Кумыкский мир

Культура, история, современность

Абдулгьаким Гьажиев: «Миллетибизни бугюнгю гьалы гележегибизге пайдалы болма умутлу»

фото

Филология илмуланы доктору, профессор Абдулгьаким Гьажиев - бизин миллетни ругь байлыгъыны кюрчюсюн - халкъ авуз яратывчулугъун ахтарагъан алим.

- Абдулгьаким Магьамматович, сиз фольклорну тармагъында ишлейгенигиз отуз йылдан да артыкъ бола. Къумукъ халкъ авуз яратывчулугъу бары да жыйылып битген деп гьисап этмеге яраймы?

- Озокъда, ярамай. Оьз заманында Алимпаша Салаватов, Аяв Акавов, Аткъай, Сакинат Гьажиева ва башгъалар кёп иш этсе де, фольклорубузну яртысы да жыйылмагъан.

- Тас болгъанлары да бардыр?

- Кёп фольклорубуз тас болгъан. Гьар оьлюп гетген тамазабыз булан да бир айтывубуз яда сарыныбыз даимликге тас боладыр десек де ялгъан болмас.

- Бугюнлерде фольклор яратыламы?

- Алдын йимик болмаса да, яратыла. Сарынлар, айтывлар чыгъарыла. Ондан къайры да, Анвар Гьажиев, Магьаммат Атабаев, Бадрутдин Магьамматов йимик атлары айтылгъан шаирлерибизни сёзлери де халкъ арада такрарлана туруп, фольклоргъа айланып къала. Илмуда шогъар "вторичная фольклоризация" дей. Тек, яш наслу, айрокъда шагьарлылар, ана тилин яхшы билмейгенге гёре, фольклорубуз аз къоллана туруп, унутулуп бара.

- Жыйылгъан чакъы авузяратывчулукь печатдан чыкъгъанмы?

- Биринчи къумукъ халкъ авуз яратывчулугъуну асарларын 1883-нчю йылда Санкт-Петербургда Магьаммат-апенди Османов чыгъаргъан. Ондан сонг Абусупиян Акаев революциядан алда бир нече китаплар чыгъаргъан. 1939-нчу йылда Алимпаша Салаватов "Чечеклер" деп, 1959-нчу йылда Аткъай ва Шарип Альбериев "Къумукъланы йыр хазнасы" ден къумукъ фольклорну антологияларын чыгъаргъан. Олардан къайры да, Сакинат Гьажиева, Галина Мусаханова, Салав Алиев ёммакъланы, Айнутдин Мамаев, Уълумат Бийболатова ва оьзгелер айтывланы жыйымларын охувчулагъа савгьат этдилер. Мен оьзюм де "Къумукъланы йырлары" деп эки томлукъну китап чыгъардым. Гьали дагъыстан халкъланы фольклоруну 20 томлугъу чыгъарылып тура.

- Фольклоруна къарап, миллетни хасиятын-къылыгъын суратлап боламы?

- Бола. Фольклор гюзгю йимик зат. Озокъда, бир миллет де осал, эрши, яман къылыкъланы макътамай. Барыны да фольклорларында намус, эркеклик, чомартлыкъ, Ватанына сююв ва оьзге яхшы къылыкълар макътала. Тек оланы гьарисинде башгъаларындан бираз оьрге салагъан къылыкъ бола. Мисал учун, къумукъланы фольклорунда оьзденлик-намус кёп макътала. Мисал, бары да къазакъ йырларда шо гьакъда айтыла. "Айгъазини йырын" алып къойсакъ да, игитни алдындагъы уьч намусну анасы булай гезикге сала: башлап къонакъланы къуллугъун кютмек, сонг душмандан оьч алмакъ, артда сюйгенин къутгъармакъ.

- Гьалиги къумукълар чы башлап досун къачырма чабажакъ эди. Башгъа миллетлени фольклорларында къайсы къылыкълар макътала?

- Аварларда, айрокъда Шамилни девюрюнде, Ватанына сююв, патриотизм кёп макътала. Даргилерде игитлик, лезгилерде сююв темалар кёп гётерилеми экен деп эсиме геле. Дагъы да къайтарып айтаман, намус да, патриотизм де, игитлик де, сююв де бары да миллетлени фольклорларына хас, тек, аз буса да, гьарисини бираз айырылагъан ерлери бар. Амма бизин "къазакъ йырлар" йимик гючлю фольклор бёлюк башгъаларда ёкъ. "Минкюллюню йыры", "Къарткъожакъны йыры" йимик эртеде яратылгъан асарлары да ёкъ.

Фольклору ярлы халкъ ёкъ деп ойлашаман. Гьар миллетни кёп къолланагъан жанры бар. Ёммакълар, айтывлар, чечеген ёммакълар бары да халкъларда кёп. Мени талчыкъдырагъан зат - бизин халкъ авуз яратывчулугъу булан машгъул болма сюеген алимлерибиз ёкъ. Нече адамны онгарып тураман. Кандидат ат алгъан сонг, башгъа тармакълагъа гёчюп къалалар. Аварларда, даргилерде, къазикъумукьларда шо ягъындан гьал къолай.

- Сиз бизин халкъны фольклорунда, аслу гьалда къазакъ йырларда, игит йырларда, оьзденлик, намус, эркеклик йимик хасиятлар биринчи ерге салынгъан дедигиз. Гьалиги заманда неге чыгъарылмай экен шолай йырлар?

- Гьалиги заманда дагъы да бек тарыкълы эди шолай йырлар. Бизде буса сюювден къайры тема аз. Уьстевюне, йырлайгъанлар оьзлер сёзлерин де язалар: не къапиясы ёкъ, не маънасы. Бизин къазакъ йырланы къайсын алып да бугюнлерде де йырлама ярай эди. Гьалиги девюр бизин миллет учун - къыйын девюр.

- Неге экен?

- Къумукълар гьар заманда да законгъа, гьакимлеге тынглап, низамны сакълап уьйренген. Яда бий-шавхал, яда орус пача болсун, олар биле не этме герекни, биз олар айтгъан кюйде юрюме герекбиз деп гелген. Гьали гьукумат да осал болуп, законлар да ишлемейген девюрде бизин халкъгъа къыйын болуп тура. Не экономика бизнесде, не политикада, не спортда, не илмуда Россияны оьлчевюнде аты айтылгъан адамыбыз ёкъ. Тек къумукълар гьар заманда да оьзге дагъыстан халкълагъа къыблама (компас) болуп гелген. Бизин тарихибизде болгъан агьвалатлар оларда арадан 40-50 яда бираз кёп йыллар гетип такрарлана. Масала, Лев Гумилёвну терминин къолласакъ, бизин халкъны пассионарийлери (гючлю гьаракатчы адамлар) гетген юз йылны 10-30-нчу йылларында болгъан: Уллубий Буйнакский, Жалалдин Къоркъмасов, Солтансайит Къазбеков, Зайналабит Батырмурзаев, Абусупиян Акаев ва башгъалары. Башгъа дагъыстан халкъланы пассионарийлери артдагъы 20 йылны ичинде арагъа чыгъып башлады. Репрессиялар да, дав да бизин халкъгъа кёп гюч этди.

Бирдагъы бир зат да бар. Арадан йыллар гетип, шу девюрде бизин халкъ тюз ёл тутгъан болгъан деп айтылма да имканлы. Балики, гертилей де, шу булгъавур девюрде артыкъ байлыкъгъа да чапмай, дав этердей къыйын гьалыбыз бар буса да, сабурлукъ этип къарап турагъаныбыз тюз ёлдур, гьали бизге англашынмайгъан уллу гьакъылны гючюндендир.

- Мен чи инанмайман бажарывсузлукъ да, адап-абдырап турагъанлыкъ да уллу гьакъылны гючюндендир деп.

- Ону заман гёрсетир.

- Абдулгьаким Магьамматович, тюрк халкъланы тилден къайры бирлешдиреген белги бармы?

- Дюньягъа къаравубуз, хасиятыбыз ошашлы. Тенгириге инанагъаныбыз бизин барыбызны да тамурубуз бир экенни исбатлай. Бир йимик фольклор асарларыбыз бар. Айрокъда къарачайлар, балкъарлар булан. Бир-биревге арекде яшайгъаныбыздан айрылабыз. Дагъы да мени айтма сюегеним: башгъа тюрк халкълар да къумукъ тилни тазалыгъына, онда бары да тюрк тиллеге ортакъ белгилер барына мюкюрлюк этелер.

- Сиз алдын бир керен "Сто славных кумыков" деген китап онгарып тураман деген эдигиз? Гьазир тюгюлмю?

- Гьали де онгарылып битмеген. Ишлеп тураман.

- Къумукъланы тарихинден лап да гёрмекли беш адам деп кимлени эсгерер эдигиз?

- Али Кули хан, Солтанмут, Йырчы Къазакъ, Уллубий Буйнакский, Жалалдин Къоркъмасов. Дагъылар да бар. Мисал учун, Арсений ва Андрей Тарковскийлер...

- Артдагъы 20 йылны ичинде шолагъа къошма ярайгъанлар чыкъгъанмы?

- Артдагъы 20 йылны ичинде Рашит Аскерханов, Барият Муратова, Сакинат Гьажиева, Роза Элдарова йимик миллетин оьр этген адамларыбыз чыкъмагъан. Тек Абдуразакъ Мирзабековну, Тотурбий Тотурбиевни, Магьаммат Жамболатовну, Багьавдин Гьажиевни эсгерме ярай.

Язывчуланы алгъанда да, алдын уьч нарт йимик Дагъыстанны халкъ шаирлери Абдулвагьап Сулейманов, Аткъай, Анвар, гьюрметли критик Камил Султанов, режиссёр Гьамит Рустамов бар эди. Шо адамланы савлай Дагъыстан абурлай эди.

Гьалигилерден айтсам, Гьамит Бучаев бош ерде оькюрюп турагъан институтну къурду, алим гьисапда дюньягъа танывлу. Салав Алиев къыйынлы йылларда милли гьаракатны башын тутду, къумукъ масъаланы дюньягъа малим этди. Шолай Мурат Аджи де. Режиссёр гьисапда Скандарбек Тулпаров инчесаниятда дюньяны оьлчевюнде чалыша, гележеги бар деп ойлашаман. Олай да, гьар тюрлю илмуларда бары халкъгъа белгили болмаса да, гёрмекли ишлер этип турагъанлар бар. Тек, Рашит, гьал макътардай тюгюл. Халкъ ана тилде сёйлемей, охума сюймейлер. Китаплар чыгъа, охуйгъанлар аз.

- Дагъыстанда миллетлер кёп экенге де орус тил ана тиллени артгъа тебере.

- Ондан къайры да, биревлер "культурный" болабыз деп де орус тилни кёп къоллай. Иш ишге бакъгъанда, ана тилинде таза сёйлемек адамны культурасын гёрсете.

- Артдагъы вакътилерде мычыгъышлар оьзлени газетинде Бабаюрт, Хасавюрт районланы топуракълары бырынгъыдан берли оьзлени топуракълары болгъан деп язалар.

- Мычыгъышланы герти тарихин оланы оьзлени алимлери революциядан алда да, сонг да нече керенлер де язгъанлар. Шо гьакъда архивлерде документлер, карталар нечакъы сюе бусанг да бар. Биринчи Терик-Солакъ аралыкъларда мычыгъышланы миналы топуракълары болгъан деген пикруну X. Адилсултанов язгъан эди. Ону атасын мен яхшы таныйман. Уланы этген ишни эсгерип айтып айып этгенде, ол магъа: "Огъар шо саялы урушагъанлар кёп, сен сама къой дагъы", - деп тиледи.

Бизин алимлерибиз Гьарунрашит Гьюсейнов, Магьамматрасул Ибрагьимов, Камил Алиев шо топуракъларда къачан ва ким яшагъаны гьакъда илму далиллеге асасланып нече керен де язып туралар. Академический илмуда шо гьакъда токъташдырылгъан бир пикру бар.

Гьалиги заманда не де ярай деп, эсине гелгенни язып юрюйгенлер нечакъы да бар. Олай бир-бир къазикъумукълар да, аварлар да, оьзгелер де бизин тарихибизни оьзлеге къыйышывлу этип язалар. Тек герти илму оланы язагъанларын гери ура.

- Абдулгьаким Магьамматович, сиз янгыз алим болуп къалмай, язывчу, шаир, таржумачы да дюрсюз. Къумукъ адабиятны бугюнгю гьалына нечик багьа бересиз?

- Макътама да сюймеймен, башгъаланыкине къарагъанда, яман да тюгюл. Магьаммат Атабаев оьзюню савунда классик болгъан десем, ялгъан болмас. Ону табанларын таптап гелеген Бадрутдин де бар. Бадрутдин Россияны, дюньяны оьлчевюнде де танывлу болгъан. Венгрияда, Англияда, Тюркияда, Къазахстанда ону асарлары чыгъып тура. Агьмат Жачаев "Дагъыстанны халкъ шаири" деген атны алды. Дагъы да пагьмулулар бар. Айрокъда поэзияда. Прозабыз осал.

- Сиз эсли наслуну айтдыгъыз. Сонггъу наслулардан кимлени эсгерер эдигиз?

- Бир вакъти бек умутум болгъан эди Муса Шихавовгъада, Казим Казимовгъада. Арт вакътилерде оланы китаплары чыгъып гёрмегенмен.

- Сиз оптимистмисиз?

- Дюрмен.

- Баракалла. Мен де дюрмен.


"Ёлдаш", 07-10-2011

Размещено: 12.10.2011 | Просмотров: 3096 | Комментарии: 0

Комментарии на facebook

 

Комментарии

Пока комментариев нет.

Для комментирования на сайте следует авторизоваться.