Кумыкский мир

Культура, история, современность

Яхсайны ягъасы сай, ичи терен денгизден...

Яхсай тамаша юрт. Яхсайдан чакъы шаирлер, алимлер, пачалыкь чалышывчулар, генераллар бир юртдан да чыкъмагъандыр. Булай юртну тарихи теренлерде болма гереги буса тамаша тюгюл. Дагъыстанны халкъ шаири Абдулла Магьамматов да язгъанлай: "Яхсайны ягъасы сай, ичи терен денгизден". Яхсайлы алим, профессор Забит Акавов ата юртуну кюрчюсю 1500 йыл алда салынгъан деп токъташдыра. Ону булангъы лакъырыбыз янгыз Яхсайны тарихи булан дазуланып къалмады.

фото

- Забит Насирович, бу йыл июнь айда Яхсайны 1500 йыллыгъына багъышланып юртда уллу юбилей байрам болду. Сиз шо байрамны жагь ортакъчысы экенигиз гёрюнюп тура эди...

- Мен бютюн оьмюрюмню шо гюнге гьазирлей эдим десем, къопдурув болмажакъ. Фото

Гиччи заманымдан берли, уллулар айтып, эсги Яхсайны бузулгъаныны гьакъында, юртубузну атлары айтылгъан игит, гьакъыллы, пагьмулу адамларыны гьакъында кёп эшитип, ойлашгъанман. Яхсайны байрамы оьтгерилген кюйге мен толу кюйде рази тюгюлмен. Къутлавлагъа, макътавлагъа артыкъ кёп заман берилип, байрамны маъна ягъына тергев аз эди. Шонда Яхсайны тарихдеги агьамияты гьакъындагъы мени докладым аслу агьвалат болма тюше эди. Сёзюмню тюз англагъанны билдирме сююп, шо байрамны маъна янына, оьзюм янашагъан кюйге баянлыкъ беремен. О буса Дагъыстанны, тутдуруп айтгъанда, къумукъланы тарихи мюлкю гьисапланып гелген топуракълагъа бугюнюнде болуп турагъан гьал булан байлавлу. Яхсайны топуракълары да пастандай тилинип, нече тюрлю тав къотанлагъа "заманлыкъгъа" ижарагъа берилип, арты даимге айлана туруп, гьинкал чакъы болгъан десе де, ялгъан тюгюлдюр. Чакъда-чакъда эшитилеген хабарлагъа гёре, Яхсайны къалгъан топуракъ байлыгъына гёз салгъанлар, гезикли кюйде къыравлап алма, яртысына ес болма сюегенлер баргъа ошай.

Мени гьисабымда буса Яхсайны 1500 йыллыкъ шо байрамы къонакълыкъгъа гелгенлеге де, тюпде яшайгъанлагъа да бир гьакъ, герти затны - мунда ким ес, ким "квартирде" яшайгъанны - малим этмеге тюше эди. Булай демек жангъа тартып айтылагъан сёз тюгюл: шону да билгенингни сюемен. Мени бар-ёкъ, чонтукъ гьакъылыма гёре, онда яшайгъан мычыгъыш булан тавлулар - барысы да яхсайлылар. Аллагь язгъан къысматгъа гёре, 1956-нчы йылдан тутуп, оланы барысын да мен юртлуларым деп гьисап эте бусам, къыйыкъсытмай бусам, жанавруш болма чакъы арада не къала? Энни айтыгъыз: шо гьакъыл гьакъгъа къыйышмаймы, шогъар ким дав этип болур? Гьюрметли охувчулар да, Рашит, сен де тюз англагъыз: Магьачкъаладан, Грозныйдан, Моздокдан, Пятигорскиден, Къарачайдан, Дагъыстанны районларындан гелген алимлер, оьзге къонакълар шу тайпа ойлар ва гёнгюл булан къатналгъан, ясалгъан мени докладыма тынглама сюе эдилер. Магъа буса сёз геч берилди. Шо заманда да къурум комитетдегилер артымдан гелип: "Тез битдир. Регламент", - деп, сёйлеме къоймады... Тек, умуми кюйде алгъанда, байрам арив, шат оьтдю. Кёп халкъ жыйылгъан эди. Майя Салаватовагъа, юрт ва район администрациялагъа, Дагъыстанны Гьукуматына, спонсорлагъа барына да баракалла. Эсде къалажакь агьвалат болду.

- Биревлер Яхсайгъа 1500 ныл болагъангъа шеклик эте. Шогъар тарих илмуда бирев де гери уруп болмайгъан кюйде далиллер бармы?

- Шо гьакъда мени байрамда этилген докладымда айтыла. Докладны тексти сизин "Къумукъ тюз" газетде де чыкъды. Айры китап болуп да чыгъажакъ. Гьали болгъанча бизде Баммат Атаев мисгин язгъан кюйде, эсги Яхсай Солтанмутну девюрюнде къурулгъан деп юрюле эди. Бизин юртлу тарихчи Агьматпаша Гьажиев бютюн оьмюрюн Яхсайны тарихин ахтара туруп йиберди. Юртну музейин де къуруп, шону ишин де юрютдю. Ол Яхсайны тарихине байлавлу кёп маълуматлар жыйды, тек шоланы китап этип чыгъарма оьмюрю етишмеди. Агьматпаша да Яхсайны тарихи Солтанмутдан кёп эрте башлангъанын токъташдыра эди. Мени ахтарыв ишимдеги бары да далиллеримни гелтирип турмайман. Сюегенлер чыгъажакъ китабымда яда "Къумукъ тюз" газетде охурлар. (См. также на русском языке: Забит Акавов. К вопросу об истории селения Яхсай)

- Буса да гьали бир аслу далилни гелтирсегиз яхшы болар эди...

- Гелтирейим. Барыбыз да билеген Магьаммат Аваби Акъташи язгъан "Дербент-наме"" деген китапдагъы маълуматлар гёрсетеген кюйде, 5-нчи асруда Дербентни ва савлай Дагъыстанны дазуларын гёрсетеген бекликлени арасында Эндирей булан бир вакътиде Акъсарт деген юрт да къурулгъан. Мен ахтарывларымда "Акъсарт" деп гьалиги язывда янгылыш йиберилгенни токъташдыраман. "Дербент-наме" арап алифба булан, оьзю бютюн тюрк дюньясына ортакъ, илмуда, айрокъда тюркология илмуда, "тюрки" деп айтылагъан адабият тилде язылгъан. Мисал учун алгъанда, он биринчи асруда дюньягъа белгили Къашкъарлы Магьмутну "Тюрк сёзлюгю" ("Диван-лугъат ат-тюрк" деген китабы) тилни тарихин уьйренив учун бугюнде де маънасын-гючюн тас этмеген, он бешинчи юз йылларда яшагъан къумукъ шаир Умму Камалны асарлары да шо адабият къалипде язылгъан. О тилни графикасын билегенлер мени тынч англажакь: "акъсарт" деген сёзде бир-эки гьараканы-точканы алышдырса, "акъсай" бола.

- "Акъсарт" деген сёз къумукъ тилни фонетикасына да къыйышмай чы.

- Дюр чю дагъы. Алдын заманларда, басмаханалар чыкъгъанча, китаплар къол булан гёчюрюлюп языла гелген. Магьаммат Авабини китабы да нечесе юз йыпланы боюнда нечесе тюрк миллетли адиблер, катиблер (язывчулар), мутаржимлер (таржумачылар) оьзлени илму (шо англавну ичине мен оланы сёйлев къайдаларын да гьисапгъа аламан) даражасына гёре гёчюрюлюп къолдан-къолгъа яя гелгени белгили. Демек, "Дербент-намеде" Аваби эсгереген "Акъсай-юрт", оьрде эсгерилген тарихи-культура шартланы гьасилинде, "Акъсартгъа" айлангъан демеге ярай. Мени гьисабымда, шолайлыкъда бир переписчик-гёчюрювчю йиберген гиччи янгылыш, тарих илмуда шулай четимлик тувдургъан.

- Тек буса да "Акъсай" десек де тюз тюгюл чю. Биз чи "Яхсай" дейбиз.

- Муна бу ерде мен сени булан рази тюгюлмен. Тюрк миллетлер яшайгъан яда яшагъан топуракъларда "Акъсай" деген юртлар, шагьарлар ва оьзенлер бир нече бар: Къыргъызстанда, Къазахстанда, Ростовну тюбюнде. "Акъсай" демек "акъ сув" демек бола. Бир-бир тюрк тиллерде оьзен сувгъа "чай", "сай" дей. Мен бир девюрде Яхсайны аты Акъсай болгъан деп гъисап этемен... Бир сёзню "а" булан башлайгъан тюрк миллетлер де бар, "я" булан башлайгъанлар да бар. Йыракълагъа бармагъа негер тарыкъдыр - къумукълар булан бир ана тамурлу балкъарлар Яхсайгъа Ахсай дейлер чи! Балики, оруслар да бизин юртгъа Аксай деп негьакъ такъмагъандыр...

- Гьали тарихни къояйыкъ. Бир вакъти сиз гьалиги Яхсайны гьалына талчыгъып, уллу шиъру язгъан эдигиз. Бир-биревлер шону ушатмады.

- Яхсайны бугюнгю гьалы, тарихдеги юртум булан тенглешдиргенде, макътардай тюгюл.

- Шолай башгъа юртларыбыз да...

- Гумилёвну теориясына гёре 1500 йылдан этнос "къарт" бола Шо болжалдан сонг этнос я оьле, я янгырып оьсме башлай.

- Бизге янгырмакъ бармы экен?

- Инанма сюемен. Шу булгъавур, четим девюрден менлигибизни, оьзденлигибизни сакълагъан кюйде оьтмеге болсакъ, гележекде миллет оьсме бола. Бизге совет девюр берген кёп яхшылыкълар булан янаша айтмагъа тилни гючю чатмайгъан чакъы, зиян да гелтирди. Миллетни бар деген уланлары давларда оьлдю, репрессиялагъа тарыды: Уллубий Буйнакский, Батырмурзаевлер, Солтансайит Къазбеков, Абусупиян Акаев, Темирболат Бийболатов, Жалалутдин Къоркъмасов, Багьавдин Астемиров ва башгъалары. Миллетни генофонду пуч болду... Совет девюрню динге бакъгъан гьужумун гёз алгъа гелтирсенг, тюк-тюгюнг эретуруп гетеген гьал тюгюлмю: Яхсайны гьали чёкген, уллу, оьзюне "орус кёпюр" деп айтагъан кёпюрюню он беш-йигирма адам да къулачлап болмасдай мазаллыгъы булангъы 5-6 метр бийикликдеги уьч кюрчю таш багъаналаны ташлары къайдан гелген деп ойлашар эдинг - мени ата юртум Эсги Яхсайны къабурларындагъы сынташлар!

- Башгъа миллетлер шо даражада зая болмагъандыр...

- Болмагъандыр деп эсиме геле. Неге тюгюл эсе, аслу политика агьвалатлар тюзлюкде, бизин топуракъларда юрюлген.

- Мен билеген кюйде, билимли, гьакъыллы адамларыбыз -интеллигенция миллетни ёл гёрсетивчюсю, маягъы болма герек. Гележегибиз болсун учун не ёл тутма герекбиз? Бир-бир ёлдашлар гьалиги девюрде иннемей тергев этип турсакъ яхшы дей. Неге тюгюл де, къумукълар политика ябушувда бир гьаракатны башласа, шону арты утдурув болуп, гьал дагъы да бек къыйынлаша дей. Сиз нечик ойлашасыз?

- Иннемей турмагъа да бажарылмай. Тек талапланы терен ойлашып салмасакъ, бизин миллет алагъан гьар абатгъа да башгъа миллетлер сакъ къарай. Сонг олар бары да бир болуп, биз янгыз къалып, утдурабыз.

Мисал учун, "автономия тарыкъ" деген Анвар Гьамитов мисгинни чакъырыву арагъа чыгъып, бизден башгъа миллетлер уьркюп къалды. Шо чакъырыв бары да Къумукъ гьаракатныки тюгюл эди, "Ватанныки" эди. Автономиясыз да чечилме герекли масъалаларыбыз кёп. Бизге бугюн билимли, патриот ругьлу янгы наслуну тарбиялама герек.

- Шо ишни ким этме герек эди? Дагпедуниверситетде сиз ёлбашчылыкъ этеген диссертация советден алимлер болуп чыгъагъанлар кёпмю?

- Биз ишлейген 15 йылны ичинде дёрт юз адам илмуланы кандидаты, он дёртев доктор болуп чыкъгъан.

- О алимлени сан яны нечикдир?

- Бир йимик тюгюл... Бизин Советде башлапгъы йылларда диссертацияларын Темиркъазыкъ Кавказдагъы бары да тюрк миллетлени тиллерини ва адабиятларыны алимлери якълай эди. Гьали "Рус тил" ва "Россияны халкъларыны адабияты" деген бёлюклер де бар. Нальчикден, Карачаевскиден, Пятигорскиден, Грозныйдан, Бакюден ва оьзге ерлерден гелегенлер кёп бар. Тек аслу контингент - Дагъыстандан.

- Сонг шо алимлерден не бола? Узатамылар илму гьаракатын?

- Узатагъанлар да кёп бар.

- Биревлеге гьакъ берип, оьзлер учун диссертация яздырып, "алим" болагъанлар да бар дей. Гертими?

- Бола шолайлар да.

- Не хайыры бар шолай алынгъан алим атны?

- Илмуну герти кюйде танглап сайлагъанлар аз тюгюл. Сени соравунгну да маънасы бар. Биревлер ишлейген ерибизде алапабызгъа къошулажакъ дей. Биревлер "алим" деген атгъа ес болма сюе.

- Гёземелик, бош макътанчыкълыкъ, баш алдатыв тюгюлмю шо?

- Дюрчю дюр, бир якъдан. Башгъа якъдан алгъанда, айланадагъы бары да яшав шолай болуп къалгъан чы.

- Забит Насирович, сиз адабият ахтарывчусуз. Дюнья, россия, дагъыстан, къумукъ адабияты не гьалдадыр? Адабиятны оьсювю токъталгъаны гёрюне.

- О - тюз. Савлай дюньяда да китап охуйгъанлар да, язагъанлар да аз болгъан. Россияда базар аралыкълар адамланы алдына башгъа талаплар сала. Интернет арагъа чыкъгъандан сонг чу охуйгъанлар шайлы кемиди. Гьали чебер асарланы да Интернетден охуп къоялар. Классика, маъналы, терен, гьакъыллы асарлар охулмай.

- Дагьы къайсылары охула?

- Нечик айтайым, бугьтан, демек, пахабный, вагьшилик, демек, садистский, бизин къылыкъгъа къыйышмайгъан эрши затлар кёп охула. Охуйгъанлар да - аслу гьалда жагьиллер, яшёрюмлер. Пелевин, Сорокин, Акунин деген язывчулар - модда. Адабият теорияны гёзюнден къарагъанда буса, шо авторланы асарлары герти чебер асарлагъа салынагъан талаплагъа жавап бермей.

- Алим гьисапда инг де сизин тергевюгюзню тартагъан тема къайсыдыр?

- Мен ДГПУ-да Россияны халкъларыны (шо англавну ичине мен орус ва Россияны бары да миллетлерин къуршап аламан) адабиятыны теориясыны гьакъында лекциялар охуйман. Мени тергевюмню тартагъан тема - литературадагъы "евразийство".

- Сиз шо терминни кёп къоллайсыз. Шо нени англата?

- Москвалы политиклер Россияны европа пачалыгъы этип гёрсетме кёп сюе. Тек Россияны пачалыкъ болувунда Азияны, тюрклени таъсири гючлю. Россияны пачалыгъы Алтын Ордадан амалгъа гелген. Сонг-сонг Пётр Первый ону Европагъа бурма башлагъан. Шо гьакъда кёп язагъан орус алимлер де бар. Россияны халкъларыны адабиятларында буса "евразийство" мунаман деп гёрюнюп тура. Магьаммат-апенди Османов эки культураны - Европаны ва Азияны - къаныгъывлу чалышывчусу болгъан. Бу янгыз бир мисал.

- Бугюнгю къумукъ адабиятны гьалына тергев беремисиз? Китап чыгъарагъанлар кёп, янгы атлар ёкъ. Арт вакъти де тамашагъа къалдырардай бир китапны сама охугъанмысыз?

- Камал Абуковну "Записки промчавшихся годов" деген эсделиклерини китабын бек агьамият берип охудум ва ушатдым. Язывчу, адабиятчы, критик гьисапда Камалгъа тенг гелеген адам бизден чыкъмагъан. Анварны, Атабаевни, Бадрутдинни поэзиясын нече къайтып охусам да, гьайран къаламан. Анварны халкъны тилин терен билегени, чеберлиги, айрокъда "Йырчы Къазакъ" деген циклы, Атабаевни терен маъналы лирикасы, инчелиги, Бадрутдинни философиясы, генглиги мени гьар заман да тамашагъа къалдыргъан.

- Олардан сонг гелеген наслулар нечикдир?

- Мен эсгергенлени даражасына етегенлери ёкъ.


"Ёлдаш", 11-11-2011

Размещено: 15.11.2011 | Просмотров: 3115 | Комментарии: 0

Комментарии на facebook

 

Комментарии

Пока комментариев нет.

Для комментирования на сайте следует авторизоваться.