Кумыкский мир

Культура, история, современность

"Къумукъланы адатлары" - ругь байлыгъыбызны кюрчюсю

"Адаты кумыков" - фундамент нашего духовного богатства

Фото

Манай Алибеков шаир ва этнограф, къумукъ адатланы жыйгъан адам гьисапда белгили. Ону 1925-нчи йылда чыкъгъан биринчи китабында шиъру ва поэмалары булан янаша "Къумукъланы адатлары" да берилген.

Ахтарывчулар билдиреген кюйде, Манай Алибеков (яшав тархлары: 1861-1920 йыллар) оьзюню варислигин оьзю басмагъа гьазирлесе де, савунда китабын басмадан чыгъып гёрме насип болмагъан. Ол герти дюньягъа гёчгенли аз да гетмей, "Манай Алибекзадени мажмуа асары" деген ат булан ону варислиги охувчулагъа етишген.

Инг аввалда китапны тизилиши тергев тарта. Башлап М. Алибеков жыйгъан, тизген, басмагъа гьазирлеген "Къумукъланы адатлары", сонг оьзю язгъан поэзия асарлары бериле. Асарланы булай ерлешдирмекге оьзю автор себеп болгъанмы, неде бу китапны тизген деп гёрсетилеген о девюрдеги язывчу, драматург Микайыл Къанболатов токъташгъанмы, бизге белгисиз, амма, нечик болса да, китапны бу къайдалы тизилиши М. Алибековну яратывчулугъунда "Адатлар" агьамиятлы ер тутагъанын гёрсете. Бу пикруну аз да гетмей, 1927-нчи йылда белгили къумукъ адабиятчы Темирболат Бийболатов "Къумукъ адатланы" орус тилге таржума этип, аиры китап этип чыгъаргъаны да исбат эте.

Къумукъланы адатлары топланып, уьягьлю, жамият яшав ёл-ёругъун шо девюрге гёре болгъанча генг къуршап суратланмагъы ва бир низамгъа салынып чыкъмагъы маъналы болгьан ва шо маъ-насын гьали де тас этмеген. Неге десегиз, къумукъ адатлардан таба къумукъ халкъны милли дюнья къаравлары, милли оьзтёречелиги, милли ругьу, бай эдеп-къылыкълары ва айрокъда токъташгъан, судда-дуванда мекенли чечилеген гьукуки законлары барлыгъы - халкъны жамият оьсювюню, гьукуки-право культурасыны оьр даражасын арив гёрсете. Манай Алибеков тизген адатлардан, къумукълар бырындан гелеген, токъташгъан жамият низамы булангъы, чарлангъан-биленленген адат - законлары бар мекенли бир халкъ экени ачыкъ бола.

"Къумукъланы адатлары" эки уллу бёлюкге бёлюне: биринде - адатлар, аслу гьалда закон гючю барлары, биревюсюнде - "Къумукъ тойда" - тойгъа байлавлу адатлар, ёл-ёрукълар суратлана. Биринчи бёлюкдеги адатлар да айры тармакълагъа бёлюнелер: масала, адам оьлтюрсе, уру этсе, яра салса, къыз къачырса болагъан адатлар. Асарыны башында, автор билдиреген кюйде, бу эсгерилген ишлер, жинаятчылыкълар инкъылапдан алдагъы девюрдеги дуванларда-судларда (мекенли айтгъанда, шо судлар совет девюрню башлапгъы йылларына ерли юрюлюп тургъан) адатлагъа гёре чечиле болгъан. Олар булан янаша сатыв-алыв, ер-мюлк масъалалар, къатын алмакъ ва салмакъ, варисликни пайлав, зина этмек ва бир нече оьзге ишлер шариатгъа асасланып чечиле болгъан. Бу пикругьа таянып, оьзю М. Алибеков китабын басмагъа гьазирлейгенде адатлар гьукуки документ гьисапда агьамиятлы болгъанын айтма тюше. Озокъда, оьрде айтылгъан кюйде, бугюн оланы маънасы бираз башгъа.

Адам оьлтюрмек лап уллу жинаятгъа гёре, адатлар шондан башлана. Къумукъ адатлар гёрсетеген кюйде, совет девюрде биз сан этмейген бий тайпаны алдынгъы заманлар ролю уллу болгъан. Эгер ким буса да бирев къолундан хата чыгъып гишини оьлтюрсе, бийни уьюне барып къамала болгъан, бий де ону къанлыларындан, арасында маслагьат болдурулгъанча, якълама-сакълама герек болгъан. Эгер бий шо борчун кютюп болмаса, къанлылары ону уьюне гирип къамалгъанны оьлтюрсе, шо бийни эл арада абуру тая болгъан.

Манай Алибеков гиши оьлтюрсе ярашывлукъ, маслагьат не ёлда юрюлегенин, нечик тёлевлер болагъанны, къан къардашлыкъны ёрукъларын тындырыкълы кюйде англата. Ондан къайры, "Къумукъ адатларда" яшавда болма болагъан, къардаш къардашны оьлтюрсе, адам ярадан, яда ит хабып оьлсе, къыз къачырса, яда ону хорласа, уру этсе ва шолай башгъа агьвалатларда болагъан адатланы гьар ким англап болагъан кюйде, ачыкъ этип язгъан.

Адатланы барын да къуршама бажарылмаса да, оланы бир-бирленрин эсгерме ярай. Мисал учун, гишини оьлтюрген адам оьлгенни къардашлары оьзюн гечсе, о олагъа къан къардаш болуп, оьз оьмюрюнде шо тухумгъа бойсынып турма герекли болгъан. Гелешинген къызны урламакъ бек айыплы ишлерден санала болгъан, шолай затны этген къанлыгъа тенг бола болгъан.

Адатларда "айгьакъ", "тюсев" деген сёзлер къоллана. Айгьакъ демек, шагьат демек бола. Уруну этегенлени гёргенмен деген адамгъа, гёргенин исбат эте буса, дуван этегенлер инанма герек болгъан. Тюсев деген зат орусчагъа айландыргъанда, присяжный деген зат. Малы урлангъан адам оьзю тюсевлени гёрсете болгъан. Шолар дуванда ант этсе, малы урлангъанны дуван янын тута болгъан. Айгьакъ оьзюн таныгъанны сюймесе, ону орнуна башгъа адам тюсев болуп, ону атындан дуванда ортакъчы бола болгъан. Адатларда айтылагъан кюйде, тюсевлер бир нече бола болгъан, тек оланы санаву 12-ден артыкъ болмай болгъан.

Къумукъ адатларда къолланагъан айгьакъ, тюсев ва айрокъда тюсевлени санаву ва хыйлы оьзге англатывлар, гьалиги заман алдынгъы гьукуматларда юрюлеген суд системагъа ажайып ошайгъанын гёрсете. Демек, гьалиги заман инг де тизив деп саналагъан дуван къайдалар къумукъларда, бизин адатлар шагьат этеген кюйде, хыйлы тезде къоллана болгъан экен. Шо да миллетни жамият оьсювюню оьр даражасын исбат этеген бир далил болуп токътай.

"Къумукъ адатларда" язылгъан агьлю арадагъы эдеплер, ёл-ёрукълар да тергев тартмай болмай. Къатынгиши, эри нечакъы гечиксе де, ол уьюне къайтмай туруп, юхлама ятма чы нечик де, тёшек салма да кёп айыплы ишлерден саналгъан. Ондан къайры, атасы гиши гёрегенде яшын къолуна тутмакъ эдепсизлик йимик гёрюнгенден къайры, къатынлар да ят эренлер бар ерде яшы йыласа да, къолуна алмагъанлар. Эренлер аш этеген уьйге яда къатын турагъан уьйге оьз оьмюрюнде бир де гирмей болгъан.

Къумукъ адатлар, бир-бир эдеплер бугюнлерде унутулуп, гьалиги яшавгъа къыйышмай гёрюнсе де, оланы агьамияты уллу. Бирдагъы такрарлап айтайыкъ, адатлар къумукълар мекенли токъташгъан, гьар-бир пачалыкъны, гьукуматны белгиси болагъан дуван-законлары болгъан, исбатлы бир халкъ экенине шагьатлыкъ эте.

"Къумукъланы адатлары" гьакъда сёйлей туруп, олагъа байлавлу бир масъаладан къачып болмайсан. Алимлени бирлери "Къумукъланы адатларын" Манай Алибеков язмагъан, Магьаммат-Апенди Османов язгъан деп токъташдыра. Тюзю, адатлагъа байлавлу язгъан деген сёз онча къыйышмай. Мунда жыйгъан, тизген, басмагъа гьазирлеген деп айтма тюше.

Масала, белгили дагъыстан тарихчи Абуш Баймурзаев орус тилде чыкъгъан "Дагъыстанны XIX-нчу юзйыллыкъны экинчи яртысындагъы жамият пикрусуну тарихинден" ("Из истории общественной мысли Дагестана второй половины XIX века". Махачкала, 1965), Забит Акавов оьзю басмагъа гьазирлеген,