Кумыкский мир

Культура, история, современность

Дюньялыкъ илмулардан тюрлю маълуматлар - 1

«Юз йыллыкъ тынч рузнама...»-дан, 1904 йыл

Бу маълуматлар Гасан Оразаев онгъарып чыгъарган китапдан алынгъан.
(къарагъыз: "Пайхамарны ёлу булан - 3")

Поч булан кагъыз йибермакъны баяны

Дюньяда илму-гьюнер артгъан сайын, инсанлагъа тынчлыкъ арта бара. Аввалгъы заманларда, почлар болмагъанлыкъдан, йыракъдагъы гишини гьалын билмакъ, огъар кагъыз йибермакъ кёп къыйын болгъан. Гьали буса, кепинг сюйген заман кагъызны язып, бокъчагъа сал. Сонг, тийишли маркасын да ябушдуруп, адресин де тюз язып, къолунгну узатып почну сандугъуна [почтовый ящик, почта къутугъу] ташлап къойсанг, сен сюйген ерге етише.

Поч булан йиберилеген, - кагъыз болду, оьзге зат болду, - уьстюне: "бу зат пулан [пелен, такой-то] вилаятдагъы пулам юртда турагъан пулан гишини уланы пулан гишиге бара" деп, баян кюйде язылмагъа герекдир. Шолай язылгъан затгъа - "адрес" деп айтар. Адресни орусча язмакъ шартдыр. Орусча язылгъан сонг, оьзге тил булан да язылса да, зарар ёкъдур. Кагъыз язагъан гиши шагьарда белгили гиши тюгюл буса, белгили бир гишини тавуп [табып], адресни аввал шол гишиге, сонг бириси гишиге барагъан кюйде язмакъ яхшыдыр [Бу рузнама китапны чыгъаргъан девюрде (1904 й.), бир-бир шагьарлардагъы уьйлени-биналаны номерлери белгиленип-язылып болмагъан буса ярай].

Башгъа пачалыкъгъа барагъан кагъызгъа адрес пырансызча [француз тилде; гьалиги девюрде буса, ингилис тилде язмакъ маслагьатлы] язылмакъ шартдыр.

Къырып-бузуп язылгъан адрес почда къабул болмай. Кагъыз салагъан сандукълар поч бар уьйден оьзге ерлерде де тамгъа бегетилип бола. Олардан гьар гюн акътарып кагъызланы алып, йиберелер. Почлар гьар гюн, орусча сагьат сегизден башлап, баргъан гишиге ачыкъ бола. Сонг, сагьат экиде ябула. Амма гьар къаттыгюн де, орусланы гьар байрам гюнлеринде де - сагьат он экиде ябула. Январны биринчи гюнюнде де, экинчисинде де; апрелни он дёртюнде де, он бешинде де; майны алтысында да, йигирма бешинде де; июнну алтысында да, дикабирни йигирмасында да - почлар гьеч ачылмаслар [Мунда о девюрдеги - XX асруну башындагъы - календарны эсги стилине гёре низамлар-ёрукълар зсгерилген].

Бир гишини поч булан акъча яда бир багьалы зат гелип чыкъса, шол гишини почгъа чакъырып кагъыз гелир. Сонг шол гиши уьч-дёрт гюнден буса да барып алып, оьзюню атын да орусча язып къоймагъа герекдир. Амма оьзю белгили гиши болмагъан сонг, яда учаска начальникден [начальник полицейского участка], яда политсадан [полиция] кагъыз алып барып, поч булан зат гелген гиши оьзю болмакълыгъын билдирмакъ шартдыр.

(Юз йыллыкъ тынч рузнама ва маълуматун гьасана. Петровск, 1904 йыл, 39 бет.)


Кагъызлар эки тюрлю бола

Ачыкъ кагъыз [открытое письмо, открытка] - бир, бокъча булан ябукъ кагъыз - эки.

Ачыкъ кагъыз язмакъ учун гьазир этилген кагъыз гесеклер бола, олагъа "быланка" ["бланк" деген орусча (<французча) сёзден] деп айтыла. Гиши гёрсе де къайырмайгъан кагъызлар шоланы бир бетине языла. Сонг, бириси бетине адрес язылып, уьч кепеклик марка басыла. Амма башгъа пачалыкъгъа бара буса, дёрт кепеклик марка басылмагъа герек. Марка басылып гьазир болгъан быланкалар да бола.

Ябукъ кагъызлар да эки тюрлюдюр: "заказной" - бир, "пырастой" [простой] - эки. Пырастой деген - бир марка, заказной деген - мугькамлыкъ учун эки марка басылагъан кагъыздыр. Пырастой кагьыз, уьч мискъалдан [мискъал - 5 грамгъа ювукъ тартагъан авурлукъну оьлчевю] артыкъ болмаса, етти кепеклик бир марка ябушдурур. Артыкъ геле буса, гьар уьч мискъал учун дагъы да шол марканы ябушдурмагъа герек.

Кагъыз оьзю сандукъгъа салынгъан шагьардагъы бир гишиге барыла буса, Мескевде [Мескев - Москва шагьар] де, Петербургъда да - беш кепеклик марка, оьзге шагьарларда - уьч кепеклик марка басса да ярайдыр. Къагъызны бир де марка басмай йибермеге де ярамай, амма ол заман, кагъыз оьзюне берилген гишиден, етти кепекни ерине, он дёрт кепек алалар.

Почгъа салынгъан кагъыз оьзю салынгъан шагьардагъы бир гишиге барыла буса - бир гилевкеден [гилевке - орусча: фунт. 409 грамгъа ювукъ гелеген авурлукъ оьлчев], башгъа шагьардагъы гишиге барыла буса - беш гилевкеден артыкъ болмагъа ярамас. Кагъыз баражакъ гишигиз оьзю гелип алгъынча почда турмакъны сюйсегиз, кагъызны уьстюне орусча: "до востребования" деп язмагъа герек. Шол заман шол кагъыз алты айгъа ерли почда сакъланып тура. Башгъа пачалыкъгъа барагъан ябукъ кагъызлагъа - он кепеклик марка басыладыр.

Заказной кагъызгъа да, гьар уьч мискъал учун етти кепеклик бир марка басылып, сонг бокъчаны башына орусча "Заказной" деп де язып, бирдагъы марка басыла. Заказной кагъызгъа, йиберген гишини адреси де язылмагъа герек. Баражакъ гишини тапмасалар, къайтарып гелтирип, ессине берелер. Ессине де берилмей, арада кагъыз тас болса, кагъызны ессине почдан он манат акъча берелер.

Заказной кагъызны почгъа салагъанда, кагъызны ессине расписке [расписка, бир затны гертилеп-тасдыкълап берилеген кагъыз] де берелер, аны да алып сакълар. Заказной кагъызны алагъан заманда, алагъан гиши дефтерге [дефтер - тептер, журнал, тетрадь] атын язмагъа да герек бола.

АКЪЧАЛЫ КАГЪЫЗ. Акъчалы кагъызны авурлугъу гилевкеден артыкъ болмагъа ярамай. Акъчалы кагъызны бегитмей, бокъчасын ачып къоюп, почдагъы гишиге гёрсетмеге герек. Бокъчаны ичине акъчаны оьзю салып бегитер. Сонг, беш еринден печет [печать, мюгьюр] де уруп, йиберер. Кагъызны ессине язып бир расписке де берир. Бокъчаны уьстюне - ким йибергени, кимге баражагъы, не къадар акъча барлыгъы баян кюйде язылмагъа герекдир. "Акъчалы кагъыз" деп язылмагъа герек. Акъчалы кагъызлардан, гьар уьч мискъалгъа - он кепек алынадыр.

Акъча йибереген бирдагъы кюй бар. Аны учун этилген "переводный быланка" [переводной бланк] деп айтылагъан кагъыз гесеклер бола. Оланы сюйген тил булан кагъыз язылагъан ери де бола. Акъча йигирма беш манатдан артыкъ тюгюл буса, он беш кепеклик марка ябушдурмагъа герек бола. Артыкъ буса, он тюменге [тюмен - он манат] ерли - йигирма беш кепеклик марка басыла.

(Бу да шо китатдап, 39-41 б.)


Бандероль. Пасылка [посылка]

Гезет [газет (газета)] йимик, гиччирек китап йимик затланы, ортасындан уьч бармакъны генгине бир кагъыз айландырып, уьстюне адрес де язып, поч булан йибермеге бола. Шогъар - "бандероль" деп айтыла.

Бандероль оьзю почгъа салынгъан шагьардагъы бир гишиге бара буса, тогъуз мискъалдан артмаса, бир кепек алына. Артса, гьар йигирма дёрт мискъалгъа - эки кепек алына. Башгъа юртгъа бара буса, гьар тогъуз мискъалдан - эки кепек алынадыр. Бандероль дёрт гилевкеден артыкъ болмамакъ шартдыр.

Китаплар болду, оьзге затлар болду, - аввал кагъызгъа, сонг бир акъ къумачгъа чырмап тигип, сонг узунундан да, генгинден де бир аркъан булан да байлап, поч булан йибермеге бола. Шогъар - "пасылка" деп айта. Къумачны уьстюне - пасылка кимден экени, кимге барагъаны баян кюйде язылмагъа герекдир. Пасылка почда тас болса, тёлейлер. Шону учун, пасылканы багьасы да уьстюне язылмагъа герек, багьасы да элли тюменден артыкъ болмагъа ярамай. Авурлугъу уьч путдан [пут - 16 килограм 380 грамгъа ювукъ гелеген авурлукъну оьлчевю] артыкъ болмагъа да ярамай.

Пасылканы ичине - акъча болду, кагъыз болду, - салмагъа да ярамай. Пасылканы ичинден кагъыз чыкъса, кагъызны гьар уьч мискъалына - бир манат иштырап [иштырап - (орусча-немисче "штраф" деген сёзден): къоду] алына. Пасылканы почда алынагъан гьакъкъы [къыйматы, берилеген яда алынагъан тёлев гьагъы] - пасылканы авурлугъуна да, багьасына да, барагъан ерине де къарап бола. Пасылканы ессине распискада берелер, сакъламагъа герек.

Пасылка, Мескев булан Петербургъда - авурлугъу он беш гилевкеден, багьасы элли манатдан артыкъ болмаса, оьзге шагьарларда - авурлугъу беш гилевкеден, багьасы он манатдан артыкъ болмаса, почгъа бармай, уьйге гелтиртмеге де ярай. Шолай сюйсе, почгъа чакъыра гелген павескени [павеске - ("повестка" деген орус сёзден): язывлу хас билдирив яда чакъырыв кагъыз] уьстюне - не ерде турагъанын, адресин язып, сонг орусча - "Пырашу доставить на дома" ["Прошу доставить на дом"] деп язар. Сонг, шону орамдагъы почну сандыкъларындан бирине салып къояр. Амма шолай гелтиртсе, Мескев булан Петербургъда - он беш кепек, башгъа шагьарларда - он кепек алалар.

(Бу да шо китапдан, 41 б.)


Наложный пылатож [Наложенный платёж]

Пасылканы болду, бандерольну болду, заказной кагъызны болду, почдан алагъанда, - багьасын берип алыр йимик йибермеге де ярай. Шогъар - "наложный пылатож" деп айтыла. Он кепекден башлап, йигирма тюменге ерли къадар багьалы затны шол кюйде йибермеге ярай, андан артыкъ багьалы болса - ярамай. Шол кюйде йиберилген затны уьстюне орусча - пулан къадар гьакъ берилип алына - деп язмагъа герекдир. Поч гьакъкъы: манатдан - эки кепекдир.

(Бу да шо китапдан, 41-42 б.)


Телгырам [телеграмма]. От арба [поезд]

Телгырам булан хабар барагъан ер кёп йыракъ тюгюл буса, телгырам башына - он беш кепек; гьар калима башына - беш кепек алынадыр. Кёп йыракъ болса, телгырам башына - баягъы он беш кепек; гьар сёз башына - он кепек алынадыр. Башгъа пачалыкъгъа бара буса, гьар пачалыкъгъа бир башгъа гьисап бардыр: Истанбулгъа - гьар калимадан он дёрт кепек, Маккагъа-Мадинагъа - бир манат элли дёрт кепек, Мисриге - элли тогъуз кепек, Ирангъа - отуз дёрт кепек алынадыр.

От арбаны уьчюнчю кыласына [кылас - поездни вагонуну даражасы-журасы гёзалгъа тутула; "класс" деген латин сёзден, маънасы - разряд] минсенг, юз алтмуш чакъырымгъа къадар - гьар чакъырымдан бир кепек алына. Юз алтмушдан уьч юз чакъырымгъа къадар - гьар чакъырымгъа ярым кепекден аз артыкъ алына. Уьч юзден сонгда - бир гьисаплары бар, айтабыз десек, сёз узун бола.

Экинчи кыласда - уьчюнчю кыласдан бир ярым гьакъ артыкъ алынадыр.

Биринчи кыласда - эки ярым гьакъ артыкъ алынадыр.

Гиши югюн оьзюню ягъында юрютмей, вагзалгъа тапшуруп къоймагъа да ярай. Огъар - "багаж" деп айтыла. Бир путдан артыкъ болмаса, гьакъсыз алалар. Артыкъ болса, артыгъы учун алынагъан гьакъкъы бола.

От арбагъа минген гиши, барагъан ерине етишгинче, башгъа бир ерде бир гюн, эки гюн къалмагъа сюйсе, ярайдыр. Амма белетин шол вагзалдагъы начальникге гёрсетип, гьалын айтмагъа герекдир.

(Бу да шо китапдан, 42 б.)


Гьаж учун заграничный белет

Гьаж учун болду, оьзге зат учун болду, башгъа пачалыкъгъа барагъан гиши заграничный паспорт алмагъа герекдир. Аны алмагъа сюеген гиши аввал оьзюню юртундан шагьадатнама алмагъа герек. Сонг, учаска начальникге къол да салдырып, бир белет алыр. Сонг, сексен кепеклик бир марка да басып, начальникге ариза [язывлу арза, тилекли кагъыз, башурув кагъыз, заявление] язар. Сонг, сексен кепеклик бирдагъы марка алып, шол марканы да, ариза кагъызны да, оьзюню белетин де начальникге берир. Сонг, начальник шол экинчи марканы ябушдуруп бир шагьадатнама да берир. Белетни де къайтарыр. Сонг, сексен кепеклик марка да басып, оьзюню къайда барагъанын, не учун барагъанын да билдирип, губарнатургъа ариза язар. Сонг, шол аризаны да, оьзюню белетин де, начальникден алгъан шагьадатнаманы да, он манат ярым акъча булан бирче, губарнатургъа [губернатор, губернияны яда областны гьакимлик идарасыны башчысы] тапшурур. Башгъа пачалыкъгъа бармагъы - чархында бир аврув болуп дарман учун муса [буса (байлавуч сёз, союз)], дохтирден де шагьатнамасы болмагъа герекдир.

Эсгерилген он эки манат токъсан кепек харж - алты айлыкъ заграничный белет учундур. Артыкъгъа алмагъа сюйсе, гьар алты ай учун дагъы да он манат акъча алына. Белетни янгыртмай башгъа пачалыкъда беш йыл турмагъа ярайдыр. Амма гьар алты ай учун он манат герек. Беш йылдан сонг, яда оьзю къайтмагъа герек, яда консулну кёмеклиги булан, янгы паспорт гелтиртмеге герек.

Уьй агьлюсю булан барагъан гишиге - бары да учун бир белет таманлыкъ эте. Башгъа пачалыкъ булангъы дазувдагъы [дазув - дазу; дазувдагъы - дазусундагъы, дазудагъы; дазувдан - дазусундан, дазудан] гишиге белетни ваъдасы - уьч жумъадыр. Оьзге гишиге - уьч айдыр. Шол ваъдалар тамам болгъунча дазувдан чыкъмаса, янгыдан бирдагъы паспорт алмагъа герек боладыр.

(Юз йыллыкъ тынч рузнама ва маълуматун гьасана. Петровск, 1904 й., 42-43 б.)


Атын тутуп айтгъанда, Абусупиян Акаев оьзюню асарлары булан янгы къумукъ адабиятны кюрчюлерин салгъан ва дюньялыкъ билимлеге иштагьны жанландыргъан. О саялы да биз толу кюйдеги далиллерибиз булан огъар къумукъланы "Ломоносову" деп айтмагъа гьакъыбыз бар.

Абусупиян Акаевни рузнамаларын - къумукъча газет-журналлар йимик чыгъармаланы (изданиелени) инг аввалгъы журалары ва оланы ювукълары-иерченлери деп гьисап этмеге де, ону оьзюню буса - къумукъча газет-журналчылыкъ гьаракатны сиптечиси деп санамагъа тийишли гёребиз. Къумукъча газет-журналлар арагъа чыкъгъанча алъякъдагъы йылларда, къумукъланы жамият ва сиясат пикирлешив даражасыны оьсювюнде лап шо Абусупиян Акаевни рузнама китапчалары инг агьамиятлы роль ойнагъан.

Камил Алиев

Размещено: 10.10.2011 | Просмотров: 2876 | Комментарии: 1

Комментарии на facebook

 

Комментарии

kert оставил комментарий 10.10.2011, 16:07
Comment
Баш редакторну гьукмусу герти далиллерден лап да асылы....

Для комментирования на сайте следует авторизоваться.