Кумыкский мир

Культура, история, современность

"Къумукъланы адатлары" - ругь байлыгъыбызны кюрчюсю

"Адаты кумыков" - фундамент нашего духовного богатства

Фото

Манай Алибеков шаир ва этнограф, къумукъ адатланы жыйгъан адам гьисапда белгили. Ону 1925-нчи йылда чыкъгъан биринчи китабында шиъру ва поэмалары булан янаша "Къумукъланы адатлары" да берилген.

Ахтарывчулар билдиреген кюйде, Манай Алибеков (яшав тархлары: 1861-1920 йыллар) оьзюню варислигин оьзю басмагъа гьазирлесе де, савунда китабын басмадан чыгъып гёрме насип болмагъан. Ол герти дюньягъа гёчгенли аз да гетмей, "Манай Алибекзадени мажмуа асары" деген ат булан ону варислиги охувчулагъа етишген.

Инг аввалда китапны тизилиши тергев тарта. Башлап М. Алибеков жыйгъан, тизген, басмагъа гьазирлеген "Къумукъланы адатлары", сонг оьзю язгъан поэзия асарлары бериле. Асарланы булай ерлешдирмекге оьзю автор себеп болгъанмы, неде бу китапны тизген деп гёрсетилеген о девюрдеги язывчу, драматург Микайыл Къанболатов токъташгъанмы, бизге белгисиз, амма, нечик болса да, китапны бу къайдалы тизилиши М. Алибековну яратывчулугъунда "Адатлар" агьамиятлы ер тутагъанын гёрсете. Бу пикруну аз да гетмей, 1927-нчи йылда белгили къумукъ адабиятчы Темирболат Бийболатов "Къумукъ адатланы" орус тилге таржума этип, аиры китап этип чыгъаргъаны да исбат эте.

Къумукъланы адатлары топланып, уьягьлю, жамият яшав ёл-ёругъун шо девюрге гёре болгъанча генг къуршап суратланмагъы ва бир низамгъа салынып чыкъмагъы маъналы болгьан ва шо маъ-насын гьали де тас этмеген. Неге десегиз, къумукъ адатлардан таба къумукъ халкъны милли дюнья къаравлары, милли оьзтёречелиги, милли ругьу, бай эдеп-къылыкълары ва айрокъда токъташгъан, судда-дуванда мекенли чечилеген гьукуки законлары барлыгъы - халкъны жамият оьсювюню, гьукуки-право культурасыны оьр даражасын арив гёрсете. Манай Алибеков тизген адатлардан, къумукълар бырындан гелеген, токъташгъан жамият низамы булангъы, чарлангъан-биленленген адат - законлары бар мекенли бир халкъ экени ачыкъ бола.

"Къумукъланы адатлары" эки уллу бёлюкге бёлюне: биринде - адатлар, аслу гьалда закон гючю барлары, биревюсюнде - "Къумукъ тойда" - тойгъа байлавлу адатлар, ёл-ёрукълар суратлана. Биринчи бёлюкдеги адатлар да айры тармакълагъа бёлюнелер: масала, адам оьлтюрсе, уру этсе, яра салса, къыз къачырса болагъан адатлар. Асарыны башында, автор билдиреген кюйде, бу эсгерилген ишлер, жинаятчылыкълар инкъылапдан алдагъы девюрдеги дуванларда-судларда (мекенли айтгъанда, шо судлар совет девюрню башлапгъы йылларына ерли юрюлюп тургъан) адатлагъа гёре чечиле болгъан. Олар булан янаша сатыв-алыв, ер-мюлк масъалалар, къатын алмакъ ва салмакъ, варисликни пайлав, зина этмек ва бир нече оьзге ишлер шариатгъа асасланып чечиле болгъан. Бу пикругьа таянып, оьзю М. Алибеков китабын басмагъа гьазирлейгенде адатлар гьукуки документ гьисапда агьамиятлы болгъанын айтма тюше. Озокъда, оьрде айтылгъан кюйде, бугюн оланы маънасы бираз башгъа.

Адам оьлтюрмек лап уллу жинаятгъа гёре, адатлар шондан башлана. Къумукъ адатлар гёрсетеген кюйде, совет девюрде биз сан этмейген бий тайпаны алдынгъы заманлар ролю уллу болгъан. Эгер ким буса да бирев къолундан хата чыгъып гишини оьлтюрсе, бийни уьюне барып къамала болгъан, бий де ону къанлыларындан, арасында маслагьат болдурулгъанча, якълама-сакълама герек болгъан. Эгер бий шо борчун кютюп болмаса, къанлылары ону уьюне гирип къамалгъанны оьлтюрсе, шо бийни эл арада абуру тая болгъан.

Манай Алибеков гиши оьлтюрсе ярашывлукъ, маслагьат не ёлда юрюлегенин, нечик тёлевлер болагъанны, къан къардашлыкъны ёрукъларын тындырыкълы кюйде англата. Ондан къайры, "Къумукъ адатларда" яшавда болма болагъан, къардаш къардашны оьлтюрсе, адам ярадан, яда ит хабып оьлсе, къыз къачырса, яда ону хорласа, уру этсе ва шолай башгъа агьвалатларда болагъан адатланы гьар ким англап болагъан кюйде, ачыкъ этип язгъан.

Адатланы барын да къуршама бажарылмаса да, оланы бир-бирленрин эсгерме ярай. Мисал учун, гишини оьлтюрген адам оьлгенни къардашлары оьзюн гечсе, о олагъа къан къардаш болуп, оьз оьмюрюнде шо тухумгъа бойсынып турма герекли болгъан. Гелешинген къызны урламакъ бек айыплы ишлерден санала болгъан, шолай затны этген къанлыгъа тенг бола болгъан.

Адатларда "айгьакъ", "тюсев" деген сёзлер къоллана. Айгьакъ демек, шагьат демек бола. Уруну этегенлени гёргенмен деген адамгъа, гёргенин исбат эте буса, дуван этегенлер инанма герек болгъан. Тюсев деген зат орусчагъа айландыргъанда, присяжный деген зат. Малы урлангъан адам оьзю тюсевлени гёрсете болгъан. Шолар дуванда ант этсе, малы урлангъанны дуван янын тута болгъан. Айгьакъ оьзюн таныгъанны сюймесе, ону орнуна башгъа адам тюсев болуп, ону атындан дуванда ортакъчы бола болгъан. Адатларда айтылагъан кюйде, тюсевлер бир нече бола болгъан, тек оланы санаву 12-ден артыкъ болмай болгъан.

Къумукъ адатларда къолланагъан айгьакъ, тюсев ва айрокъда тюсевлени санаву ва хыйлы оьзге англатывлар, гьалиги заман алдынгъы гьукуматларда юрюлеген суд системагъа ажайып ошайгъанын гёрсете. Демек, гьалиги заман инг де тизив деп саналагъан дуван къайдалар къумукъларда, бизин адатлар шагьат этеген кюйде, хыйлы тезде къоллана болгъан экен. Шо да миллетни жамият оьсювюню оьр даражасын исбат этеген бир далил болуп токътай.

"Къумукъ адатларда" язылгъан агьлю арадагъы эдеплер, ёл-ёрукълар да тергев тартмай болмай. Къатынгиши, эри нечакъы гечиксе де, ол уьюне къайтмай туруп, юхлама ятма чы нечик де, тёшек салма да кёп айыплы ишлерден саналгъан. Ондан къайры, атасы гиши гёрегенде яшын къолуна тутмакъ эдепсизлик йимик гёрюнгенден къайры, къатынлар да ят эренлер бар ерде яшы йыласа да, къолуна алмагъанлар. Эренлер аш этеген уьйге яда къатын турагъан уьйге оьз оьмюрюнде бир де гирмей болгъан.

Къумукъ адатлар, бир-бир эдеплер бугюнлерде унутулуп, гьалиги яшавгъа къыйышмай гёрюнсе де, оланы агьамияты уллу. Бирдагъы такрарлап айтайыкъ, адатлар къумукълар мекенли токъташгъан, гьар-бир пачалыкъны, гьукуматны белгиси болагъан дуван-законлары болгъан, исбатлы бир халкъ экенине шагьатлыкъ эте.

"Къумукъланы адатлары" гьакъда сёйлей туруп, олагъа байлавлу бир масъаладан къачып болмайсан. Алимлени бирлери "Къумукъланы адатларын" Манай Алибеков язмагъан, Магьаммат-Апенди Османов язгъан деп токъташдыра. Тюзю, адатлагъа байлавлу язгъан деген сёз онча къыйышмай. Мунда жыйгъан, тизген, басмагъа гьазирлеген деп айтма тюше.

Масала, белгили дагъыстан тарихчи Абуш Баймурзаев орус тилде чыкъгъан "Дагъыстанны XIX-нчу юзйыллыкъны экинчи яртысындагъы жамият пикрусуну тарихинден" ("Из истории общественной мысли Дагестана второй половины XIX века". Махачкала, 1965), Забит Акавов оьзю басмагъа гьазирлеген, М-А. Османовну "Дюнья бизге иерир" деген китабына язгъан "Бетачар" атлы гиришив сёзюнде шо пикруну мекенли исбат этме уруналар.

Башынданокъ айтайым, "Къумукъланы адатларыны" автору Манай Алибеков тюгюл деп гелтирилеген далиллер мени инандырмай. Шо далиллени барын да гёз алдан гечирме бу макъалада бажарылмаса да, бир-нечесине тергев бакъдырмай болмайман.

Инг башлап айтма тийишли гёрегеним: Абуш Баймурзаев булан бир илму идарада ишлеме насип болуп (о 1990-нчы йыллар эди), магъа "Къумукъ адатланы" ахтарма тапшурулгъанда, алим ёлдашымны пикрусу да белгили экенге гёре, шо сорав булан огьар ёлукъдум. Абуш мисгин оьзю янгылыш болгъанын, "Къумукъ адатланы" автору Манай Алибеков деп билдирди. Мени бу сёзлериме инанма да ярай, инанмай къойма да ярай, неге тюгюл Абуш Баймурзаев оьрде эсгерилген пикрусун гери уруп язылгъан маълуматлар гьалиге табылмады. Шону учун ону далиллерине де жавапланма тюше.

Шо далиллеге гиришгенче, Манай Алибековну китабын тизген Микайыл Къанболатов, ахтарывчулар язагъан кюйде, М. Алибековгъа да, М-А. Османовгъа да къардаш тиеген адам болгъан. Оьзю де адабиятчы, эки де авторну замандашы "Адатланы" автору ким экенни билмей болгъаны, яда, мисал учун, автору Османов экенни биле туруп, оланы М. Алибековну китабына иш этип къошгъан деген ойлар шеклик тувдура. Экинчи пикругъа байлавлу, М-А. Османов да башлапгъы совет йылларда белгили адабиятчы санала болгъан, арадан бир йыл гетип, 1926-нчи йылда ону китабы да басмадан чыкъгъанын унутма тюшмей.

Ахтарывчулар М-А. Османов къумукъланы адатларын жыя болгъангъа асасланып (мунда М-А. Османов Петербургда дарс беривчю болуп ишлейгенде оьз элине фольклор, адатлар жыйма йиберилген деген архив маълуматлар гёрсетиле, оьзю М. Алибеков М-А. Османовгьа багъышлагъан шиъруда ол къумукъну адатын язгъан деген шагьатлыгъы да гелтириле), "Къумукъланы адатлары" деген асарны да ону атына байлама тюз гёре. Бугъар байлавлу, къумукъланы адатларын жыйгъан, басмадан чыгъаргъанлар аз болмагъанны, М-А. Османовдан алда да болгъанны айтма тюше. Масала, адатланы бирлерин Д-М. Шихалиев оьзюню "Къумукъну къумукъланы гьакъында хабары" ("Рассказ кумыка о кумыках") деген ишинде язгъан; къумукъ адатлагъа багъышлангъан айры илму ишлер XIX асруда язылгъан, басмадан чыкъгъан: "Адаты жителей Кумыкской плоскости" (ССКГ. Вып. VI. 1872), "Адаты шамхальства Тарковского и ханства Мехтулинского" ва башгъалары. Шо заман оьзге дагъыстан халкъланы да адатлары жыйылгъан. Шо саялы адатлар жыя болгъан деп айтып, бу асарны (бу асарны деп айрыча тергев беремен) автору этип М-А. Османовну гёрсетме къыйышмай деп эсиме геле.

"Къумукъланы адатлары" "Адатланы язмакъда пайдалангъан ерлерим" деген баянлыкъдан башлана. Сонг "Бир-эки сёз" деген бирдагъы гиришив сёз геле. "Бир-эки сёзню" тюбюнде М. Алибековну аты бериле, биринчи гиришив атсыз къала. Оьрде эсгерилген алимлер биринчи гиришив сёз М-А. Османовнуки деп билдире, далиллер де гелтирме къарай. Мунда адатланы автору оланы уьч адамдан сорап язгъанман деп билдире ва атларын - Г. Бекмурзаев, А. Ачакъанов, А. Умаханов деп гёрсете. Адатланы М. Алибеков язгъан буса, М-А. Османовну аты неге эсгерилмейгени, алимлер де айтгъанлай, гертиден де, ойлашдыра. А. Баймурзаев бу гиришивню М-А. Османов язгъан буса да, неге ол оьзюню атын айтмагъан экен деген соравну да сала ва шогъар жавап гьисапда Магьаммат-Апендини саламатлыгъын гёрсете.

Аслу гьалда бу биринчи гиришив сёз тувдурагъан бу пикрулар ва "Къумукъ той" деген бёлюкде М-А. Османовну шиърулары берилгенлик "Къумукъланы адатлары" М-А. Османовнуки деп айтма ёл бере. Тек шо гиришивде автор янгыз уьч адамны атын эсгерсе де: "Эшитгенлер-гёргенлерден сорап (демек, уьчев булан дазуланмай), эсгиден язылгъан кагъызланы излеп табып, гючюм етген чакъы затны дурус дегенлерин язгъанман", - деп билдире. Олай болгъан сонг, "эшитгенлени-гёргенлени" арасында М-А. Османов да болма ярай. Ва айрокъда тергев берме тийишли ери: автор "эсгиден язылгъан кагъызланы" къоллагъанын яшырмай, шо арада М-А. Османовну язывлары да болма ярай, бу гиришивде де олар берилип къалма ярайдыр деп эсиме геле.

Сёйленеген гиришив сёз М-А. Османовну къолу булан язылгъанлыкъгъа лап аслу исбат гьисапда "Бетачар" деген илму ишде эсгерилген. Ачакъан Ачакъанов, архив документлер гёрсетеген кюйде, Манайгъа 7-8 йыл болагъан заманда гечинген деп билдириле. М. Алибековну тувгъан йылы 1861-нчи йыл деп алсакъ, ону оьлюмю 1868-1869-нчу йыллагъа геле. Олай болгъан сонг, озокъда, 7-8 йыллыкъ М. Алибеков А. Ачакъановгъа сорап яздым деп айтма болмас эди. М. Алибековну 150 йыллыгъын белгилевге байлавлу болуп биз Дагъыстан архивге сорав йибердик. Бизге гелген жавапда: "Ачаканов Ачакан Абдулович, глава семьи - 60 лет, земледелец, служебный депутат Хасавюртовского горского словесного суда <.. .>",- деп билдириле. Демек, о 1868-1869 йылларда чы нечик де оьлмеген, ол 1896-1897-нчи йыллардагъы халкъны гьисап алывну вакътисинде де сав болгъан. Олай болгъан сонг бу далил де кюрчюсюз болуп токътай.

Ондан къайры, бу гиришивню М. Алибеков язмагъан, М-А. Османов язгъан деп токъташдыра бусакъ, тувагъан соравлар аз болмай. М-А. Османов шо замангъы адатгъа гёре этилеген судда ишлегени белгили (о заман тёречиге депутат дей болгъан). Сонг да, Таргъу шавхаллыкъ гючден тайгъанда, о адатны, шариатны яхшы билеген абурлу адамгъа санала болгъангъа гёре, варисликни дурус пайлавгъа гьалиги Буйнакск шагьаргъа чакъырылгъан болгъан. Судда, дуванда адатгъа гёре тёре гесе гелген адамгъа, паланлардан сорап яздым демек къыйышамы экен? Озокъда, сорамакъ айып тюгюл. Айрокъда, бизге архивден гелген кагъызлар гёрсетеген кюйде, сорагъанлардан бири Абдул Умаханов ондан 6-7 йыл гиччи болгъан (1896-1897-нчи йыллардагъы переписни вакътисинде огъар 50 йыл бола). Шонча абурлу, белгили, оьзю де адатгъа гёре тёречи, оьзюнден шайлы гиччи адамгъа сорап яздым десе, ойлашдырмай къоямы? Гене де айтайым, сорамакъ айып тюгюл.

Сёзню узакъ этмей айтма сюегеним: М-А. Османов да, М. Алибеков да янгыз къумукъ адабият булан дазуланмай, халкъыбызны тарихинде гёрмекли ер тутагъан адамлар. "Къумукъланы адатларына" гёре гётерилеген авторлукъ масъала оланы бир-бирине къаршы салагъан йимик де чалына. Шо саялы бу лакъыр ёл-ёрукъгъа онча къыйышмай. Олар бир-бирине абур эте болгъаны, М. Алибеков М-А. Османовну алдында, ону къанат тюбюнде оьсгени белгили. Авторлукъ масъала гётерилме ярай мекенли исбатлар болса, мисал учун, мекенли биревню къолу булан язылгъан текстлер арагъа чыкъса. Оьзге лакъыр кюрчюсюз болуп токътай.

"Къумукъланы адатларыны" агьамияты уллу, автору ким болса да, масъаласы башгъа. Оланы бугюнгю охувчугъа тийишли кюйде англатмакъ, халкъыбызны ругь, къылыкъ, эдеп байлыгъына тюшюндюрмек ва башгъалары.

"Къумукъланы адатлары" - бизин халкъны милли эсин, милли дюньясыны оьзтёречелигин арив гёрсетеген, политика, жамият даражасы тизив болгъанын исбарлайгъан асарлардан бири. Адабият, тарихи маънасындан къайры, ону халкъны милли тамурларын беклешдиреген аламаты бар. Шо саялы да "Къумукъланы адатларын" тийишли кюйде къолламакъ, охувчулагъа яймакъ масъаласы албетге чыгъа.


"Ёлдаш", 18-11-2011

Размещено: 25.11.2011 | Просмотров: 3289 | Комментарии: 0

Комментарии на facebook

 

Комментарии

Пока комментариев нет.

Для комментирования на сайте следует авторизоваться.