Кумыкский мир

Культура, история, современность

Эби табылармы экен?

(О судьбе кумыкского радиофонда)

Фото

Миллетни ругъ байлыгъын сёнмеге къоймай сакълайгъан уьч маданият ожакъ бар: газет, театр ва радио. Охувчу, къаравчу яда тынглавчу шолардан таба таза ана тилин эшите. Ана тилде макъалалар языла, спектакллер ойнала, берилишлер бериле. Алда эртен де, ахшам да тынгламагъа болагъан радиону гьалиги гьалы бюгюнлей алышынгъан. Радиокомитетде 40 йыллагъа ювукъ ишлеген, оьр категориялы режиссёр, Дагъыстан Республиканы маданиятыны ат къазангъан къуллукъчусу Умалат Мусалаев радиону къысматына бек жаны авруйгъан адам. Ол, савлугъу себеп болуп, радиодан ишден тайгъаны бираз бола. Ону булан бизин мухбирибиз этген лакъырлашывну охувчуланы тергевюне беребиз.

- Сиз къумукъ радиону иши булан тезден танышсыз. Бу ишде алынгъан биринчи абатларыгъыз эсигиздедир чи?

- Оьр билим алгъан сонг, мен 1973-нчю йылда Къумукъ театргъа гелдим. Эки йыл шонда ишлеген сонг, радиокомитетде режиссёргъа ер бар деп эшитдим. Оьзюмню де жагьил заманым, ишлемеге бек хошум геле эди. Сонг шо йылны ноябрь айындан башлап радиокомитетге ишлемеге чыкъдым. Мени кёп сююп къабул этдилер. Аслу ишим дикторлар сёйлейген текстны тюзлемек, репортажланы монтаж этмек эди. Арадан бираз заман гетип, мени звукорежиссёр этип чыгъардылар. Радиогъа янгы гелген заманда магъа Сираждин Токъболатов, Магьамматсайит Маликов, Къурбанали Шамсутдинов, Солтанбек Солтанбеков, Расул Къойтемиров йимик оьз ишин яхшы билеген касбучулар булан ишлемеге насип болду. Шо замандан берли кёп адамлар гелди-гетди. Мен радиогъа гелген заманда орус редакцияда ишлейген Антон Муратовну мен алдын ерли де таный эдим. Ол мени ишге тюшгенимни эшитгенде, оьзюню кабинетине чакъырды. Ол магъа шо заман: "Умалат, сен радиола режиссёр болуп ишлемеге сюе бусанг, къумукъ фонддагъы бары да йырлагъа, кюйлеге тынглап чыкъмагъа тарыкъсан, - деди. - Бир керен тюгюл, уьч-дёрт керен, - деп де къошду.

- Радиокомитетни иши артдагъы заманларда алышынгъан. Алдын кёп сююп тынглайгъан берилишлер тынглавчуланы тергевюн тарта эди. Гьали къумукъ радиобуз неге аз заман "сёйлей"?

- Милли радиогъа берилеген заман хыйлы аз болду. Башлапгъы заман юртлардан нечакъы да арзлар гелип турду. Юрт ерлерде радио ишлемей десе де ярай. Неге тюгюл, радиотеллени гьали излеп табып да болмай. Тынгламагъа сюйгенлер приёмникден таба тынгламагъа бола. Тек бизге шо заманны Москвадан таба бере. Артыкъ къолламагъа ихтиярыбыз ёкъ.

- Радиодагъы "Алтын фондну" къысматы не болуп тура?

- Алда биз гьар записни бузулмай сакълансын деп уьч яда беш йылда бир керен янгыдан гёчюрюп онгара эдик. Сонг янгы плёнканы Германиядан гелтиреген болду. Шо да сан яны осал чыгъып, арадан заман гетгенде, тийсенг, тёгюлюп къала. Радиону фондундагъы йырланы ва оьзге тюрлю запислени сакъламакъ учун хас шартлар болмагъа тюше. Яда тас болмагъа къоймай сакъламакъ учун янгы техникагъа - дисклеге язмагъа герек. Тек не этерсен, халкъны ругь байлыгъы гьакъда ойлашагъан гьакимлерибиз ёкъ. Олар гьаман да йимик, харж етишмей, ёкъ деп къутулуп къалалар.

- Янгы техника болмаса да, ишде къоллап турагъан ясандырывлар булан бир амал этип болмаймы?

- Болар эди. Ишлетилип турагъан магнитофонланы, сонг да компьютерлени кёмеги булан шо ишни юрютмеге болар эди. Савлай радиокомитетде шогъар къарайгъан бир адамны да салгъан деп эшитебиз. Тек къумукъ редакциягъа гьали де гезик етишмеген. Ондан къайры да, мисал учун, шо адамгъа бере шуну дискге гёчюр деп. Ол ишлейгенде, къырыйында олтуруп режиссёр да болмагъа тарыкъ. Онда хата гетсе, бары да фонд тюз гёчюрюлмей къалмакъ бар. Тек мен ишлейген заманда амалдан гелип шолай хаталаны гетмеге къоймай эдим. Юрегиме чийсынлыкъ геле буса, уьстюне "ери алышынгъан" деп язып къайтара эдим.

Гёчюреген адам фонотекадагъы номерни билмей буса, бир кюйню орнуна башгъа кюй гетип къалмагъа бола. Шо буса уллу хата болуп токътай. Аварланы фонотекасын гёчюрген деп айта. Тек шо мен оьрде айтып гетген хатаны этип, бары да дисклени бузгъан.

Дагъы бир масъалагъа тергев бермеге тюше: фонотекада бары да йырлар номерлеге гёре салынгъан. Бир номерни тюз язмасанг, къалгъанлары да янгылыш гете. Шо саялы бу ишде бек жаваплылыкъ тарыкъ. Мени шогъар байлавлу булай таклифим де болду: еринде ишлейген, фонотеканы англайгъан, билеген адамгъа тапшуругъуз шо ишни деп. Иш астаракъ юрюлсе де, тюз юрюлер дедим. Бизде ишлейген адамлагъа айтаман, фонотеканы уьйренигиз, передачаланы этилеген кююне тынглагъыз. Тек оьзлени юрютмеге тюшеген ишлеринден заман табып болмай буса ярай. Гьал шо кюйде. Фонотекабыз жансыз кюйде къалып тура.

- Фонотекада нече йыр бар?

- Оланы мекенли этип санавун айтмагъа къыйын. Янгыз Бурлият Ибрагьимованы, Бурлият Элмурзаеваны, Магьаммат-Запир Багьавутдиновну гьарисини 300-400 йыры сакълангъан. Ондан къайры да, чебер иш гёреген коллективлени йырлары, гьар тюрлю оркестрлар булан согъулагъан кюйлер ва шолай да кёп запислер бар. Оьз яшыма йимик янашагъан гьар йырны оьмюр чагъы гёз алдымда къыркъылып барагъанына къарап, бек къыйналаман.

- Бир ёл тапмагъа болмаймы?

- Мени гьисабымда, еринде ишлейгенлер, командировкалагъа чыкъмай, фонотекада олтуруп "Бизин алтын фонддан" деген берилишлер этмеге неге ярамай? Тек шогъар заман да табып, фонотекадагъы йырлагъа тынгламагъа, ону яхшы билмеге тарыкъ.

- Артдагъы йыллар фонотекагъа къошулгъан янгы йырлар болдуму?

- Къумукъ фонотекагъа бай материал жыйылгъан. Тек мени гьалиги жагьил йыравлар англамай къалмакъ бар. Гьали сагьнагъа чыгъып сарын айтагъанлар къаст этип айланалар. Гюн сайын янгы тавушлар арагъа чыгъа. Йырлайгъанлар гьали неге олай кёп болуп бара деген сорав мени ойлашдырмай къоймай. Алда биз районлагъа барып янгы тавушланы излеп, язып ала эдик. Гьали буса концертни артындан концерт. Олар бары да акъчаны татывун билип айланалар. Тек янгы йыравланы кёбюсюне тынгласанг, бары да бир кюйде йырлай. Магъа да алып геле олар янгы йырларын. Салып тынглап къарайман. "Кимни сёзлеридир?" - деп сорайман. Авзун толтуруп: "Меники", - дей. Экинчи сарынын сорайман. Шо жавапны эшитемен. "Бары да лезгинкалар сеники болуп къалгъанмы?" - деймен шолай йыравлагъа. Сёзлерин охуп къарайман, маънасына къыйышмай. Бир сатыры Анвар Гьажиевники, бирдагъы сатыры Шарип Албериевники. Бу - уллу билмеслик.

Алда бир йырны фондгъа алмакъ учун эки чебер совет бар эди. Композиторлар, баш редактор, язывчулар бирче олтуруп, йырны тындырыкълы тергей эди. Чебер советден оьтмесе, биз бир йырны да радиодан бермей эдик. Шолай осал сарынланы мен де бермей эдим. Неге тюгюл, бары да йырлар шо бир бийив кюйде, сёзлерини бир маънасы ёкъ. Бир мисал гелтирейим. "Унутма сен атынгны, Асиятдыр сени атынг" деген сёзлери булангъы сарын бар. Мен чи англамайман. Бу не сёзлердир? Адам оьзюню атын унутуп боламы? Сёзлерин оьзю язгъан буса да, ярай чы бир шаирге гёрсетип къарамагъа. Бир вакътиде радиодан таба белгили композиторланы, шаирлени чакъырып, шо масъалагъа байлавлу берилиш де этген эдик. Гьали де шогъар агьамият бермесек, къумукъланы маданияты оьлежек. Тынглап къарагъыз, гьали арап, тюрк ва оьзге халкъланы кюйлерине къумукъ сёзлени къоллап айтылагъан сарынлар бар. Неге ярамай таза къумукъ макъамланы, кюйлени алып йырламагъа.

- Гьар касбуну оьзюню сыры бар. Рсжиссёргъа нени яхшы билме герек?

- Алда бизин эфирге чыгъагъан уллу передачаларыбыз бар эди. Шонда диктор айтагъан сёзлени йыр, кюй булан толумлашдырмакъ мени борчларыма гире эди. Айтагъаным, фонотеканы билмесенг, бу ишде режиссёр болуп ишлеп болмай. Мен ишлеген 36 йылны ичинде радиону фонотекасын гёнгюмден билемен десем де ярай. Шолай ишлеп гелгенбиз. Гьали о заманлар сёнген деп айтмагъа ярай.

- Фонотекада лап да биринчи язылгъан къайсы запислени эсгермеге боласыз?

- Барият Муратованы, Издек Изиеваны, Татам Муратов йырлайгъан йырлар ва ол ёлбашчылыкъ этеген хорну йырлары, Агъай Къаплановну, З. Алескендеровну ва шолай да оьзге запислер лап да биринчи язылгъанлары санала.

- Белгили адамланы тавушлары да бардыр чы...

- Биринчи комсомолецлерден башлап, Совет Союзну заманындагъы ишчилер, колхозчулар, алимлер, муаллимлер, игит атгъа ес болгъанланы тавушлары язылгъан. Биз шоланы сёйлевлери гележекде тарыкъ болса деп, фондда сакълап къоя эдик. Шолай язылгъан адамланы санаву да белгисиз.

- Алдын ишлейген кюйню радиону гьалиги гьалы булан тенглешдирмеге яраймы?

- О заманларда яратывчулукъ бар эди. Берилиш этеген адам эки гюн алда берип, къол салдырмагъа тарыкъ эди. Алдынлыкъны алгъанлагъа савгъатлар да бере эди. Шо заман къумукъ радиода 16 адам ишлей эдик, гьали буса 6 адам да ёкъ.

- Фонотекабызны сакълап боламы? Аз сама да харж гёрсетилмей тюгюлдюр?

- Буссагьатгъы гьалны алып айтсам, сакълап болмажакъ. Шогъар бизин башыбызны тутгъанланы бир де имканлыгъы да, гьайы да ёкъ.

- Бузулгъаны арадан тайып туражакъмы дагъы?

- Не этип болабыз, таяжакъ. "Алтын фонд" бар гьалиге, тек шо да ленти эсги болгъан сайын бузулмай не болажакъ. Шондан тарыкъ болгъан йырны алып, башгъа дискге яда кассетагъа язып къоллап тура эдик. Мен ойлашагъан кюйде, биргине-бир ёл къала - спонсор табып язмакъ.

- Алда радиодан Къумукъ театрны спектакллери бериле эди. Гьали шону янгыртып болмаймы?

- Лап артда мен язгъан спектакль - "Аршин малалан". Алда мен театрны артистлери булан репетициялар этип, сонг пленкагъа язып ала эдим. Тек о заман олагъа охугъаны саялы бир къадар акъча да гёрсетиле эди. Гьали шо да ёкъ.

- Гьали радиону иши нечик къурулгъан?

- Нечакъы бола буса да осал къурулгъан. 15-20 минутгъа маълумат беребиз. Сонг концерт бериле. Ондан къайры да, гьар редакторгъа тапшурулгъан берилишлер де бола. Алдын йимик гьаракат ёкъ. О заманда гьар къуллукъчу берилишни къужурлу этмек учун нечакъы да къаст этип ишлей эди. Ондан къайры да, редакцияны ичинде жанланыв гьис этиле эди. Бары да бир чебер коллектив болуп, бири-бирине насигьат берип, бек гьаракатлы эди.

- Берилишлени музыкалы бёлюгюне йырлар нечик айырыла?

- Шо якъдан алгъанда, шо гюн къайсы темагъа гёре берилиш болажакъ деп къарайбыз. Мисал учун, "Исламны сеси" деген берилиш юрюлеген гюн арты булан эстрада йырланы салмассан чы. Мен айыра эдим агъачкъомуз булан, аргъан булан йырланагъан эсги йырланы. Эгер де биревню яратывчулугъуна багъышлангъан берилиш буса, неге ярамай къурч йырланы концертин бермеге. Алда концерт бёлюкде гьар йырны сёзлерини автору, макъамыны автору ва ким йырлайгъанны айта эди. Гьали шогъар агьамият берилмей. Неге тюгюл, музыка бёлюкню юрютеген редакторну штаты ябылгъан. Муна бирдагъы нукъсанлыкъ. Тек бу иш ярайгъан зат тюгюл. Бизин радио шо якъдан уьлгю болмагъа тарыкъ эди. Шо саялы тюгюлмю гьали арагъа чыгъагъан йыравлар кимни сёзлерине, кююне сарын айтагъанны билмей. Муна бизин маданиятны алдына салынагъан уллу тогъас. Миллетни ана тамурларын тюбюнден гесеген кюй бола.

Маданиятгъа къарайгъан министерликде гьар чыкъгъан янгы йыргъа багъа берип, сёзлени авторун да, макъамны ким язгъанны да токъташдырагъан бёлюк иш гёрмеге тарыкъ эди. Бир йыравну концерти оьтгерилсе, артындагъы гюн дискни де тапмагъа боласан. Тек шонда йырланагъан сарынланы атлары сама да орус тилде языла. Дагъы да бетери, сарынны атын къумукъ тилден орус тилге гёчюребиз деп, савлай маънасын тас этип къоялар.

Гьал шулай къалса, эби табылармы экен?

- Миллетни гележегин ойлашагъанлагъа да, охувчулагъа да ойлашма зат бар. Баракалла сизге.

- Сен де савбол.

Лакъырлашывну юрютгем ва язгъан
Барият Оьлмесова


"Ёлдаш", 25-11-2011

Размещено: 29.11.2011 | Просмотров: 2716 | Комментарии: 0

Комментарии на facebook

 

Комментарии

Пока комментариев нет.

Для комментирования на сайте следует авторизоваться.