Кумыкский мир

Культура, история, современность

Али Аскер: «Къардашлыкъны кёпюрю беклешежегине ва генглешежегине шеклик ёкъ»

Ali Asker: "Qardaşlıqnı köpürü bekleşecegine va gengleşecegine şeklik yoq"

Фото

Bugünlerde Türkiyanı Karabük şaharında yerleşgen universitetni dotsenti, ilmu axtarıvçu, politolog Ali Asker "Yoldaşda" qonaqlıqda bolup, gazetni baş redaktoru K. Aliev bulan bolğan laqırdan song bizin muxbiribizni soravlarına cavaplar berdi.

Бугюнлерде Тюркияны Карабюк шагьарында ерлешген университетни доценти, илму ахтарывчу, политолог Али Аскер "Ёлдашда" къонакълыкъда болуп, газетни баш редактору К. Алиев булан болгъан лакъырдан сонг бизин мухбирибизни соравларына жаваплар берди.

 

- Ali, Dağıstanğa gelmekligigizni aslu muradı nedir?

- Men işleygen universitetde türk milletleni axtarıvğa bağışlanğan iş (proekt) yurülüp tura. Şo proektni yaşavğa çığarıvda Türkiyanı tışında yaşayğan türk milletler bulanğı baylavluqlağa qarayğan paçalıq komitet aslam kömek ete. Dağıstanda yaşayğan türk milletleni: qumuqlanı va noğaylanı yaşav-turuş halın, madaniyatın, tarixin va şolay da özge yanların axtarmaq mağa tapşurulğan.

- Yangız Dağıstanda yaşayğan türk milletleni vakilleri bulan yoluğup qalmağansızdır?

- Saparımnı barışında men başlap Moskva şaharda işleygen Kavkaznı tarixin axtarağan alimler bulan yoluğup, paydalı laqır etdim. Bugünlerde men Dağıstanda qumuq va noğay milletleni vakilleri bulan yoluqğanman. Cıyğan materiallar çığacaq kitapda paydalandırılacaq.

- Men anglağan küyde, kitapnı üstünde bir neçe alim işley. Kitapğa ne temalar qurşalğan?

- "Türkiya, yangı dazular va Yevraziyadağı yangı milli kimlikler" degen umumi at bulan üç kitap çığacaq. Birinçi kitap Orta Aziyada yaşayğan türk xalqlağa bağışlanğan. Ekinçi kitapda oxuvçuğa Ukrainanı, Gürcüstannı va Azerbaycannı haligi halını, tilge baqğan yaqdağı politikasını va mundağı az sanavlu türk xalqlanı haqında aytılacaq. Şoğar baylavlu men bir gesek aldın Gürcüstanğa barıp da geldim, onda yaşayğan azerbaycan xalqnı yaşav-turuş halı bulan da tanış boldum. Üçünçü kitapda Türkiyanı va Rossiyada yaşayğan türk xalqlanı haqında yazmaq göz alğa tutulğan. Bu kitapda ayrıça baş bulan "Dağıstan: qumuqlar va noğaylar" degen temağa yer berilecek. Aslu muradıbız Türkiyada çıqğan kitap bolsa da, har oxuğan adam savlay dünyadağı biri-birine qardaş tiegen türk milletleni haqında bilgenni süebiz.

- Rayonlağa barıp, halnı axtarmağa göz alğa tutulğanmı?

- Bu gezik rayonlağa çıqmağa imkanlıq bolmay tura. Men oylaşağan küyde, qumuqlanı va noğaylanı haqında köp bay material cıymağa bola. Şoğar baylavlu göz alğa tutulğan işler uzatılacaq. Bu da meni Dağıstanğa axırınçı saparım tügülüne sizin inandırmağa süemen.

- Dağıstanda bolğan günleni içinde türk milletleni yaşavunu ne yanları açıq etildi? Tarixine baylavlu soravlar çı alimleni arasında tuvulunmay tügül?

- Umumi alıp aytsaq, türkleni tarixine baylavlu har alim özünü oyları bulan qala. Biz özübüznü tarixibizni mekenli daliller geltirip terenden bilmege gerekbiz. Tek bugünlerde yangız tarixin bilip qoyğan bulan bolmay. Türk milletleni sotsial halın, olar ana tilin bilegen küün, biri-biri bulan neçik aralıqlar yurütegenin axtarmaq aslu mas\'ala bolup toqtağan. Şo sayalı temanı axtarağanda yerine barıp, adamlar bulan yoluğup, halnı terenden axtarsa yaxşı.

- Siz örde esgergenigiz yimik, Dağıstanda yaşayğan qumuqlanı va nohaylanı bugüngü yaşavluq halı açıqdan suratlanacaq. Aslu tergev neger berilecek?

- Başlap Dağıstan Respublikanı, şonda yaşayğan xalqlanı haqında umumi ma\'lumat berilecek. Song qumuqlanı va noğaylanı tarixi, bugüngü halı, ana tilin üyrenivde neçik çetimlikler tuvulunağanı va türk milletlege Türkiyanı neçik ahamiyatlığı barı haqda söz yurülecek.

- Yaşörümler bulan yoluğup, olanı pikruları da hisapğa alınacaqmı?

- Sapar çığıp bugünlerde Dağıstanda bolsam da, yaş alimler, xalqına canı avrup yanaşağan cahiller bulan tığıs aralıqlar yurütegenim bir neçe ay bola. Olanı oyları da meni uçun bek ahamiyatlı, şolanı da kitapğa qoşmağa süemen. Dağıstanda yaşayğan türk milletlege tergev arta barağanı, ozoqda, paydası ullu iş dep sanama yaray. Gelecekde de qardaşlıqnı köpürü bekleşecegine va gengleşecegine şeklik yoq.

- Laqırlaşıvuğuz uçun barakalla.

- Siz de savboluğuz.

Hazirlegen B. Ölmesova.


 

- Али, Дагъыстангъа гелмеклигигизни аслу мурады недир?

- Мен ишлейген университетде тюрк миллетлени ахтарывгъа багъышлангъан иш (проект) юрюлюп тура. Шо проектни яшавгъа чыгъарывда Тюркияны тышында яшайгъан тюрк миллетлер булангъы байлавлукълагъа къарайгъан пачалыкъ комитет аслам кёмек эте. Дагъыстанда яшайгъан тюрк миллетлени: къумукъланы ва ногъайланы яшав-туруш гьалын, маданиятын, тарихин ва шолай да оьзге янларын ахтармакъ магъа тапшурулгъан.

- Янгыз Дагъыстанда яшайгъан тюрк миллетлени вакиллери булан ёлугъуп къалмагъансыздыр?

- Сапарымны барышында мен башлап Москва шагьарда ишлейген Кавказны тарихин ахтарагъан алимлер булан ёлугъуп, пайдалы лакъыр этдим. Бугюнлерде мен Дагъыстанда къумукъ ва ногъай миллетлени вакиллери булан ёлукъгъанман. Жыйгъан материаллар чыгъажакъ китапда пайдаландырылажакъ.

- Мен англагъан кюйде, китапны уьстюнде бир нече алим ишлей. Китапгъа не темалар къуршалгъан?

- "Тюркия, янгы дазулар ва Евразиядагъы янгы милли кимликлер" деген умуми ат булан уьч китап чыгъажакъ. Биринчи китап Орта Азияда яшайгъан тюрк халкълагъа багъышлангъан. Экинчи китапда охувчугъа Украинаны, Гюржюстанны ва Азербайжанны гьалиги гьалыны, тилге бакъгъан якъдагъы политикасыны ва мундагъы аз санавлу тюрк халкъланы гьакъында айтылажакъ. Шогъар байлавлу мен бир гесек алдын Гюржюстангъа барып да гелдим, онда яшайгъан азербайжан халкъны яшав-туруш гьалы булан да таныш болдум. Уьчюнчю китапда Тюркияны ва Россияда яшайгъан тюрк халкъланы гьакъында язмакъ гёз алгъа тутулгъан. Бу китапда айрыча баш булан "Дагъыстан: къумукълар ва ногъайлар" деген темагъа ер берилежек. Аслу мурадыбыз Тюркияда чыкъгъан китап болса да, гьар охугъан адам савлай дюньядагъы бири-бирине къардаш тиеген тюрк миллетлени гьакъында билгенни сюебиз.

- Районлагъа барып, гьалны ахтармагъа гёз алгъа тутулгъанмы?

- Бу гезик районлагъа чыкъмагъа имканлыкъ болмай тура. Мен ойлашагъан кюйде, къумукъланы ва ногъайланы гьакъында кёп бай материал жыймагъа бола. Шогъар байлавлу гёз алгъа тутулгъан ишлер узатылажакъ. Бу да мени Дагъыстангъа ахырынчы сапарым тюгюлюне сизин инандырмагъа сюемен.

- Дагъыстанда болгъан гюнлени ичинде тюрк миллетлени яшавуну не янлары ачыкъ этилди? Тарихине байлавлу соравлар чы алимлени арасында тувулунмай тюгюл?

- Умуми алып айтсакъ, тюрклени тарихине байлавлу гьар алим оьзюню ойлары булан къала. Биз оьзюбюзню тарихибизни мекенли далиллер гелтирип теренден билмеге герекбиз. Тек бугюнлерде янгыз тарихин билип къойгъан булан болмай. Тюрк миллетлени социал гьалын, олар ана тилин билеген кююн, бири-бири булан нечик аралыкълар юрютегенин ахтармакъ аслу масъала болуп токътагъан. Шо саялы теманы ахтарагъанда ерине барып, адамлар булан ёлугъуп, гьалны теренден ахтарса яхшы.

- Сиз оьрде эсгергенигиз йимик, Дагъыстанда яшайгъан къумукъланы ва ногьайланы бугюнгю яшавлукъ гьалы ачыкъдан суратланажакъ. Аслу тергев негер берилежек?

- Башлап Дагъыстан Республиканы, шонда яшайгъан халкъланы гьакъында умуми маълумат берилежек. Сонг къумукъланы ва ногъайланы тарихи, бугюнгю гьалы, ана тилин уьйренивде нечик четимликлер тувулунагъаны ва тюрк миллетлеге Тюркияны нечик агьамиятлыгъы бары гьакъда сёз юрюлежек.

- Яшёрюмлер булан ёлугъуп, оланы пикрулары да гьисапгъа алынажакъмы?

- Сапар чыгъып бугюнлерде Дагъыстанда болсам да, яш алимлер, халкъына жаны авруп янашагъан жагьиллер булан тыгъыс аралыкълар юрютегеним бир нече ай бола. Оланы ойлары да мени учун бек агьамиятлы, шоланы да китапгъа къошмагъа сюемен. Дагъыстанда яшайгъан тюрк миллетлеге тергев арта барагъаны, озокъда, пайдасы уллу иш деп санама ярай. Гележекде де къардашлыкъны кёпюрю беклешежегине ва генглешежегине шеклик ёкъ.

- Лакъырлашывугъуз учун баракалла.

- Сиз де савболугъуз.

Гьазирлеген Б. Оьлмесова.


"Ёлдаш", 07-10-2011

Размещено: 17.10.2011 | Просмотров: 3611 | Комментарии: 2

Комментарии на facebook

 

Комментарии

kert оставил комментарий 17.10.2011, 13:21
Comment
Пайдалы лакъырлашыв. Баракалла.
Atakumuk оставил комментарий 18.10.2011, 08:51
Comment
Али Аскерни Дагъыстангъа гельмакълыгъы бек яхшы!

Для комментирования на сайте следует авторизоваться.