Кумыкский мир

Культура, история, современность

Язывчу, драматург, шаир, алим...

(Алим-Паша Салаватовну 110 йыллыгъына)

Фото

Къумукъ халкъны адабиятыны ва маданиятыны оьсювюнде оьзлени яратывчулугъуну уллу агьамияты болгъан, бизин халкъыбыз учун кёп къыйын тёкген ва даимге тарихде ва ону эсинде къалгъан уланлар бар. Алим-Паша Салаватов муна шолай уланлардан. Бизин маданиятны ва адабиятны оьсювю учун ол этген ишлени нечик уллу агьамияты бары гьакьында кёп керенлер язылса да, Алим-Паша Салаватовну аты орамлагъа, Къумукъ театргъа къоюлуп, ону эсделиги даимге мукъаятлы кюйде бегитилип къалса да, гьалиге ерли ону наслулар учун этген ишине тийишли ва толу багьа берилип битмеген.

Бизин адабиятны къайсы тармагъында да чалышма пагьмусу ва гьюнери болгъан Алим-Паша Салаватов оьзюню аз оьмюрюню ичинде кёп ишлер этип гетген.

Алим-Паша Салаватов XX асруну башында Хасавюрт районну Яхсай юртунда тувгъан. Ол оьзю язгъан оьмюрбаянында булай деп айтыла: "1901-нчи йылда Хасавюрт районну Яхсай юртунда орта даражада яшайгъан Къанболатны агьлюсюнде тувдум, дёрт яшымда анамдан, алты яшымда атамдан айрылдым. Сонг магъа Абдулгьалим деген анамны уланкъардашын къаюм этип белгилеп, 1917-нчи йылгъа ерли ону къолунда къалдым".

Яшлайын етим къалып, гиччи заманындан берли де кёп къыйынлар гёрген Алим-Паша гьакъылбалыкъ бола туруп, яшавда оьз ерин тапма, англавлу-билимли болма къаст эте, къыйынланы тюбюнде янчылып къалмай, гюн-шавлагъа талпынып оьсеген терек йимик, яшавну янгылыкъларын юреги булан сезе, оьз заманыны алдынлы адамлары булан байлавлукъ тута, къатнай.

Алим-Паша Салаватовну 110 йыллыгъына (РГВК "Дагестан")

"1918-нчи йылда Яхсайгъа къайтып, - деп яза ол оьмюрбаянында, - Зайналабит Батырмурзаев, Багьавдин Астемиров йимик ёлдашланы ёлбашчылыгъы булан къурулуп ишлейген ерли уланланы инкъылап бёлюгюнде ишлей башладым. Тюзюн айтгъанда, магъа узакъгъа атланып, савут булан айланмагъа тюшмеди. Огъар себеп гьакъыкъат гьаллар болду. Нечик алай да, къысгъача айтгъанда, мен шо арада дёрт керен къазакълагъа тутулуп чыгъарылдым. Зайналабит гелген сонг, юртда дав кружогу къурулуп, шогъар жаваплы секретар этилип айрылдым, шону учун да магъа юртда ишлемеге тюшдю (асгерге сурсат ва башгъасын йибермек, фронт булан аралыкъ тутмакъ учун). Оьрде эсгерилген затланы гертилемеге болажакъ шо заманда мен оьзлер булан болгъанлардан Астемиров, Бугьров, Гьажиев, Гьанакъаев, Батырмурзаев ва башгъалары".

Шу оьрде эсгерилген сёзлерден гёрюнюп турагъаны йимик де, Алим-Паша Салаватов шо заманларда янгы яшав учун чалышагъан яшёрюмлени ал сыдыраларында болгъан, яш заманларындан тутуп да халкъгъа, элге къуллукъ этмек деген мурат ону жанына сингген.

Алим-Паша Салаватов охувсуз-билимсиз яшавда алгъа барма болмайгъанын яшлайын англагъан ва халкъ арада ярыкъландырывну яймакъ учун, билимсиз-охувсуз къалгъан юртлу яшлагъа билим бермек учун чалышгъан. Ол башлап ата юртундагъы мактапгъа башчылыкъ этип, шогъар болгъан чакъы кёп яшланы къуршама къаст этген, шолайлыкъда халкъны кёп разилигин алгъан.

Буйнакск шагьарда муаллим курсланы битдирип, Алим-Паша Салаватов халкъарада билимлени яйывгъа, яшланы охутувгъа къуршала, оьзю де кёп охуй. Ону китапханасында ондан сонг къалгъан кёп китаплар, газетлер шагьатлыкъ этегени йимик, Алим-Паша яш заманындан тутуп да орус, къумукъ тиллерде чыкъгъан китапланы, газетлени, журналланы кёп охуй, жыйып сакълай, инчесаниятны гьар тюрлю тармакъларыны янгылыкълары булан иштагьлана.

1926-нчы йылда Алим-Паша Салаватов Бакю шагьаргъа барып, оьр педагогика институтуна охума тюшген. Шо йыл онда оьтгерилген тюрк халкъларыны илму жыйынында Жалалутдин Къоркъмасов ёлбашчылыкъ этеген дагъыстан делегацияны вакили гьисапда ортакъчылыкъ этген. Бакюде охуй туруп да ол ата юртундан, оьз элинден айрылмай, даим байлавлукь тута, охув арада бош заманы болгъанда, каникулларда, ата юртунда къысгъа курслар ачып да, яшлагъа билим берме чалыша. Шонда гьатта айлана юртлардагъы яшлар да къуршала болгъан.

Алим-Паша оьзю охутагъан яшланы арасындан бирлерин, яхшы билегенлерин алып гетип, оьзге ерлердеги охув ожакълагъа да сала болгъан. Мисал учун, Алим-Пашаны къасты булан юртдагъы мактапгъа къуршалгъан Абдул-Вагьап деген яш (сонг-сонг макътавлу къумукъ шаир Абдул-Вагьап Сулейманов) Алим-Пашаны кёмеги булан Дербентдеги педтехникумгъа охума тюше. Дагъыстанны халкъ шаири Аткъайгъа ва шолай оьзгелеге ону кёп кёмеги тие. Ол кёмек этген, билим берген кёп яшлар сонг-сонг Дагъыстанда белгили адамлар бола.

Бакюдеги институтну битдирген сонг Алим-Паша Салаватов Буйнакск шагьарда яшёрюмлени охутув-тарбиялав ишге гирише. Сонг-сонг ол Дагъыстан педагогика институтда дарслар берме башлай. Бир заманны ичинде Дагъыстан тарихи, тил, адабият илму институтну илму къуллукъчусу болуп да ишлей. Шо йылларда Алим-Паша Салаватов язгъан илму макъалалар гёрсетеген кюйде, ол шо замангъы бютюн совет фольклористика илмуну оьр даражасына етген болгъан. Бу институтну къолъязмалар фондунда къумукъ сарынланы, йырланы, хабарланы гьакьында Алим-Паша Салаватов язгъан илму-ахтарыв ишлер сакъланып тура. Оланы кёплери гьали де оьр маънасын тас этмеген. Ол даим билимин артдырывну къастын этип, Москва шагьардагъы аспирантурагъа охума тюше. Гюнтувуш халкъланы институтуну аспиранты бола. Орус адабиятны о девюрдеги пагьмулу таржумачысы, ол оьзю де эсгерген кюйде, таргьу шавхаллардан тамур алагъан Арсений Тарковский, 1933-нчю йылда А-П. Салаватовну "Къызыл партизанлар" деген поэмасын дагъыстан адабиятда биринчилей къумукъ тилден орус тилге таржума этген. Поэма 1934-нчю йыл Пятигорск шагьардагъы басмаханада чыгъарылгъан. Бу - бизин ва орус адабияты учун уллу маънасы булангъы иш. Бизге Аткъай айтгъангъа гёре 1930-нчу йылларда Алим-Паша Салаватов Москвада аспирантурада охуйгъан вакътиде Арсений Тарковский булан ону Жалалутдин Къоркъмасов таныш этген болгъан ва шо йылларда оланы ювукъ адабият аралыкълары башлангъан. Болма ярай, Арсений Тарковскийни таклифине гёре Алим-Паша Салаватов ондан сонггъу йыллар орус тилден къумукъ тилге кёп асарланы таржума этме башлагъан. Шоланы арасында Тургеневни "Му-Му", Фадеевни "Метелица", Пушкинни "Дубровский", грек мифологиядан "Дедал ва Икар", "Гераклны игитлиги" деген асарлар ва башгъалары бар.

Илму къуллукъчу гьисапда Алим-Паша Салаватов халкъны билимге къуршавну къыйын йылларында кёп иш этген. Ерли яшланы охутмакъ учун янгы охув китаплар ёкълугъуна гёре, ол шолай китапланы яратывну ва чыгъарывну гьайын этип айлана. Бакюге, Къазангъа, Къырымгъа ва оьзге ерлеге бара, охув китапланы яратывну сынавун уьйрене ва оьзю де, оьзге ёлдашланы да къуршап, охув китапланы яратывну ишин къура. Шолайлыкъда, Алим-Паша Салаватовну къастлыгъы булан отузунчу-къыркъынчы йылларда кёп охув китаплар чыгъа. Мекенлешдирип айтсакъ, 1930-нчу йылдан башлап, 1941-нчи йылгъа ерли давгъа гетгинче, А-П.Салаватов М.Темирханов булан бирче гьар йыл мактапда охуйгъан жагьиллер учун 2-3 охув китап чыгъарып тургъан.

Герти алим гьисапда А-П.Салаватов халкъны авуз яратывчулугъуну асарларын жыйыв ва ахтарыв булан машгьул бола, оьз халкъыны белгили йыравларыны ва шаирлерини асарларын жыйып чыгъарма къаст эте. Къумукъ поэзияны классиги Йырчы Къазакъны яратывчулугъу ону кёп тергевюн тарта. Алим-Паша Йырчы Къазакъны гьакъында маълуматлар жыя, ону язгъанларын ахтара. Муна шолайлыкъда, биринчилей Алим-Паша Салаватов Йырчы Къазакъны гьакъында, ону яшавун ва яратывчулугъун суратлап, уллу очерк яза ва печатдан чыгъара. Къумукъ халкъны яшавун ва яратывчулугъун ахтарыв булан шондан сонг машгьул болгъан адамлар даим Алим-Пашаны шо очеркине асасланып язгъан. Йырчы Къазакъны яратывчулугъуна биринчилей, лап башлап, Алим-Паша Салаватов берген уллу къыймат сонггъу ахтарывчуланы уллу шаири яратувчулугъун ахтарывгъа ругьландыргъан ва Къумукъну Уллу шаирине уллу эсделик болуп къалгъан.

Йырчы Къазакъ булан бир девюрде яшагъан, хыйлы жыйынларда, ички йыбавларда бирче ортакъчылыкъ этген пагьмулу шаирибиз хамаматюртлу Алипмурза Девлетмурзаевни яратывчулугъун ахтарып, йырларын язып, жыйып, илму ахтарывланы юрютген ва 1931-нчи йылда басмадан чыкъгъан "Литературная энциклопедия" деген китапгъа ону гьакьында маълуматлар биринчилей язгъан да - Алим-Паша Салаватов.

Кёкдеги юлдузларда чакъы сырлары кёп, алтын хазнабыздагъы жавгьар къазакъ йырланы гьакъында илму гёзден къарап, ахтарыв макъалалар биринчилей язгъан адабиятчыбыз - Алим-Паша Салаватов.

Алим-Паша Салаватов яратывчулукъ ишни кёп яшлайын шиърулар язывдан башлагъан, бизин янгы адабиятыбызны кюрчюсюн салывгъа кёп къошум этген, адабият тилибизни оьсювюнде де ону яратывчулугъуну кёп агьамияты барны айтмагъа тарыкъ.

Алим-Паша Салаватов дагъыстан, къумукъ адабиятыбыз учун этип гетген ва бир де унутулмай къалажакъ уллу иш ол бизин драматургиябызны кюрчюсюн салмакъдыр. Яшавну янгы талапларын юреги булан сезген, теренден англагъан Алим-Паша Салаватов яшавда театрны нечик уллу агьамияты барны биле, белгили драматургланы асарларын охуй, яшавну, яшавдагъы гьалланы сагьнагъа чыгъартып халкъгъа, алдына гёрсетмекни борч этип сала.

Алим-Паша Салаватов язгъан "Къызыл партизанлар" деген драма 1932-нчи йылда оьтгерилген республика конкурсда биринчи савгьатны ала. Шонда драматург гиччи бир къумукъ юртну башындан гетген толкъунланы, шо юртгъа янгы яшав гелтирген уллу агьвалатланы, халкъны янгы яшав учунгъу ябушувун суратлай.

Халкъ авуз яратывчулугъу булан машгъул болувуну натижасында Алим-Паша Салаватов "Айгъази" деген пьесаны ярата ва даимге къумукъ маданиятыны тарихине гире. "Айгъазини йыры" ва шогъар ошагъан ва халкъны къоччакъ уланларына багъышлангъан башгъа халкъ йырлары ва хабарлары, сарынлар, халкъ адатлары - булар бары да пагьмулу язывчу учун бек пайдалы кюрчю болуп, огъар гертиден де халкъ драмасын яратма имканлыкъ бере. Нечесе йыллар гетсе де, Алим-Паша Салаватов яратгъан "Айгъази" деген пьеса къумукъ сагьнагъа къайтып-къайтып геле, бизин халкъны башындан гетген толкъунланы эсге сала, халкъны яхшы къылыкъларын, адатларын сакъламагъа уьйрете.

70 йылланы узагъында сагьнада ойналагъан, къаравчулар оьзюнден гьеч ялкъмай, уллу ругьланыв ва гьайран болуп къарайгъан "Айгъази" йимик спектакллер дюньяны театр тарихинде кёп сийрек ёлугъагъан аламат.

Алим-Паша Салаватовну "Къарачач" деген пьесасы къумукъ ёммакъланы гёзеллигин, инг яхшы мердешлерин сакълап, адилли, яхшы адамланы, сююв, гьалаллыкъ, тюзлюк учун ябушув юрютеген таза къылыкълы къоччакь адамланы яшавун суратлай. Автор оьзюню бу пьесасында къумукъ ёммакълагъа асасланса да, халкъдан чыкъгъан адилли ва къоччакь адамланы оьз насиби, сюювю учунгъу ябушувун уста кюйде гёрсетме бажаргъан, ёммакъны игитлерини яшавун герти яшавгъа ювукъ этап суратлама бажаргъан.

Алим-Паша Салаватовну янгыз поэзия асарларын алып къарасакъ да, къумукъ поэзиягъа, къумукъ адабиятына не йимик янгылыкълар гелтирген экен? Ол гелтирген янгылыкъланы инг аслусу - герти поэзия учун болмаса болмайгъан, инсанны ич яшавуна, айрыча, инсанны къысматына кёп тергев бермекдир, "мен" демек булан, оьз юрек гьалларын суратлай туруп, инсанны гьис дюньясын гёрсетмекдир.

Алим-Паша Салаватовдан алда, гьатта ону заманында да, кёбюсю гьалда супу поэзия яда буса умуми гьалда къоччакълыкъны, батырлыкъны ва шолай оьзгелерин исбатлап гёрсетеген поэзия болгъан буса, Алим-Паша оьзюню гьатта башлапгъы шиърулары булан айрыча адамны, инсанны, айрокъда амалсыз адамны ич яшавун суратламакъ булан къумукъ поэзиягъа уллу янгылыкъ гелтире.

Социалист реализмни къайдасына язма герек деп, язывчуланы уьстюне уллу борчлар булан бирге, уллу юклер де, алдына буса уллу тогъаслар да салынмакъны натижасында поэзияда макътавлар этивню, "Гьурра!" къычырывну, сюркючлеп гёрсетивню заманлары геле. Шонда Алим-Паша Салаватовну бир айыбы да ёкъ. Заманны чарасыз тез алышынагъан еллерини таъсирине тарымайлы, адабиятны герти ёлунда сакъланып болгъанлыкъ, ону юрек гьалаллыгъын ва адабиятгъа бакъгъан якъдагъы пасигь пагьмусун исбатлай.

Арт вакътилерде архивлерде табылгъан маълуматланы ва гьалиги адабият илму даражасын къоллап, А-П. Салаватовну яратывчулукъ ва ахтарыв оьмюр баянлыгъын янгыртып язмакъны ва чыгъармакъны заманы гелген деп ойлайбыз. Бу ишге билимли ва сынаву бар бизин алимлерибиз къуршалса яхшы болар эди.


"Ёлдаш", 23.09.2011 г.

Размещено: 29.09.2011 | Просмотров: 3327 | Комментарии: 0

Комментарии на facebook

 

Комментарии

Пока комментариев нет.

Для комментирования на сайте следует авторизоваться.