Кумыкский мир

Культура, история, современность

Яловада янгыдан къучакълашдыкъ

(Интервью)

Гьали-гьалилерде Тюркияны Ялова шагьарында Тюрк Дюньясыны маълумат къуралларыны ёлбашчыларыны (вакиллерини) 5-нчи жыйыны оьтгерилген. Шо жыйында Дагъыстандан "Ёлдаш" газетни баш редактору Камил Алиев ва "Дэрбэнд" газетни баш редактору Гьажи-Магьмут Алифханов ортакъчылыкъ этген. Озокъда, булай бизин халкъгъа да пайдасы тиеген уллу агьвалатгъа агьамият бермей къойсакъ, дурус болмас. Шону учун да жамият бёлюкню редактору Камил Магьамматсалигьович булан Тюркияда болгъан жыйынны гьакъында лакъыр этген. Шону сизин тергевюгюзге де беребиз.

фото
Жыйынны ортакъчылары

- Камил Магьамматсалигьович, сиз Тюркияда ортакъчылыкъ этип гелген халкъара жыйыныгъыз хайырлы болсун! Ондан хабар бергенигизни сюер эдик:

- Булай халкъара жыйын Мармар денгизни ягъасында Истанбулну ювугъунда ерлешген Ялова шагьарда "YAFEM" (Yalova Folklor Egitim Merkezi) деген маданият къурумну сиптеси булан оьтгерилегени бешинчи гезик. Бу йылгъысына тюрклер яшайгъан 30 уьлкеден 43 адам къатнашды. Ортакъчыларыны географиясы бек генг эди - Алтай булан Уйгъур элинден башлап, оьзю Тюркияны, Темиркъазыкъ Кипр Тюрк Республиканы, Сирияны, Украинаны, Болгарияны, Румынияны, Грецияны (тюрклер яшайгъан Баты Тракия бёлюгю), Балканланы къуршай эди. Россияны айтсакъ, мунда Якутияны, Татарстан, Башгъыртстан булан Дагъыстанны, Къарачай-Чергесияны, Къабарты-Балкъарияны вакиллери бар эди. Жыйынны гюнлюгюне алынгъан масъалалар - тюрклени тарихи ва гьалиги къысматлары (сюргюнлер, гючден гёчюрювлер, ихтиярларын къыйыкъсытывлар) эди.

- Сизин сёйлевюгюзню темасы не эди?

- Меники "Совет гьакимият ва къумукълар" деген темагъа багъышлангъан эди. Аслу гьалда мен оьзюмню сёйлевюмде 1917-1990-нчы йылланы девюрюнде къумукълар башындан гечирген къыйынланы, тарихи къысматны къыйматлама ва англатма къаст этдим. Бугюнгю тил, печат ва яшав масъалаларыны уьстюнде де токътадым.

- Камил Магьамматсалигьович, "Тюрк дюньясы" дегенде, бизин охувчуларыбыз нени англама герек?

- Енгил суал. Теренине тюшмей англатайым. Мисал учун, "арап дюньясы" дегенде биз кёп къавумлардан амалгъа гелген арап миллетин, ону тилин, маданиятын, араплар яшайгъан уьлкелени бютюн гёз алгъа гелтиребиз. "Ислам дюньясы" да шо кюйдеги бир сёз тагъым, англав.

"Тюрк дюньясы" деген термин буса, тили, аслу гьалда дини, тарихи, культурасы, къылыкълары, адатлары, менталитети бир халкъланы англата. Къысматлары башгъа-башгъа буса да, тарихи тамурлары бир тюрк миллетин, гьалиги англавларыбыз булан тюрк халкъланы, олар яшайгъан бютюн географияны, гьасили, эллени ва уьлкелени айрылмаслыкъда къуршайгъан бир сёз тагъымдыр, дагъысын айтмагъанда, бир геокультуралыкъ атдыр.

- Оьтген бу жыйынны нечик къыйматлайсыз? Ону агьамияты гьакъда айтсагъыз арив болур эди.

- Оьрде айтып гетген сёзлериме таянып, Тюрк дюньясы бу гезикде де Тюркияда, Яловада къучакълашды деп айтар эдим. Бу къардашлыкъ ёлугъувланы оьтесиз уллу маънасы бар деп ойлайман. Бу, гертиден де, бир къардашлыкъ, сырдашлыкъ гьакълашыв, гьисаплашыв тюгюл. Булай ёлугъувларда, биз, къумукълар, къумукъ тюрклери, нечик дуллу-уллу тюрк миллетни авлетлери болгъаныбызны яхшы англайбыз. Биз азгъанлардан, миллет аздыргъан кюцсюзлерден тюгюлбюз. Биз уллу дюнья миллетини айрылмайгъан бир гесегибиз. Шуну биз яхшы англама герекбиз ва эсгидеги "гиччи миллет, аз халкъ" дейген ойлардан, баш аврувларыбыздан арчылма герекбиз.

- Эгер де энни жыйынны натижалары, гьасиллери гьакъында сёз этсек: Натижалы болгъангъа чы шеклик ёкъ.

- Гьасиллери, мени пикрума гёре, яхшы. Тез арада бу беш йыл бою оьтгерилген ёлугъувланы давамы болуп уллу къурултай оьтгерилежек. Шо къурултайда Тюрк дюньясыны маълумат къуллукъчуларыны халкъара бирлиги къурулажакъ деп гьисап этиле. Бу бир. Бу къайдалы ёлугъув дагъы гезик не де Башгъыртстанда, не де Татарстанда Сабантой байрамланы гюнлеринде оьтгерилме имканлы.

Бизге байлавлу айтсам, Тюркияны ТGRТ-AVAZ деген телеканалы къумукъланы гьакъында документли фильм чыгъармагъа гёз алгъа тутгъан. Шо гьакъда сёйлешивлерибиз де болду. Сонг да, Тюркияда Аврасия язарлар бирлиги чыгъарагъан "Къардаш къаламлар" деген журналны толу бир номери гьалиги къумукъ адабиятгъа багъышланажакъ. Шо номерде "Ёлдаш" газетибизге, "Тангчолпан" журналгъа байлавлу материаллар да ер алажакъ. Булар бары да, озокъда, бизин оьз гьаракатыбыздан гьасил болажакъ:

- Камил Магьамматсалигьович, жыйынны программасы янгыз сёйлевлер булан тамамланмагъандыр?

- Озокъда. Жыйынны ортакъчылары Бурса шагьаргъа экскурсиягъа бардылар. Билесиздир, Бурса османлыланы биринчи тахшагьары. Бир башлап биз, оьзюню Османлы Императорлугъун къургъан Осман Бейин (1257-1326) тюрбесине гьюрметде болдукъ. Сонг ол къургъан межитге де бардыкъ. Гьасиликалам, османлыланы бай ва макътавлу тарихине чомулдукъ. Артда да Бурсада дюньяда инг де уллу текстил компанияланы бири "YEŞİM" булан таныш болдукъ. Мунда иш гёреген, амма бютюн дюньягъа оьзюню берилишлерин спутникден таба яягъан "Olay" деген телекомпанияда къонакълыкъда болдукъ. Ону студияларыны иши булан ювукъдан таныш болдукъ. "Olay" телеберилишлер гьазирлейгенден къайры, оьзюню гьар гюнлюк ренкли газетин де, бир нече журналлар да чыгъара. Гёргенибизни, эшитгенибизни таъсирине тюшюп, бизин газетлерибиз, журналларыбыз, телеберилишлерибиз мундагъыларындан нечакъы гериде, артда къалгъанлыгъын гьис этдим. Гериде къалгъанлыгъыбызны себеплерин оьз-оьзюмден ахтардым. Шоссагьат Абусупиян Акаев, Нугьай Батырмурзаев гёз алдыма гелди. Олар да оьз заманында "гери къалгъанлыгъыбызны" яхшы гьис этгенлер ва "алгъа гетген миллетлени артындан етмек" учунгъу гьакъыллагъа берилип, егилип дегенлей чалышгъанлар:

- Оьзге ёлугъувлар да болгъандыр...

- Мен жыйынны ортакъчыларыны айрыча тергевюн тартгъан ва иштагьландыргъан бирдагъы эки затны эсгерме сюемен. Биринчиси, 19 июльда Ялованы грек елевчюлеринден азат этилген гюнюню байрамы мунда генг кюйде белгилене. Бу байрамгъа чакъырылып гелген Магьачкъала шагьар администрацияны вакиллери де бар эди. Шо гюн шагьар майданында тюрк асгерлени ортакъчылыгъы да булан байрам шатлыкълар оьтгерилди. Ахшам буса гече геч болгъунча халкъ жыйылып концерт берилди. Концертни ачылывунда гёрсетилген 10 минутлукъ фильмде Ялованы оьзге тыш пачалыкъланы шагьарлары булангъы байлавукълары гьакъында айтылагъанда, Дагъыстаннны тагьшагьары "Магьачкъала-Анжикъала" деп эсгерилгени, мени бир яндан, тамаша этдирди, биревю яндан да, оьтесиз сююндюрдю. Экинчиси, Ялова халкъ маданият меркезини салонунда аты айтылгъан музыкант Али Оьзайдын (Аллагь рагьмат этсин, ол бираз алдынларда гечинди) бютюн Тюрк дюньясындан айланып, жыйгъан тюрк музыка алатланы коллекциясыны (жыйымы) экспозициясы булан таныш болдукъ. Оланы арасында бырынгъы къомуз да бар эди.

- Къумукъланы къомузу сама тюгюлмю?

- Ёкъ, якъутланыки эди.

Бирдагъы да, Яловадагъы гюнлерибизни биринде тюркиялы ювугъум, белгили алим ва журналист Уфукъ онда, Ялованы къырыйында яшайгъан къарачайлылар мени ва Къарачайдан гелген ёлдашларымны оьзлеге къонакълай чакъырагъанын айтды. Ахшам машин булан артыбыздан да гелдилер, олагъа къонакълай бардыкъ. Исси къаршыладылар, сыр чече, дертлеше, пикру алышдыра туруп, заман тез гетди. Къонакъюйге, эшитгенибиз-гёргенибизден юрек толуп-тоюнуп, гечортадан сонг къайтдыкъ. Бир зат яхшы гьис этилди: бу къардашларыбызны юреклеринде янагъан ватанына бакъгъан якъдагъы гьасиретлик гьис наслулардан-наслулагъа берилип сёнмей яшай. Ватан деген шолай инче зат.

Лакъырлашывну юрютген
Паху Гьайбуллаева


Опубликовано: газета "Ёлдаш/Времена", 5 августа 2011 г.

Размещено: 05.08.2011 | Просмотров: 3128 | Комментарии: 0

Комментарии на facebook

 

Комментарии

Пока комментариев нет.

Для комментирования на сайте следует авторизоваться.