Кумыкский мир

Культура, история, современность

Халкъымны сюювю сагьнагъа чакъыра

Фото

Бу ёлугъувда мен Бурлият Ибрагьимованы келпетинде янгыз РСФСР-ни халкъ артисткасын гёрюп къоймадым, оьзден адамны, бажарывлу тиштайпаны, къужурлу лакъырдашны, инамлы сырдашны, адилли насигьатчыны, гьайлы уллананы гьис этдим. Пачалыкъны ягъындан берилген гьюрметлев атлар да, уллу савгъатлар да, тынглавчуларыны дериядай сюювю де Бурлият Ибрагьимованы асил хасиятын алышдырып болмагъан.

- Бурлият Акашимовна, сиз бары да етишген оьрлюклеригизге де къарамайлы, бир башлап тиштайпасыз. Тиштайпа учун яшавда инг де аслу зат не болма герек деп эсигизге геле?

- Мен ойлашагъан кюйде, тиштайпа учун инг де аслу зат - ол тутгъан ожакъ. Биз, тиштайпалар, агьлю къурмакъ, ожакъ ачмакъ, ана болмакъ учун яралгъанбыз. Бизин учун кюрчюсю бек, татывлу ожакъдан артыкъ насип болмас.

Олай айтагъаным, мени агьлюм бар, яшларым бар деп уьйден чыкъмай турмакъ дейгеним тюгюл. Тиштайпагъа оьзюн унутуп, оьзюн бютюнлей агьлюге, яшлагъа къурбан этип къоймагъа да тюшмей. Тек биринчи ерде тутгъан ожагъынг болмагъа герек.

- Агьлю, яшлар сизин ишигизге пуршав этмедими?

- Этмеди. Мен агьлю борчумну да, ана борчумну да кютюп болгъанман деп эсиме геле. Озокъда, нечакъы бола буса да къыйын эди. Гелив-гетив бизин уьйде кёп бола эди. Къонакъланы да къаршылап, яшларымны да парахат этип, ятдырып, опурагъымны да жувуп, эртен ягъынып-тагъынып ишиме бара эдим. Адамланы буса мен янгыз оьзюме къуллукъ этип тура деп эсине геле эди. "Сени уьйде къуллукъ этеген адамынг бармы?" - деп сорайгъанлар да ёлугъа эди. Айтагъаным, адам оьзю сююп танглагъан касбугъа къаны-жаны булан берилмеге герек. Ишингни де, агьлюнгню де бир йимик сюе бусанг, бары да затны эбин табып боласан.

- Оьзюгюзню бай яшав сынавугъузну тёрюнден къарагъанда, сизин инг де сююндюреген эсделиклер къайсылардыр?

- Инг де биринчи сююнчюм - яшлыкъ. Мени улланам аргъанчы эди, атам сагьнада тюрлю-тюрлю бийивлени сала эди, улланамны эркъардашы Татам Муратовну да билесиз. Айтагъаным, шолай пагьмулу адамланы арасында оьтген яшлыкъ сююнчлю болмай боламы дагъы?! Айтагъаным, атам, улланам булан магъа етти йыллыкъ чагъымда Москвагъа бармагъа насип болду. Биз Кремлни сагьнасында оьзюбюзню гьюнерлерибизни гёрсетдик. Шонда биринчи сыдыраларда олтуруп Сталин, Молотов, Каганович ва оьзгелери бар эди.

Ондан сонг, 17-18 йыллыкъ заманымда улланам мени аргъан сокъмагъа, йырламагъа уьйретди. Мен адамланы алдында аргъан согъуп, йырлап, концертлеге юрюме башладым. Шо гюнлени де мен уллу сююнч булан эсге аламан.

Сагьнагъа чыкъсам, къаравчулар мени атымны айтып къычырып, харс уруп къаршылай эди. Шо да магъа сююнч ва шатлыкъ къошулгъан шербет сув йимик тие эди.

Дагъы да айтсам, 1960-нчы йылда магъа экинчилей де Москвагъа декадагъа бармагъа тюшдю. Шондан къайтгъан сонг "Дагъыстанны ат къазангъан артисткасы", узакъ къалмай "Дагъыстанны халкъ артисткасы" деген атлар берилди.

- Бурлият Акашимовна, сиз оьзюгюзню китабыгъызда язагъан кюйде, яш йылларыгъыз атагъызны алдында оьтген. Атагъыз къатты адам болгъанын да, анагъыз булан яшыртгъын гёрюшегенигизни де эсгересиз. Тек шолай агьвалатлар сизин юрегигизде ачув-оьчлюк тувдурмагъан. Сизин анагъызны гёрме де къоймайгъан атагъызны атын уллу сююв булан эсгересиз...

- Озокъда эсгеремен. Ол - мени атамчы. Ким биле ата-анамны айрылмакълыгъына не себеп болгъанны? Не болса да, авлетлени ата-анагъа суд гесмеге ихтияры ёкъ деп эсиме геле.

- Сиз бизин йыравларыбызны арасында биринчилерденсиз. Шо биринчиликни бугюнге ерли сакълап да турасыз. Биринчилеге буса бир заманда да тынч болмагъан...

- Магъа берген багьанг саялы кёп савбол. Гертилей де, къумукъ йырланы йырлагъанлардан мен биринчи эдим. Гьали, Аллагьны яхшылыгъындан, бизин кёп йыравларыбыз бар. Дагъы да бар болсун, я Аллагь.

Бизин заманны да, гьалиги заманны да тенглешдиргенде, кёк де, ер де йимик башгъалыкъ бар. Бизге тойларда йырламагъа яратмай эди. Иырлайгъан йырларыбыз кёп уллу тергевлерден оьтюп, нече керенлер алышынып, тийишли даражагъа етгенде тюгюл эсе, тынглавчуланы алдына чыкъмагъа къоймай эди. Мен буса инчесаниятны кёп сюегенлигимден касбумну къолумну аясында сакълагъанман.

- ?

- Англатайым. Мен артисткаман, тийишсиз мажлислерде ортакъчылыкъ этмегенмен, йырлама оьзюм оьзюме ихтияр бермегенмен. Къайсын-бирин айтып башынгны инжитейим. Яшавум "ярамайлардан" толгъан.

Ондан сонг да, бизге кёп аз алапалар бериле эди. Шо аз акъчалар да булан агьлюню де сакъладыкъ, намусланы да кютдюк. Нечакъы да къыйын йылларым болгъан. Шо йылларда магъа: "Вечерлеге, тойлагъа йырламагъа гелсенг, ончакъы-мунчакъы акъча бережек эдик", - деп тилейгенлер кёп бар эди.

- Сиз?!

- Ярамай! Мен артисткаман! Тилеп гелгенлени де, хатири къалмайгъан кюйде: "Шолай затны айтып менлигимни ер этмегиз, мен гелмеймен, гечип къоюгъуз", - деп, ёлгъа салгъанман.

- Кёп йыравларыбыз барын эсгердигиз. Оланы гьакъында не деп айтып боласыз. Бугюнгю йыравлагъа тынчмы?

- Бугюнгю йыравлар бары да затны акъча булан этип бола. Йырламагъа сюе бусанг, акъчанг да бар буса, компьютерни гючю булан йырлап къоясан. Пагьмунг бармы, сагьнада оьзюнгню нечик тутасан, нечик гийинесен - биревге де авара тюгюл. Оланы йырларыны сёзлерин, макъамын тергейген адам ёкъ. Ким не сюйсе, нечик сюйсе йырлай. Акъчасы берилген. Ингдеси, бары да орус кюйге къайтып бара. Ондан да оьтюп, башгъа пачалыкъланы кюйлерине бек муштарлылар. Концертлерин де эте, вечерлеге де бара, тойларда да йырлайлар, спонсорлар да табалар. Шо саялы акъчасы да бола, сюеген кюйде яшап да болалар.

Озокъда, арасында пагьмулулары да ёкъ тюгюл. Бизин йимик уллулар береген насигьатлагъа тынглайгъанлары да бар.

- Сиз олагъа не йимик насигьатлар берер эдигиз?

- Йыргъа пагьмусу да, ишине сюювю де бар адам, биринчилей, йырлайгъан йырыны сёзлерине тергевлю болмагъа тюше. Къайсы сёзлер де нечик макъамгъа къыйышып къалмай, шону да унутма ярамай. Сагьнада къаравчуланы янгыз йырланагъан йыр, чалынагъан макъам тюгюл, артистни гёрюнюшю, оьзюн тутагъан кюю де рази къалдырмагъа герек. Гьона, шо заман айтма ярай мен тийишли даражада йырлап болдум деп.

- Сиз тойланы эсгердигиз, гьалиги тойлагъа нечик багьа бересиз?

Той бармы гьали?! Къайдагъы орус кюйлеии де согъуп, къутургъан шайтанлар йимик бары да орталыкъгъа да чыгъып атыла. Олай той боламы хари?! Къайда къумукъ сарынлар, къайда агъачкъомуз, къайда аргъан-теп булан этеген тойлар?! Эришип айтылагъан сарынларыбызны чы айтма да айтмай къояйым.

- Сиз, кюйге къарагъанда, янгыз инчесаниятдагъы алмашынывлагъа тюгюл, бары да янгы яшавну барышына рази тюгюлге ошайсыз.

- Ёкъ, ёкъ, мен бугюнгю гьалгъа рази тюгюлмен. Алдагъы заманларда нечакъы къыйынлыкъда яшасакъ да, татывлукъ, бирлик бар эди. Гьали биревню де бир затгъа да тамашагъа къалдырып болмайсан. Бары зат да бар, тек рагьатлыкъ ёкъ. Не яшавдур бу?! Давда да оьлмегендир шунчакъы адам. Гьар гюн оьлтюрюв, атылтыв. Не багьана болуп да халкъ къырыла. Арабыздан, чёплеп-чёплеп дегенлей, бар деген уланларыбызны оьлтюре. Рагьму деген зат къалмагъанмы дюньяда?!

- Шулай девюрде яшёрюмлени гележеги нечик болар деп эсигизге геле?

- Нечик болажакъ эди, девюрге гёре болажакъ. Муна тюнегюн мени бир танышым, уллу болгъан адамлар, эри де булан уьйге къайтып гелегенде, скамейкада олтуруп, кюлеп-ойнап турагъан жагьил яшлагъа ёлукъгъан. Оьзлер оьтгенде, бириси атылып туруп, акъсакълайгъан болуп, бизин юрюшюбюзню мысгъыллай, къалгъанлары да огъар кюлей дей. Шонда токътап, шолагъа: "Балам, сени ёкъму уллананг, уллатанг? Сени ата-ананг къарт болмажакъмы? Сен уллу болмажакъмысан? Неге шолай яман затланы этесен?" - деп айтдым дей.

Не айтарсан?! Гьалиги жагьиллер эркинликде, сюйгенин ашап, сюйгенин гийип, сюйген кюйде юрюп оьсген. Намус-ягь унутулуп бара, эдепсизлик, рагьмусузлукъ уьст болглан девюр. Йырчы Къазакъ да айтгланлай: "Девюр, девюр, питне девюр заманлар" тувглан...

- Яшёрюмлени барысын да бир сыдырагъа салып къоймадыкъмы экен. Оланы арасында да адамлыгъы булангъылары ёлукъмай къалмайдыр, нечик ойлашасыз?

- Ёлугъа, воллагь. Нечакъы да ата-анасын, миллетин сююндюрер йимик уланларыбыз-къызларыбыз да бар. Шо гьакъда да бир мисал гелтирмеге сюемен. Бир гюн уьйге къайтып гелегенде, алда эсгерген йимик, бир нече яшёрюм сигарет тартып, олтуруп тура. Мени гёргенде, олар къаннакъларын ташладылар. Арасындан бириси, уьстюме гелип: "Автограф дайте, пожалуйста!" - деди. Къарадым, ручкам бар, язмагъа кагъыз ёкъ: "Балам, мени язмагъа затым ёкъ", - дедим. Шо жагьил улан, курткасыны алдын ачып: "Шунда языгъыз да!" - деп айтды. Гьона шо магъа зал толгъан адамны харс урувларындан артыкъ эди. Шолай жагьиллерибиз де бар, Аллагьгъа шюкюр.

- Алла Пугачёва, оьзюню концертинде сагьнагъа чыгъып, залгъа къарап: "Мен уллу боламан, мени тынглавчуларым яш бола!" - деген эди. Оьзюгюзню тынглавчуларыгъызны гьакъында сиз не деп айтар эдигиз?

- Алла Пугачёва тюз айтгъан. Бизин чагъыбыздагъы, бизин йырланы гьакъ юрекден сюеген, англайгъан адамланы хыйлылары дюньядан гетген. Мени концертлеримде, сагьнагъа гелип яягъымдан да оьбюп: "Мени анамны, не де атамны инг де кёп сюеген йыраву эдигиз!" - деп айтагъан яш адамлар кёп бола. Шолай янышыв, озокъда, сююндюрмей болмай.

- Бурлият Акашимовна, адамланы арасында, айрокъда сизин йимик ярыкъ пагьму, оьзгелерде сукъланыв, гюнчюлюк тувдурмай болмай. Сизин гюллейгенлеге нечик янашасыз?

- Воллагь, къызы, нечакъы да юрегим де ярылгъан, кёп пуршавлар этмеге къарайгъанлар да болгъан. Концертни алдында шарфымны ёкъ этип де къойгъан эдилер. Магъа неге бериле "халкъ артистка" деген ат, оьзюне неге берилмей деп Москвагъа язып йиберегенлер де болду. Къайсын-бирин айтайым. Олар бары да яшавда болагъан затлар...

Мени бир къурдашым бар эди. Атын айтма сюймеймен, башгъа миллет. Концерглерде къаравчуланы янындан магъа бираз артыкъ тергев болса, бир артыкъ гюл узатылса, шишип-гёбюп къала эди. Гьейлер, англап болмай асси боламан, мен къумукъча йырлайман, мени тынглавчум башгъа. Шону англамагъа ярамаймы талайсызгъа. Тек мен, гьар заман да, ону уьстюне барып, неге пашмансан, хатирингни сама къалдырмадыммы экен деп, шо аралыкъда тизилмеге турагъан таш баруну бузма къаст этгенмен. Гьаман да шолай этип турмагъа заманынг да, гёнгюнг де гелмей де къала чы...

Магъа "халкъ артистка" деген ат берилгенде о амалсызны башындан гетген гьал!

- Сиз нени гечин болмас эдигиз?

- Мен бары да затны гечип боламан. Аллагь магъа шолай рагьмулу юрек берген. Шо да мени бирдагъы бир байлыгъым. Озокъда, сагъа намарт чыкъгъан адамдан гечип къойгъан учун ичингдеги яра сав болуп да къалмай, ачытгъан жанынг унутуп да болмай. Тек яманлыкъны юрегингде жыйып тургъан сайын, о кёп болса тюгюл, кемимей. Шо саялы гечип уьйренмеге герек. Юрекни яман гьислерден таза сакълама къаст этип, нечакъы сагъа яманлыкъ этген адамны да яхшы хасиятларын алгъа салып яшаса, бираз тынч бола. Биз нечакъы яман деп айтагъан адамны да бир сама яхшы хасияты болмай къалмай. Кюрчю этип, яхшылыкъны сакълама герек бола. Юрекни ачув-оьчден толтуруп яшамакъ савлукъ учун да зараллы, Аллагьдан да айып.

- Бурлият Акашимовна, сиз етишген оьрлюклени ёлу нечик къыйын, нечик четим болгъанлыгъы барыбызгъа да белгили. Тек сиз оьзюгюзню оьктем башыгъызны гётерип, буссагьатда да сагьнаны бийкеси болуп турасыз. Бугюн сизин учун инг де уллу сююнч не болар эди?

- Тюз айтасан, къызым. Мени оьсюв ёлум да, яшав ёлум да тынч болмагъан. Мени башымдан кёп къыйынлыкълар гетген, кёп къайгъыланы ютгъанман. Дагъысын айтмагъанда, уланым Расулну къайгъысы да таман эди. Не этме герек?! Аллагь язгъанны адам бузуп болмай. Жаныбыз чыкъмагъан сонг, яшамасакъ да къутулмайбыз.

Сююнч деп айта бусанг, мени учун бугюн кёп уллу сююнчлер бар. Аллагьны яхшылыгъындан авлетлерим бузукъ болуп, адамланы налатын алмадым. Уланым ят ерлерде оьз билими, оьз талпыныву булан полковник болуп гелди. Къызларым да, оьр билимлер алып, ожакълар да къуруп, яшап туралар. Яшларымны яшлары да сююндюрсе тюгюл, талчыкъ бермеген.

Узакъ йылланы ичинде халкъымны магъа бакъгъан сюювю кемимеди. Мен де ишиме, халкъыма гьакъ юрекден берилдим. Юрекде гьеч гьёкюнчюм ёкъ. Адамланы арасында абурум да бар деп эсиме геле.

Гелеген йылны март айында 80 йыллыкъ юбилейимни де къаршылама умутлуман. Озокъда: "Гьали чи шу сагьнаны къойса да ярай эди", - деп айтагъанлар да бардыр. Тек мени сагьнагъа чыгъарагъан - халкъымны сюювю. Шо уллу сюювню мен де ер этмегенмен деп ойлашаман.

- Юбилейигизге сююнч булан етишмеге Аллагь насип этсин.

- Кёп савбол.

Лакъырлашывну язгъан Гёгюрчюн Атаева


"Ёлдаш", 02-12-2011

Размещено: 06.12.2011 | Просмотров: 2860 | Комментарии: 0

Комментарии на facebook

 

Комментарии

Пока комментариев нет.

Для комментирования на сайте следует авторизоваться.