Кумыкский мир

Культура, история, современность

Топуракъ шагьат

О кумыкской топонимике на территории Чеченской Республики

Къумукъланы тарихни орта асруларында гьар къайсы ягъындан алгъанда да яхшы гётерилип гете. Бештавундан, Малгъабекден Дербентге ерли тюзлюкню бийлеп, Къумукъстан пачалыгъын къура. Айлана якъдагъы Грузия, Россия, Тюркия, Иран, Къырым ханлыкъ ва башгъалары булан аралыкъ юрютюп, Темир-къазыкъ Кавказда лап гючлю пачалыкъгъа айлана. Къумукъ халкъны шо даражагъа аслу гьалда шавхаллар гетере.

Камил Алиевни 2004-нчю йыл чыкъгъан "Асрулар бойлу ёл булан" деген китабында да, 25-нчи ноябрден башлап, "Елдашда" чыгъып тургъан "Чопан-Шаухал Мухтешем" деген макъаласында да шо гьакъда толу ва исбатлавлу кюйде язылгъан. Сонг да, Абас Дациевни "Къызлар-наме" деген китабында да Къумукъстанны гьакъында мукъаятлы, шолай пачалыкъ болгъангъа шеклик тувулунмайгъан даражада инамлы язылгъан.

Тек ялкъывлу умуми сёзлерден, озокъда, мекенли маълуматлар къолайдыр.


Эки йыл алдын Хошгелди деген къумукъ атлы мычыгъыш юртдан Борагъангъа юзюм алма эки жагьил гелген эди. Юзюм де алып, гете турагъанда, бириси ёлдашына:

- Бу къумукълар мунда къайдан гелген? - деп сорады.

- Билмеймен, - деди ёлдашы.

Къумукълар мунда бир ерден де гелмеген. Бу бизин миналы ерибиз. Бу юрт Мычыгъышдагъы бары да юртлардан уллу, бугъар 1500 йыллар бола, - деп жавапландым.

- Мычыгъыш тил биле болгъансан, мен чи бу Мычыгъыш да биргине-бир къумукъ юрт къайдан гелген экен деп сорагъан эдим, - деди ол.

- Сорамакъ айып тюгюл, билмеген айып. Мычыгъышда дагъы да Дарбанхи, Виноградное деп эки къумукъ юрт, Осетияда да уьч къумукъ юрт бар. Сен учителмен дей эдинг. Школаларыгъызда краеведение юрюлмейми?

Малгъабекден Дербентге ерли бу тюзлюк бырынгъы Къумукъстанны ерлери, - дедим.

- Сонг, мычыгъышланы топуракълары къайда? - деди ол.

- Мычыгъышланы ерлери гьона, алдыбыздагъы Гюнтиймес тавну къыбла алдында ерлешген тавларда. Шо ерлеге къумукълар "Мычыгъыш Ич" дей, мычыгъышлар "Нохчий Чоь" дей, оруслар "Ичкерия" дей, англадынгмы? - дедим.

- Англадым, - деди жагьил, сюйсюнмейли.


Бирдагъы гезик "Гюйдюрмес - Хасавюрт" электрик поездде барабыз. Мени булан эки къумукълу да бар. Биз къумукъча сёйлейгенни англап, къаршы алдымда олтургъан, яхшы чагъына гелген адам:

- Сиз къумукълармысыз? - деди орусча.

- Дюрбюз, - деп жавапландым.

Къумукъланы тувма ерлери бар да бармы? - деди бу, тюртме сююп.

"Бар эди арты уьзюлмей гьар-бир якъдан гелеген халкъ къоя буса чы", деп эсиме гелсе де, тек бош чу къоймасман деп:

- Къумукълар Аллагь кёп сюйген къавум, шо саялы да кёкде яратып, тюпдеги миллетлени сынап къарагъыз деп. ерге йиберген, сынап битгенде, янгыдан тувма ерибизге, кёкге элтежек, - дедим, къырыйындагъылар кюледилер.

- Мен масхарасыз айтаман, - деди бу, разисиз кюйде.

- Къумукъланы топуракълары Малгъабекден Дербентге ерли узатыла, сиз де ону эшитмей тюгюлсюз, - дедим, огъар тиревлю къарап.

- Мычыгъышланы ерлери къайда олай буса? - деди ол, талаплы кюйде.

- "Мычыгъыш Ич", "Нохчий Чоь", "Ичкерия". Оьзюгюзню ерлеригизни де танымаймысан? Сен мычыгъышлы тюгюлге ошайсан, - дедим. Янындагъы мычыгъышлар дагъы да кюледилер.

- Бу биз гёреген тюзлюк бой - бизин ерлер, - деп ол, къызып гетип, гётеринки сёйлеп башлады. Айланадагъылар лакъыргъа къошулуп, сёз алаша болду.

Булай гезиклер кёп бола, эришивлюклеге де айлана. Лап алаша болгъаны, сёзню топуракъ эркин, барыбызгъа да етежек, эки сюем болса бола деп билдире.


Бу макъаланы мурады - алдын ата-бабаларыбыз яшагъан топуракъларыбызны гьали, Мычыгъыш Республикагъа тийген пайындагъы ерлени атларына (топонимика) охувчуну тергевюн тартып, ондан таба Къумукъ элибизни тарихин хотгъап, огъар тийишли къыймат бермек. Мычыгъыш шаир ва алим Агьмат Сулейманов 1985-нчи йыл "Мычыгъыш ва ингуш топонимиясы деген 4 томлукъ сёзлюгюню гьали 4-нчю томун печатдан чыгъаргъан. Шо том тюзлюк районлардагъы топонимлеге баянлыкъ бере. Мундагъы къумукъ топонимленн ва летендаланы кёплюгю де, гёзеллиги де, келпетлеп айтсакъ, юлдузлу ай ярыкъ гечени гёз алгъа гелтире, эсинге айыкълыкъ къоша, юрегинге исив бере, гёнгюнгню ярыкъ эте.

Сёзлюкдеги топонимлеге баянлыкъланы автор оьз къаравундан таба бере буса да, шоланы яртысындан да къолайы къумукъ топонимлер, къалгъанлары да къумукъча дан гёчюрюлген яда арт вакътиде тувулгъан. Оланы башлапгъысы - Малгъабек. "Малгъабек - ингушча магъал (оьр, уьст), бек - тюрк сёз, асгербашы", - деп яза автор. Топоним буса - эки къумукъ сёз: мал ва беклик. "Ташгечив - таш ва гечив деген эки мычыгъыш сёзден къурулгъан", - дей дагъы да автор. Таш да, гечив де къумукъ сёзлер экенни алим билмей къалмакъ бар, тек о сёзлер мычыгъыш тилде ёкъну чу билме борчлу. Буса да автор, кёп ойлап да турмай: "Таш - камень, гечив - брод", - деп, орусча баянлыкъ бере.

"Бас-гъала - босой деген мычыгъыш къавумну вакили къургъан къала", - деп яза автор. Тек "Баскъала" тюгюл, баш къала деген къумукъ сёзлер. Башкъала къурулагъанда (VI-VII асру) мычыгъышлар тавларда яшагъан.

Акъсакъ Темирни гечивюн, автор "Астагъ Темирни гечивю, - деп яза ва булай англатыв бере, - Астагъ - мычыгъышча - хромой, гечив де - мычыгьыш сёз - брод". Бирдагъы ерде буса: "Акъсакъ Темирни тотол" деп яза. Баяны - Акъсакъ Темирни татавулу. "Бугор Карткожулган" деген топоним де бар. Баяны - къарт къожакъны къабуру (Ораз къаланы янында). Булай ва булагъа ошайгъан, къумукъ тилни билмейген саялы тувулунгъан хаталар кёп.

* * *

Бек, къала, юрт, гечив, нарт, тогъай, ташлыкъ, сенгир, исси, хан, къул ва башгъа къумукъ сёзлер де аз эсгерилмей. Мычыгъышлы профессор Чупаев язагъан кюйде, мычыгъышлар 16-нчы асруда тавлардан тюше башлагъан. Олар тюзлюкде яшайгъан къумукълардан кёп затгъа уьйренген, кёп затны къабул этген. Озокъда, къумукъ сёзлени де къабул этмеге борчлу болгъан. Тек шо сёзлени олар оьзлеге айтмагъа онглу этип къабул этген: къумукъ - гъумки, къуллукъ - гъулкъ, къылыкъ - гъылкъ, къала - гъала, сабур - собр, отар - отр, сингир - сангр, шекер - шекр....

Кёп заман Дарбанхи школаны директору болуп ишлеген Гьабийбулла Даниялов шолай сёзлени бир мингге ювугъун табып язгъанман дей эди. Бу гьал, бир ягъындан алгъанда, къолай да дюр, къазакълар бийлеген якъдагъы топонимлер сакъатланып да къалмай, тапталгъан, бюс-бютюнлей тас болгъан деп айтмагъа да ярай. Топонимлер буса - топуракъны тили, эси, гертиликни (гьакъны) шагьаты, миллетни тарихи. Топонимсиз топуракъ - ессиз къалгъан мал, байлыкъ. Милли топонимлени башгъа миллетлеге айтмагъа онглу этебиз деп яда башгъа себепден бирдокъда алышлдырмагъа ярамай.

80-нчи йылларда Борагъан исси сув деген юртну (гьалиги Дарбанхи) атын Янгы Борагъан деген атгъа алышдырабыз деп, халкъы этген жыйынгъа шо заман Гюйдюрмес исполкомну председатели болуп ишлеген У. Исмайылов геле, жыйылгъанлагъа:

- Бизин районда Герзели, Къадиюрт, Энгелюрт, Исти-сув, Гюйдюрмес, Иласханюрт, Къошгелди деп къумукъ атлары булангъы мычыгъышлар яшайгъан юртлар бар. Бу юртда къумукълар да, мычыгъышлар да яшай, бугъар Дарбанхи деп ат берсек де ярар бугъай, - дегенде, халкъ башгъа къаршылыкъ билдирмей къоя. Халкъны эси, тарихи "базаргъа" салынагъан затмы? Артдагъы вакътиде тавлардан Къумукътюзге савлай юртлар тюше. Юртлар оьзлени атлары булан геле, нагагь алышдырса да, юртуну атыны алдына "янгы" деген сёз къошула. Топонимлени буса алышдырмагъа тюшмей эди. Эгер эсгиленген, тапталгъан буса да, янгыртма герек.

Гьали топонимлер халкъны эси, тарихи экенни исбатлайгъан бир нечесин алып къарайыкъ. Малгъабекни ювугъунда мычыгъышча берилген "Шавхал некъ баьхаь биер" деген топоним бар. Олай деген "Шавхалны ёлу оьтеген къол" бола. Къарабулакъ (юрт), ону айланасында Элдарханкъала, Къарабулакъ отар, Албаслы къол, Боргъа кош (Борагъан ханланы мавзолейи), Плиево деген ингуш юртну янында Къарабулакъ тав, Аччы сув (Серноводск), ону янында "Борагъан некъ" (Борагъан ел) деген атлар да сакълангъан. О ёл Сююнч тавну уьстю булан Сююнчкъалагъа (Грозныйгъа), ондан да Борагъангъа узатыла. Шо ёл стратегия маъналы болгъан дей автор. Шо ёл Сююнч тавда эки айрылып, бир бутагъы Насир тёбе деген борагъанланы бирдагъы-бир юртуна бара болгъан. "Шогъар да Борагъан ел дей", - деп яза автор.

Сююнч тавну къыбла бетинден темиркъазыкъгъа багъып барагъан ёл "Къазакъ гечивню" (Сююнч оьзенде) "Гъунашка" деген мычыгъыш юрт булан байлай. Шо ёлну аты да "Борагъан ёл" дей. "Ханкъала баш" (топоним) Сююнч тавну лап бийик башы - "Къаравул тебе". Ондан таба бирдагъы ёл (о да "Борагъан ёл") Сююнчкъалагъа элте, сонг буса Къабартыгъа (Кабарда) барагъан ёлгъа къошула.

Аччы сувну (Серноводск) гюнчыгъар бетинде (6 чакъырым арекде) орта асруларда этилген гьар ягъыны узунлугъу 2 чакъырым болагъан орлар этилип, дёрт гюл къайдада къурулгъан беклик бар. Шо бекликден, Сююнч ва Терик тавлардан оьтюп, Темиркъазыкъ-Гюнбатаргъа бурлугъуп, Мажаргъа барагъан ёл болгъан. Шо "Мажар ёл" оьтеген къолну аты да "Мажар къол". Шо ёл, Терик оьзенден оьтюп, орта асруларда генг кюйде белгили дав савут этеген хазар (къумукъ) касбучулар яшагъан Мажар ханлыкъгъа барагъан ёл болгъан. "Мажар тюбек", "мажар окъ" деп хыйлы халкъланы йырларында, къумукъ йырларда эсгериле. Оьрде эсгерилген беклик савут сакъланагъан арсенал болгъангъа шекленмеге тюшмейдир.

Дагъы да айтсакъ, Алханкъала, Алханюрт, Кулары юрт (къуллар яшагъан ер), Килиса майдан, Баш - Сююнчкъаланы къыбла алдындагъы бийиклик, Алды (посёлок), Куларыны сингирлери (орта асрулардагъы беклик), Акъсакъ Темирни ёлу, 1-нчи Ханкъала, 2-нчи Ханкъала (археология эсделиклер, орта асру), Борагъан тав, Албаслы къол, Нарт тебе (Гюйдюрмес тавну башы, нартлар яшагъан ер) деген атлар генг кюйде белгили. Нарт тёбеде нарт Амир, Борагъан тавда нарт Къожакъ яшай болгъан деп айтыла бырынгъы хабарларда. Бу эки тавну аралыгъы 6-7 чакъырым. Шо эки нарт бир-бирине къычырып, таш балта, къол тирмен, башгъа герек затны бир тавдан бириси тавгъа ташлап бере. Къуллугъу битгенде, ташлап, къайтара да болгъан. Бир-бирине кёмек эте яшагъан деп айтыла гелген хабар да сакълангъан. Борагъан, Сююнч, Гюйдюрмес, Терик тавларда Къожакъ, Бокълав, Амир, Гьамаж, Мюсевке деген нартланы атлары тагъылгъан тав бетлер, къоллар, къакъалар, къысыкълар, ёллар да кёп.

* * *

Надтеречный районда (Моздок бой) "Бийлени ери", "Ажырыкътогъай", "Шидини тогъайы", "Шидини ерлери" деген атлар да сакълангъан. Къумукълугъа бу атларда англашылмайгъан зат ёкъ буса да, Шидини гьакъында эки сёз айтмаса, тюп маънасын ачма тынч болмас. Бу бай, къатты, талаплы ва хатирсиз адам болгъан. Ону алдындагъы къуллукъчулар ону гёнгюн сёзсюз англай, сёзюн къарывсуз толтура гелген. Айлана якъдагъылар да ондан бек тартына болгъан. Борагъан бойда "Шидини къулу йимик этерсен" деген кёп къолланагъан айтыв бар. Маънасы да къоркъуп этерсен яда къоркъутуп этдиртермен демек бола.

Дагъы да бир затгъа айрыча тергев бермекни арив гёребиз. Бу топуракъда ажайып кёп ёллар бар. Оланы ондан тогъузаву чу Борагъанны аты булан байлавлу. "Уллу ел" Борагъан тавну темиркъазыкъ бетинден Бамматюртгъа, ондан таба гюнбатаргъа узатылгъан Терик тавну бети булан Чергесге бара. Огъар "Борагъан ёл", 'Чергес ёл", "Уллу ёл", сонг да "Орус ёл" деп айтыла болгъан. Бу топуракъны къыбла бетинден ва темиркъазыкъ, гюнчыгъар бетлеринден "Борагъан ёллар" оьте болгъан сонг, оьзлени де бары да янларын бир-бири булан байланып, чатыраш къурулгъан "Борагъан ёллар" бола экен, топуракъланы кёбюсюню атлары да къумукъ тилде де айтылгъан ва оьзюнде "Шавхалны ёлу" бар буса, шо топуракълар кимленики болгъаны ва оларда кимлер яшагъаны оьзлюгюнден исбатланып турмаймы?

Къумукъланы булай бай, гёзел табиатын, эсин, тарихин суратлайгъан топонимлерин язып тоймасам да, охувчу, сени аяп, сёзюмню къысгъартаман. Бу макъалада эсгерилегени буса шо топуракълардагъы къумукъ атланы ондан бир пайы да тюгюлдюр.

Бу Терик бойдагъы къыямат къумукъ топонимлер шагьатлыкъ этеген Борагъан атлы юртлагъа, мукъаятлы къурулгъан бекликлеге, оланы бир-бири булан да, шагьарлар ва башгъа имаратлар булан да байламакъ учун къурулгъан ёллагъа да ... китапны автору, кёп ойлашып да турмай: "Кочевниклер станларын бир-бири булан байлайгъан ёллар", - деп яза. Бу топуракъда яшайгъан халкъны буса, топонимлер гёрсетеген кюйде, мукъаятлы къурулгъан ханкъалалары, башкъалалары, ташкъалалары, "къуллары" яшайгъан ерлери, бекликлери, Алтын зияраты, Мажарстан булан тыгъыс байлавлугъу, оьз арсеналлары бар тиши-тырнагъына ерли савутлангъан асгерлери болгъаны ачыкъ. Бирдагъы ерде буса: "Ингуш антропонимияда Бораганов, Къабартыда - Барагунов фамилиялар, ингуш ёмакъларда борагъанлы Бексолтанны аты кёп ёлугъа. Кисловодскини ювугъунда VII юз йылны башында къурулгъан Рим-гора дейген беклик болгъан, огъар Борагъан къала деп де айта болгъан. О гьакъда 17 юз йылда оьзюню илму ишлеринде Эвлия Челеби де яза...

Къумукъ халкъ Кавказда - Азербайжанда, Грузияда, Осетияда, Мычыгъыш Ичде, Ингушетияда, Дагъыстанда бырынгъы заманлардан берли "давгъа иштагьлы халкъ" деп генг кюйде белгили. "Кумыки - гьумкий, гъомукъ - дав сюнгю деген бола", - деп де яза автор. Илгьамы гьисинден оьтгенми экен? Бу инамлы да, исбатлы да чыкъгъан. Терик бойдагъы халкъ орта асруларда кёп санавдагъы елевчюлени чапгъынларына къаршы турма борчлу болгъан. Къумукъстанны ортасындан оьтеген "Осман ёлу"' деп тарихде генг кюйде белгили, Орта Азиядан Европагъа чыгъагъан "тыгъырыкъ" топуракъда яшагъан халкъгъа о девюрлерде парахатлыкъ кёп болмагъанын тарихлер де ачыкъ эте.

Ари де оьтеген, бери де оьтеген елевчюлер булан тартышмагъа да, олардан сакъланмагъа да тюшген. Шо ябушувларда кёп адамын тас этген буса да, оьз тувма топурагъындан таймагъан. Терик бойдагъы топонимлер шогъар герти кюйде шагьатлыкъ эте. Бу бойну гьали де къумукъ "опурагъы" сав, бою-сою гёзел, эси юрек толтура. Шону энниден сонг сама да герти кюйде ахтармасакъ - айып!

Хыйлы алдын бир макъаламда Россияны Илмулар академиясыны Дагъыстан Илму центрыны илму экспедициялары гиччи, сай Яхсай оьзенден оьтмеге де базмай деп, Терик бойгъа чыкъмайгъан саялы, оланы критикагъа тутгъан эдим. Энни къумукъ алимлени намусгъа, ягьгъа байлап да, Яхсай Сувдан оьтгермесе ярамай. Неге тюгюл, еcси бар топуракъ гюн сайын бай ва гёзел болагъандай, ёгъу аза-тоза, таптала, тарихи эси аз бола. Тувма топурагъыбызны бир къалкъы тюпге къуршап болмай бусакъ да, эсин аяп жыяйыкъ, барлап, оьмюрюне оьмюр къошайыкъ, тас этип табылгъан агъабызгъа, инибизге йимик бет буруп, баврубузгъа басып къуванайыкъ. Асрулар бою ташланып тургъан буса да, гьали буссагьат да эси яхшы сакълангъан - Къарткъожакъ, Минкюллю, Бокълав, Мюсевке, Амир йимик нартланы, девлени, албаслыланы хабарларын эсге алып, бютюн Темиркъазыкъ Кавказны мифологиясына кюрчю салгъан бу топуракъ Къумукъ миллетни гьайлеги экенни къычырып билдирейик! Бугюн ону этмеге имканлыкълар бар да туруп, артгъа тебермек, инг башлап, оьз миллетибизни, Дагъыстанны, савлай тюрк дюньясыны, дюнья тарихини алдында да гьайсызлыкъ деп эсиме геле.

Къой, айланабыздагъы миллетлер, Къумукътюзде яшайгъанлары, айрокъда къумукълар, Къумукътюзде къачандан берли яшайгъанны да, нечакъы уллу явлагъа, нечакъы тас этивлеге тарыса да, оьз еринден бир якъгъа да таймагъанны да, аявсуз сан сёгюп де, къан тёгюп де, намусун таптатмагъанны да билдирейик.

Намус бир, намуссузлукъ да, ялгъан да минг юзлю ва ув тилли болагъанны англасынлар - англагъан асилликге къайтмакъ бар.

Размещено: 15.05.2006 | Просмотров: 3098 | Комментарии: 0

Комментарии на facebook

 

Комментарии

Пока комментариев нет.

Для комментирования на сайте следует авторизоваться.