Кумыкский мир

Культура, история, современность

Публицистика асарларындан

(Общественно-политические статьи 1917-18 гг.)

"Мусават" деген биринчи къумукъ газетни бетлеринден гёрюнеген кюйде, ону ишинде Дагъыстанны белгили ярыкъландырывчусу ва язывчу, яхсайлы Нугьай Батырмурзаев де (1865-1919 йй.) жагь кюйде ортакъчылыкъ этген. Мисал учун, Н.Батырмурзаевни жамият-сияси масъалалагъа багъышлангъан макъалаларыны бир-нечелери - "Мусаватда" табула. Булай материаллар буса, ону гьакъында пагьмулу ва бек гьаракатчы публицист гьисапда сёйлемеге де толу кюйде имканлыкъ бере.

Н.Батырмурзаевни асарлары айрыча толу жыйым китап болуп гьалиге чыкъмагъан, не топланма да топланмагъан. Гьалиге бир зат белгили: ону публицистика жанрда яратылгъан асарларыны авадан пайы "Мусават" газетде басылып чыкъгъан. Тек о газетге совет девюрню заманында терс гёз булан къарамакъны себебинден, ону ичиндеги бек агьамиятлы материаллар да, алимлени илму ахтарывларында гьабас къолланмай турду.

Сёз ёругъуна айтгъанда, артдагъы йылларда Н.Батырмурзаевни бир нече "яшырылгъан" яда "унутулуп къалгъан" асарлары арагъа чыгъып тура. Олар, Нугьайны яратывчулугъун дагъы да бай этип, толу этип гёрсетме болагъан янгы материаллар демеге толу ихтиярыбыз бар. Мисал учун, публицистикасындан къайры да, ону "Мавлет" деген уллу поэмасын биз гьали къолланагъан язывда онгардыкъ ("Ёлдаш" газетде басылып чыкъды, 6 январь 1996 й., ва къумукъча "Мавлет йырланы жыйымы" деген уллу китапда, 2005 ва 2006 йылларда), "Янгы тарбия" деген этика асары ("Къарчыгъа" журналда, № 12, 1996 й.; "Тангчолпан" журналда, № 2, 1997 й.). Нугьайны яратывчулугъуна багъышланып гьалиден сонг сама гёрмекли оьлчевде илму диссертация язмакъ гёз алгъа тутулса, асувлу иш болажакъ эди.

Гьали буса Нугьайны публицистика асарларындан бирлерин, 1917-1918-нчи йылларда Темирханшурада (гьалиги Буйнакскиде) чыкъгъан арап язывлу "Мусават" деген газетден алып, кирил языв булан онгаргъанбыз ва ону гьалиги охувчулагъа, илму ахтарывчулагъа таклиф этмеге сюебиз.(Тюзю, о 5 де макъаланы биз алда "Ёлдаш" газетибиз учун онгарып, оьз баянлыкъларыбыз да булан чыгъартгъан эдик: 1997 йыл - 8 ва 22 февралда, 12 апрелде, 15 августда; 1998 йыл - 20 февралда).

Текстлени ичинде хыйлы эсгиленген маънадагъы сёзлер ва эсги къайда булан язылгъан сёзлер, адамланы ва ерлени атлары эсгерилгенге гёре, олагъа оьз яныбыздан баянлыкълар-англатывлар язып онгардыкъ, ва тюпде олар гьар асарны арты булан бериле.

Нугьайны шо уьстде эсгерилген газетде чыкъгъан бир-бир асарларында, мисал учун, "Гьали болуп турагъан гьаллар" ва "Бирлик герек" деген макъалаларында, бир нече буйнакский диалектни морфологиясына хас сёзлер ёлугъа. Олай нечик болгъан - Нугьай оьзю чю яхсайлы ва Хасавюрт диалект булан яза болгъаны да белгили чи? Муну себеби - "Мусават" газетде ва М.Мавраевни ташбасмаханасында загьмат тёгюп ишлейген адамлар - Темирханшура округда яшайгъан, буйнакский диалектде сёйлейген адамлар болгъан ва олар, Нугьайны макъалаларыны текстине, оьзлени тилине гёре бираз алышынывлар этип, печатгъа берген болма ярай. Олай ерлер де бизин баянлыкъларыбызда эсгерилежек.

Как свидетельствуют страницы первой кумыкской газеты "Муссават", в его работе активное участие принимал известный дагестанский просветитель Нухай Батырмурзаев (1965-1919 гг.). Например, в газете можно найти несколько статей Н. Батырмурзаева на общественно-политическую тематику. И эти материалы дают полное основание говорить о нем как о талантливом и деятельном публицисте.

Работы Н.Батырмурзаева до настоящего времени в полном объеме не изданы, да и не до конца выявлены. На сегодня известно лишь следующее: большая часть его работ в жанре публицистики была опубликована в газете "Муссават". Но в силу того, что в советский период на эту газету смотрели искоса, содержащиеся в нем весьма интересные материалы и научные исследования оставались в тени.

К слову сказать, в последние годы, некоторые "скрываемые" и "забытые" работы Н.Батырмурзаева вновь становятся доступными. С полным правом можно утверждать, что они являются новыми материалами, позволяющими точнее и полнее осветить творчество Нухая. Например, кроме публицистики, были транслитерированы его большая поэма "Мавлет" (напечатана в газете "Ёлдаш" 6 января 1996 г. и в большом сборнике на кумыкском языке "Мавлет йырланы жыймы", 2005-2006 гг.), сочинение "Янгы тарбия" - "Новое воспитание" (журнал "Соколёнок", №12, 1996, журнал "Тангчолпан", №2, 1997 г.). Будет благородным делом, если теперь и в будущем в достаточном объеме будут посвящаться творчеству Н.Батырмурзаева диссертационные работы.

Предлагаем вниманию наших читателей и научных работников некоторые статьи Н.Батырмурзаева, опубликованных в газете "Муссават" в 1917-1918 гг., транслитерированных с арабской графики на современную кириллическую. (В действительности, эти 5 статей и пояснения к ним были нами подготовлены и опубликованы в газете "Ёлдаш" 8, 22 февраля, 12 апреля и 15 августа 1997г., а также 20 февраля 1998 г.)

Ввиду того, что в текстах статей встречается много устаревших слов, слов со старой орфографией, а также имена людей и географические названия, каждую статью мы снабдили примечаниями с пояснением таких слов и терминов.

В некоторых статьях Н.Батырмурзаева, напечатанных в вышеупомянутой газете, такие как "Гьали болуп турагъан гьаллар" ("Текущие события") и "Бирлик герек" ("Требуется единение"), встречаются слова с морфологией буйнакского диалекта. Как так могло случиться - ведь известно же, что Нухай сам родом из Аксая и пользовался Хасавюртовским диалектом? Причина в том, что работники типографии М.Мавраева были уроженцами Темирханшуринского округа, сами говорили на буйнакском диалекте, и в статьи Н.Батырмурзаева вносили небольшие изменения на собственный манер речи. Эти случаи также отмечены в наших примечаниях.

Н.Батырмурзаевни асарларын арап язывдан (ажамчадан) кирил язывгъа транслитерация этген ва текстлеге баянлыкълар язып гьазирлеген - Гьасан Оразаев

Транслитерацию статей Н.Батырмурзаева с арабской графики (аджама) на кириллицу выполнил Гасан Оразаев.

Предисловие, примечания и пояснения к текстам - его же.

Геч болса да, хайырлы болсун

Россияда яшайгъан муслиманлар, хассатан[1] Къырым, Къазан, Закавказ муслиманлары, отуз йыллардан берли, халкъны оьрленмеклиги не булан ва не ёлда болажагъын ойлап, оьзлени миллетине герти кюйде бел бувуп къуллукъ этдилер. Жагьил халкъгъа[2] мактап-мадрасалар ачып, яшланы - улан болду, къыз болду - англамагъа тынч ёллар, янгы усуллар[3] булан охутуп, гёзюн ачып, илмугъа-маърипатгъа тиши-тырнагъы булан ябушдулар. Оьз тили булан газетлер язып, халкъгъа дюньяны гьалындан, пачалыкъны юрютеген ишлеринден, давдан, гьар затдан хабар берип, аланы[4] англавлу-билимли болмакълыгъына къаст этдилер.

Озокъда, алай[5] халкълар англавлу-билимли болуп, яшы-уллусу гьар затны гишиден сорамай, оьзлени негер ихтияры бар, не зат законгъа, гьакимлеге къаршылыкъ этегенин билип, англап болажагъы белгили. Анычун[6], алар[7] кёп узакъгъа да бармай, халкъны оьрленгенин, гёзюн ачгъанын гёрдюлер. Увакъ юртлагъа да мактап-мадрасалар салып, "жамъийяту хайрийялар"[8] тюз этип, бугюнде аларда[9] - улан болду, къыз болду, ярлы, бай - охумагъан гиши ёкъ деп айтмагъа ярайгъан кюйде, бек аздыр.

Бизде буса, гьали болгъунча халкъыбыз газетлени не гёз булан гёрегени, газет адабият неден багьс эте[10], не пайдасы бар, аланы язагъанлар кимлер, не учун язалар, негер чалышалар - шуланы англайгъанларыбыз бек аз эди. Айрокъда, моллаларыбыз, аларда охуйгъан мутааллимлерибиз[11], газетлеге - "тарыкъсыз, оьмюр зая этеген ялгъан затлар" деп къарай эдилер.

Оьзлер чи нечик де газет къарамай, башгъа къарайгъанланы да гери ура эдилер. Гьатта бир молла, къолуна газет алып турагъан бир мутааллимни гёрюп, "башгъаланы да адашдырыр" деп, мадрасадан къувалагъан деп эшитген эдим...

Заман гьар минут сайын янгырып турагъанда, булар гьар затгъа эсгилик гёзю булан къарап, шариатгъа ярашсын-ярашмасын, башгъа тюгюл, - янгы ёл, янгы ойланы халкъгъа эрши гёрсетме къаст эте эдилер. Мутааллимлерибиз бугюнде де эсги гьужраларда[12] онбеш-йигирма йыллар яш оьмюрлерин тарыкъсыз шаргьлар[13], гьашиялар[14], герексиз муназаралар[15] булан зая этип, замангъа ярашывлу бир илмудан хабарсыз болуп, гьатта оьзю тили булан бир-эки сатыр дурус язмагъа бажармайлар.

Шолай затланы тергеп, бир-эки англайгъан йимиклерибиз янгы усулда мактап-мадрасалар ачып, оьз тилибиз булан газет чыгъарып, халкъны гёзюн ачып оьрленгенин сюйсе де, бир якъдан авам халкъыбызны алай затлардан тергевсюзлюгю; экинчи де, тайгъан зулмучу пачалыкъны алай ишлеге эркинлик бермейгени гери уруп, бугюн болгъунча гечигип къалгъан эди.

Энди заман алышынды. Ол зулмучу пачалыкъ да бизин уьстюбюзден емирилип тайып, уллу эркинликге етишдик. Эндиден сонг гьар ким оьзюню тийишли гьакъкъын-пыравасын[16] билмеге герек. Аны[17] да газет булан тюгюл эсе билип болмажакъ.

Дюньяда гьар бир затны ачагъан, дюньяны тюз этеген газетлер экени белгили. Сув, гьава адамгьа нечакъы тарыкъ буса, газет де бизге, айрокъда бу заманда, бек тарыкълы, болмаса амал ёкъ экенин гьар ким де билмеге герек...

Мугьтарам[18] Мугьаммадмирза[19], шу ерлерин тергеп, энди сама халкъ гёзюн ачма къарайгъан кюй болсун деп, хыйлы авурлукълагъа гёз юмуп, Аллагьгъа тавакал этип, бу "Мусаватны"[20] оьзюбюзню къумукъ тилибиз булан чыгъармагъа гиришди.

"Мусаватгъа" язылагъан затлар башгъа муслиманлар гьалиден отуз-отуз беш йыллар алдын язгъан сёзлер буса да, бизин жагьил гьалыбызгъа къарагъанда, кёп пайдалы болажагъы белгили. "Мусаватны" пайдалы ёрукъда юрюп-юрюмедине гележек заман гьукму этер. Ол халкъны къолундагъы иш. Бугюнде ол жумъада бир чыгъа да, халкъ андан татув алгъандан сонг, эки де, уьч де, гьатта гюнлюк болуп чыгъажагъында шек ёкъ.

("Мусават" газет, №2. Темирханшура, 23 апрель 1917 йыл, 4-нчю бет).


Н.Батырмурзаевни макъаласында эсгерилеген бир-бир сёзлеге англатывлар:

1. Хассатан - айрокъда, хасокъда.

2. Жагьил халкъгъа - англавсуз-билимсиз адамлагъа.

3. Усул - метод, къайда.

4. Аланы - оланы.

5. Алай - олай.

6. Анычун - ону учун, шо саялы.

7. Алар - олар.

8. "Жамъийятун хайрийя" - халкъны пайдасы учун чалышагъан жамият. (Благотворительное общество).

9. Аларда - оларда.

10. Багьс этмек - сёйлемек; арагъа салып ойлашмакъ.

11. Мутааллим - ученик, муталим, шакирт.

12. Гьужра - гьужура, гиччи ва онгайлыкъларсыз уьй.

13. Шаргь - англатыв, баянлыкъ.

14. Гьашия - уьстевюне гёрсетив, эсгерив, къошум баян этив.

15. Муназара - эришивлю масъалаланы чечмек учун арагъа салып ойлашыв.

16. Пырава - ("право" деген орус сёзден): ихтияр, гьакъ.

17. Аны - ону.

18. Мугьтарам - гьюрметли, абурлу.

19. Мугьаммадмирза - "Мусават" газетни чыгъарывчусу ва редактору Магьаммат-мирза Мавраев (1878-1964 йй.).

20. "Мусават" - биринчилей басылып чыкъгъан къумукъ тилдеги газет. Темирхан-шурада (гьалиги Буйнакск шагьар) Магьамматмирза Мавраевни редакторлугъу булан, 1917 йылны 15-нчи апрелинден башлап, 1918 йылны апрелине ерли, арап языв булан ташбасмаханада чыгъарылып тургъан. (Къара: Оразаев Гь. Биринчи къумукъ газетге - 75 йыл // "Ёлдаш" газ., 18 апрель 1992 й., с.2).

Гюнден-гюн авурлукъ арта

Дюньяны къангъа боягъан бу уллу давну[1] дёртюнчю къышын нечик буса да оьтгерип, Аллагьгъа шюкюр, язгъа аякъ басдыкъ. Яз - дюньяны женнети, Аллагьу Таала оьзюню къулларына берген уллу ниъматы экени гьар кимге де белгили. Къышны алатолпан-боранларында башын сукъмагъа адамшавлу макансыз, тегиш уьстюн ябагъан опракъсыз, къарны тояр чакъы ашсыз-сувсуз пакъыр халкълар да язгъа чыкъмакълыгъына - жагьаннамдан женнетге чыкъгъан йимик сююнегенине гьеч шек ёкъдур.

Озокъда, сююнмес йимик де тюгюл. Инсангъа тарыкълы болагъан гьар бир ниъмат яз гюнюнде етише. Ашлыкъ ва башгъа тюрлю затлар язда болмаса болмай. Ашлыкъсыз, азыкъсыз да дюньяда адам яшамагъа амал ёкъ. Аны[2] билип, дюньяда яшайгъан инсанлар язны узагъында чалышып, оьзлени яшамакълыгъы учун азыкъны къайгъысында болалар. Болмагъа да герек.

Бу йыл Кавказны бир хыйлы ерлеринде, айрокъда ашлыкъны кёп эркин болагъан ерлеринде, масала, Териски, Къобаныски, Дониски областларда кёп уллу къалмагъарлар бары белгили. Иставрополиски губернеде де[3] алай[4] парахатлыкъ ёкъ. Бу Дагъыстан област[5] йимик къырдан гелмесе оьзюню ашлыгъы оьзюне уьч айгъа да бютюнлюк этмейген бир халкъ, муну къайгъысына, муну чарасына къараймы экен?

Бугюн биз язны аввалгъы айында бусакъ да, гюнден-гюн багьалыкъ, авурлукъ артса тюгюл, гьеч кемимей. Гележегибиз де бек къарангы гёрюне. Алъякъда эсгерилген областларда бизге таманлыкъ этер чакъы ашлыкъ гелир деп умут этмеге де къыйын. Олар бусагьатда да ол къаламалыкъда тура туруп, олардан умут этип турмагъа ярамай. Гьалиги заманны барышына къараса, гишиден гёмек излеп турагъан заман тюгюл...

Булай дегенде буса, "не этмеге герек?" деген бир суал эсге геле. Озокъда, бизин йимик къысгъа ойлу гишилеге алай ойлашмай алгъасап жавап берип къоймагъа тынч суал тюгюл. Буса да, гьар четим гёрюнген ишни бир чарасы табылагъанда йимик, муну да чарасына къарап чалышса, эби табылыр эди деп эсиме геле.

Къачан да Дагъыстанны халкъы - кёбюсю сабанчы халкъ. Язлыкъ ашлыкъны да чачагъан заманлары геле тура. Заманы озгъан сонг, ашлыкъ чачса да болмай. Огъар гёре, гьар бир дагъыстанлы гьали болгъунча чачагъан ашлыгъы чакъы эки-уьч къабат чачмакъны къастында болмагъа герек. Гьали болгъунча сюрюлмей, чачылмай къалгъан ерлер боса да[6], яда башгъа эркин ерлени арендагъа[7], яда ясакъ булан болуп да алып, къаст этип, язлыкъ ашлыкъны кёп чачмагъа герек.

Ашлыкъны язлыкъ, гюзлюк деп тергейген заман тюгюл. "Ютмагъа тапгъан ютамас" деп, къайсы ашлыкъ буса да кёп чачмакъны къастында болмагъа герек.

Гьали гюнден-гюн ашлыкъны багьасы гётериле. Аллагь сакъласын, бара-бара табылмай къалмагъа да ярай. Ирандан, башгъа ерлерден гелеген хабарлагъа къарагъанда, ачлыкъдан гюнде он-он бешлеп адамлар оьлеген ерлер барын белгили эте.

Инсан гьар бир къыйынлыкъны гётерип болур, амма ачлыкъны гётерип болмас. Ол да, дюнья шулай турса, бизге озап[8] гёрюнмей. Ону ойлап, гьар кимде болгъунчагъа, алдын гесип, гери урмакъны къастында болмагъа герек. Иш озгъандан сонг, къыйын болур...

("Мусават" газет, №48. Темирханшура, 22 март 1918 йыл, 1-нчи бет).


Сёзлеге баянлыкълар:

1. Уллу дав - биринчи дюнья даву, 1914-нчю йылда башлангъан.

2. Аны - ону.

3. Ставропольская губернияда да.

4. Алай - олай, ончакъы, айтардай, агьамият берир йимик.

5. О замангъы Дагъыстан областны территориясы Солакъ оьзенден Самур оьзенге ерли аралыкъ болгъан. Хасавюрт ва Бабаюрт бойлардагъы къумукълар - Терская областгъа гире болгъан.

6. Болса да.

7. Аренда - ижара.

8. "Мусават" газетни текстинде шолай язылгъан. Бу сёз "узакъ" деп тюзленмеге герекдир.

Гьали болуп турагъан гьаллар

Бу йыл фебрал[1] айны ахырында халкъ пачаны да, министир-вазирлени де тайдырып, Думадагъы вакиллер деп сайланып, заман булан "Исполнительный Камитет"[2] он уьч гиши белгиленген эди. Буланы арасында "кадет"[3] деген "орта" табундан да адамлар бар эди. Буса да, кёбюсю - "сосьял-демокърат"[4] соллардан эди. Аланы[5] да бирлери - салдатланы вакиллери, бирлери де - ишлейген халкъны вакилллери эди.

Салдатлар да, ишлейген халкъ да - Русиягъа[6] енгил шартлар булан давну токътатып маслигьат[7] этмакъны[8] яны эди. Кадетлер буса, Русия ёлдашлары - Ингилиз[9], Пырансуз[10], Италия ва къайрылары булан биригип, давну оьзлер уьст болгъунча юрютмакъны яны эди.

Гьар кимни оьзлер айтагъанны герти этмеге далиллери де бар эди. Гьасили, эки ай ярымдан берли, эки де табунну арасында бирикмакълыкъ ёкъ эди. Арада аз-маз тюртюшювлер болуп да алды. Ахыры, ишни авур яны салдат булан ишлейген халкъны къолунда болмакъгъа гёре, алар[11] оьзлени айтгъанын даим къабул этмейген Думаны истолунда сёйлесе, "Русия давну ахырына етгенче юрютме герек; Русиягъа Истамбул[12] да, богъазлар[13] да болмаса ярамай!" деп речь айтагъан харижийя министир[14] Милюкофну[15] да, гьуррийятны[16] алагъан заманда кёп гьаракат этип къуллукъ этген военный министир Гьучкофну[17] да иш башындан тайдырып, оьзлер ушатагъан янгы министирлер салдылар.

Салдылар. Гьали де алар айтагъан кюйде тезлик булан ярашывлукъ болурму, болмасму - аны заман гёрсетер. Буса да, газетлер айтагъан бу гюн де юрюлюп турагъан ишлеге къарагъан заманда, ишлер бир аз булгъанчыкъ йимик гёрюне: бир якъдан, давдагъы орус салдатлар андагъы[18] немис асгерлер булан барып маслигьатны-затны гьакъындан лакъырлар этип юрюмакълыкълар бир аз эрши гёрюне. Айрокъда, пачалыкъны ичинде гьуррийятны гьакъындан къаламалыкъны гючлю заманында, халкъ бек авурлукълагъа тюшюп, къыр якъдан къоркъунчлу душман темир юмругъун гётерип гьазирлик гёрюп, ичде де уллу зулмучу болгъан бир душмандан янгы къутулуп, гележакъгъа яхшы умут булан, "энди оьз ишибизге, оьз малыбызгъа оьзюбюз есси болурбуз" деп сююнюп турагъан заманда, уьч йылдан берли давну майданларында гючлю душмангъа кёкюрек герип, тартынмай дав этип турагъан бизин йигит[19] асгерлер, къайгъырмаслыкъ этип, башсыз-бавсуз юрюсе, пачалыкъгъа уллу къыйынлыкъ гележагъы белгили...

Экинчи де, ишлейген халкълар Русияны тюрлю ерлеринде бир аз къолайсыз ишлер юрютелер. Масала, ессине сорамай, ер ессилени ерлерин сюрюп, агъачлыкъларын гесип, бир-бир ерлерде талавурлар этип, отлар салып мюлклерин яллатып юрюмакълыкълар - душманлагъа кёмек этсе тюгюл, этсе башгъа пайдасы болмажакъ затлар. Ишлейген халкълар да, асгерлер де алай тарыкъсыз ишлени къоюп, биригип, гючлю душманны енгмакъны къастында болма герек эди...

Дагъы да бизин Кафказда[20] оруслар булан муслиманланы арасында питне салмагъа къаст этип айланагъанлар бар йимик гёрюне. Кафказны гьар еринде де, аз-кёп салдатлар муслиманлагъа терс гёзю булан къарап, савутуна-затына ябушуп юрюген ерлери болгъан, машин ёлларда чы хыйлы адамланы савутларын алып, оьзлени де авара этегенге ошай.

Гьали гьар ким рагьатлыкъгъа чыгъып, зулмуну авурлугъундан къутулуп, "Аллагьгъа шюкюр, энди белибиз язылды!" деп турагъан заманда, бир Ватанны халкъы - оруслар да, муслиманлар да - бир-бири булан бек татувлу болуп, биригип, пачалыкъны бу авурлукъдан къутгъармакъны къайгъысында болма герек эди. Буланы арасына булай питне салмагъа къаст этеген адамлар белгили: эсги пачалыкъны яны болуп, халкъны къоркъутуп, бирин-бирине салып, шолайлыкъ булан сама бир зат болмасмукен деп ойлайгъан адамлар болмагъа ярай.

Иншаъ Аллагь, алар ойлагъан хыяллар бажарылмас, бош болур. Оруслар да, муслиманлар да ишни гьакъыкъатын билирлер, бир-бири булан къардашлар йимик яшарлар. Бир-бирлерде чи о питнечилени тутгъанлар да бар. Бизде де алай яман питне салмагъа сюеген адамланы къаст этип излеп, тутуп, гьакимлени къолуна берип, алагъа[21] оьзлер этген наслыкъ-яманлыкъларыны жазасын гёрсетмеге герек.

Гьали бир гесек учгъундан от тюшюп гетмеге ярайгъан заман. Дагъы да къайтарып айтаман: кёп гьаракат этип о питнечи хыянатчыланы артындан тюшмеге герек. Бир заманда да, алай[22] нас адамланы иши онгарылмагъан, гьали де онгарылмас.

("Мусават" газет, № 8. Темирханшура, 31 май 1917 йыл, 4-нчю бет).

Текстдеги бир нече сёзлеге баянлыкълар:

1. Февраль.

2. Исполнительный Комитет, 1917-нчи йылда Россияда болгъан Февраль инкъылапдан (революциядан) сонг заманлыкъгъа арагъа чыкъгъан гьакимлик къурум. Бу Заманлыкъ гьукумат, 1917 йылда Октябрь революция уьстюн гелгинче гьукму сюрген.

3. Кадетлер - Россияда 1905-1917-нчи йылларда болгъан Конституционно-демократический партияны (табунну) членлери. Монархияны, буржуазияны, помещиклени янчылары; инкъылапчыланы (революционерлени) душманлары болгъан. Уллу Октябрь инкъылапдан сонг ёкъ этилген.

4. Социал-демократ, Россияны социал-демократ ишчилени партиясыны члени. Ишчи халкъны янын тутагъан, инкъылапны (революцияны) ёлун тутагъан адам.

5. Аланы - оланы.

6. Русия - Россия.

7. Маслигьат - ярашывлукъ, давну яда эришивлюкню токътатыв.

8. Этмакъны - (буйнакский диалектден): этмекни. Бу макъалада дагъы да бир нече диалект сёзлер ёлугъа. Оланы гьалиги къумукъ адабият тилде къолланагъан гёлемлери: есси - еси, юрютмакъны - юрютмекни, бирикмакълыкъ - бирикмеклик, юрюмакълыкълар - юрюмекликлер, гележакъгъа - гележекге, гележагъы - гележеги, енгмакъны - енгмекни.

9. Ингилиз - Англия.

10. Пырансуз - Франция.

11. Алар - олар.

12. Тюркияны о девюрдеги тахшагъары Стамбул.

13. Богъаз - эки денгизни аралыгъын туташдырагъан сызакъ сув, пролив.

14. Харижийя министир - тыш ишлер, тыш пачалыкълар булан байлавлукъну юрютеген министр.

15. Милюкоф - Павел Николаевич Милюков (1859-1943 йй.), сиясат чалышывчу, тарихчи, Россияда кадет партияны къургъанлардан бириси. 1917 йылда Россияны Заманлыкъ гьукуматында министр болуп тургъан - февраль айдан 15-нчи майгъа ерли. Инкъылапгъа къаршы ябушгъан.

16. Гьуррийят - гьурият, азатлыкъ, эркинлик.

17. Гъучкоф - А.И.Гучков (1862-1936 йй.), Россияны Заманлыкъ гьукуматында дав ишлени ва денгиз флотну министри болгъан (1917-нчи йылны май айы болгъунча). Инкъылапчыланы, Совет (большевик) гьукуматыны душманы.

18. Андагъы - ондагъы.

19. Йигит - игит, къоччакъ.

20. Кафказ - Кавказ.

21. Алагъа - олагъа.

22. Алай - олай.

Бизин гьаллар

Гьуррийят[1] алынып бир йыл тамам болду. Орусияны[2] ичиндеги бир хыйлы миллетлер оьзбашына айрылып, оьз ишлерин оьзлер идара этмеге (юрютмеге) чалышып, оьзлени милли ва мадани ишлерин онгармагъа къаст этелер.

Орусияны къалмагъал заманында, шо питнелени ичинде, Финляндия айрылып, оьз ишлерин къолуна алды. Украйинлер де, германлар ва ёлдашлары булан болагъан сулгь (ярашывлукъ) мажлисине - Пирест-Литовскиге[3] вакиллер йиберип, оьзлер белгили бир мустакъил[4] миллет экенин исбат этди. Къырымлар да, шо азлыгъы булан, оьзлеге оьзлер есси экенни аламгъа англатды.

Андан башгъа, Тюркистан, Башкъард, Къазан, закавказлар[5] да оьзлер оьзлени сакъламаса, оьзлер оьзлеге есси болмаса ярамайгъанны англап, гьар ягъындан оьзлеге болмаса ярамайгъан затланы къайгъысына гиришип, - акъча болду, асгер болду - бар гьазирлигин гёрюп айланалар. Не ёрукъда юрютсе гьуррийят къолунда къалажагъын гьар гюн газетлер булан халкъгъа англатып, уллу къыйынлыкълар булан къолуна тюшген гьуррийятны къолундан чыгъарса, тезлик булан дагъы къолуна тюшмежегин билип, жанлары булан тюгюл шо гьуррийятны къолундан чыгъармасгъа тиши-тырнагъы булан ябушуп айланалар.

Айлангъаны йимик, оьзлени сыйлы умутларына, милли мадани тилеклерине ювукъ болуп да баралар. Озокъда, олай бойнуна алып чалышса, тезлик булан мурадына етишежеги белгили...

Амма биз, дагъыстанлылар! Бу гьуррийятдан не пайдаландыкъ ва не къазандыкъ? Башчыларыбыз миллетге, ватангъа бетлери акъ болурдай не къуллукъ этди? Бу бир йыл - он эки айны ичинде - гёзге гёрюнюр йимик бир бажаргъан иши болдуму?

Билемен, гьар ким жавап берсе де, белгили, "ёкъ" деп айтажакъ. Герти, бизде артгъан зат, биз гьуррийятдан этген "пайдабыз": бирев-биревге тушманлыкъ чы кёбеймеги, булар партия (табун) деп, табун-табун болуп, бири-бирини къаршысында юрюмекден башгъа зат гёрюнеми? Чапгъынлыкъ, талавур, оьлюв, оьлтюрюв - бир адатлы затны гьисабында болуп, не гишини малына, не жанына, не намусуна аминлик, парахатлыкъ къалмады. Гьар ким яшавну, маданиятны сюегенлер башыны, жаныны, малыны къайгъысындалар. Гьар ерде питне-пасатлыкъны ессилери майданны бош гёрюп, чабышып айланып, халкъны башына уллу фалакат[6] салмакъдалар.

Шу бир аз заманланы ичинде нече юртлар бузулуп, нечакъы халкълар яшы-уллусу къырылып, оьлюмден къутулгъанлары да еринден-юртундан айрылып, башын сукъмагъа ерсиз, къарны тоярдай ашы ёкъ, уллу къыйынлыкъларда яшап турмаймы? Булагъа бу зулмуланы ким этди? Буланы бу къыйынгъа ким тарытды?

Белгили, оьзлени къардашлары этди, гьали бугюнде де этмекде, дагъы да этежек. Мени гьали буланы тафсилин[7] язмакъ мурадым тюгюл. Боса да, бу зулмучу-пасатчыланы башчылары башлап аз заманында къаст этип, аланы[8] питнелерин токътатмакъны гьарекетинде[9] болгъан бусады[10], мунчакъы уллу ишлер болмаса ярай эди деп эсиме геле.

Гьали иш ишден гетди, пасатлыкъны агьлюсю кёбейди[11], талавурлукъ, чапгъынлыкъ - парахат-рагьат яшап турагъан халкълагъа да юкъду. Энди муну токътатмакъ уллу къыйынлы ерге етишди; муну Аллагь Оьзю токътатмаса, башгъа гиши бажарып болмажагъы белгили болду...

Биз де башгъалар йимик яратылгъан бир халкъ эдик, бизин булай гериде, вагьшиликде къалмакълыгьыбызгъа себеп недир? Озокъда, белгили: бизин жагьиллигибиз[12]. бизин гёз ачмагъа къарамайгъанлыгъыбыздыр. Гьеч дюньяда болуп турагъан ишлерден хабарыбыз бармы?

Гюнден-гюн багьалыкъ арта, ашлыкъ ва башгъа затлар кемий, къуллукъ этегенлеге бермеге "жаловна"[13] акъча ёкъ, акъчасыз бир иш де болмай[гъан]ны гьар ким де биле, англай. Башгъалар о затланы англап-тюшюнюп, эртеден къайгъысына гирип бажаргъанлар. Бизин олардан гьали де хабарыбыз ёкъ. Бизин артыбыз не болур?!

Миллиёнлар булан саналагъан Кафказны артындагъы[14] муслиманланы оьз тили булан чыгъагъан бир белгили газети, журналы бармы? Я барланы да юрютюп боламы? Уллу къайгъырмагъа, гьатта йыламагъа да тийишли зат шо тюгюлмю? Олай газетлени, журналланы оьрлендирмеге къаст этмек чи къайда, олардан элге-халкъгъа пайда бола деп ойлайгъанларыбыз да - бармакъ булан санап гёрсетер йимик бек аз.

Гьар ердеги тюзелген халкъланы гёзюн ачмакъгъа себеп газет-журналлар болгъанын англамагъа герек эдик.

Энди сама бу питне-пасатлыкъны токътатмакъны къайгъысына биригип къаст этмеге, юкъмагъан ерлерине юкъдурмасны гьарекетин этип, бар ерлеринден де сёндюрмекни чарасына къарамагъа герекбиз, къардашлар!

("Мусават" газет, №45. Темирханшура, 3 март 1918 йыл, 4-нчю бет).

Сёзлеге баянлыкълар:

1. Гьуррийят - гьурият, эркинлик.

2. Орусия - Россия.

3. Пирест-Литовиски - гьали Белоруссиядагъы Брест деген шагьар. Мунда 1918-нчи йылны 3-нчю мартында Совет Россия булан Германия, Австро-Венгрия, Болгария ва Тюркия ярашывлукъ дыгъаргъа къол салгъанлар. Шоллукъда Россия биринчи дюнья давда ортакъчылыкъ этивюнден къутула.

4. Мустакъил - харлысыз, башгъасына бойсынмайгъан.

5. Тюркистан - Орта Азия уьлкелери. Башкъард - Башкъортостан. Къазан - Татарстан. Закафказлар - закавказьелилер: гюржюлер, эрменилер ва азербайжанлар.

6. Фалакат - пелекет, къалмагъал.

7. Тафсил - генглешдирип англатыв.

8. Аланы - оланы.

9. Гьарекетинде - гьаракатында, гьайында, аварасында.

10. Бусады - буса эди, болса эди.

11. Пасатлыкъ юрютеген адамланы санаву кёп болду.

12. Жагьиллик - (мунда): билимсизлик, охувда ва илмуда артда къалгъанлыкъ, авамлыкъ.

13. Жаловна - иш гьакъ (зарплата, жалование).

14. Кафказны артындагъы - Закавказьедеги.

Бирлик герек

Муслиман къардашлар! Гёресиз, гьали заман алмашынгъан. Уьч юз нече йылдан берли Русияны бийлеп, оьзлер сюйгенин этип тургъан Раманофланы[1] пачалыгъы тайып, халкъ да аланы[2] темир тырнакъларындан къутулуп, уллу эркинликге етишген.

Аланы заманында къысылып яшайгъан русдан башгъа миллетлер де оьзлени гьакъкъын (пыравасын[3]) излемеге орталыкъгъа чыкъгъанлар. Айрокъда, о заманда уллу тарлыкъда-къыйынлыкъда, гьар бир гьакъкъындан магьрюм болуп тургъан муслиманлар да, озокъда, оьзлени болмаса болмайгъан гьакъларын тилежеги белгили. Тилеме де герек.

Агъар гёре, биз дагъыстанлылар - тав, къумукъ, мычыгъыш, черкес ва башгъалар да - Кафказдагъы башгъа муслиманлар булан да биригип ойлашып, "не этме герек?", "не ёлда гьазирлик гёрме герегин" билип, гьали гечикмей, Петрогърадда[4] жыйылажакъ "Мажлису муассисангъа"[5] къолдан гелген чакъы гьаракат этип, оьзюбюзден англайгъан адамлар йибермеге къаст этме герек.

Ол "Мажлису муассисанда" жыйылажакъ адамлар пачаны да шолар сайлажакъ, министирлени де шолар айыражакъ, пачалыкъгъа янгы закёнлер де[6] шолар салажакъ, гьар кимге гьакъкъын (пыравасын) да шолар бережакъ[7], шолар этген зат терс-онг закён болуп юрюлежакъ. Гьар миллетлер шол мажлисге гьалиден къаст этип гьазирлик гёрюп юрюйлер. Гьар кимни умуту шол мажлисде, гьар ким дёрт гёз болуп шол мажлисге къарайлар.

Муслиманланы да бугюнлерде Маскёвде[8] уллу жыйыны бар. Булар да шол мажлисге гьазирлик гёрегени белгили. Биз де оьзюбюзню къайгъыбызны оьзюбюз этмесек, башгъалар гелип бизин гьакъкъыбызны (пыравабызны) алып бермес. "Йыламагъан яшгъа эмчек бермей". Тарыкълы буса, йылама да йылайыкъ-тилейик, биз де адамлагъа къошулмагъа къарайыкъ; тарыкъсыз, пайдасыз "сен-мен" деп бирев-биревню намусуна тиймакъ, бирев-биревге гюнчюлюк-ачув-оьчню къоюп, гьар не этсек де биригип этейик. Заманны оздурмайыкъ. Иш озгъандан сонг гьёкюнген учун пайда ёкъ.

Гьали болгъунча, алдынгъы гьакимлени яманлап, алардан гёре эдик. Гьали алар тайып, оьзюбюзге эркинлик берилген. Эндиден сонг такъсыр оьзюбюзде болажакъ.

Биз де адамлар йимик яшама сюегенибизни гёрсетейик. Гёзюбюзню ачайыкъ. Гьалиги заманда гёзю ачылмагъан халкъ, башгъа тюзелген халкълагъа къул-есир болуп, тапталып турагъанларын гёрюп турабыз. Гьар не гьаракат этип, алгъа аякъ басма къарайыкъ. Бугюн болгъунча бир затдан да хабарсыз гъафил[9] тургъаныбыз таман. Башгъалар гьаваларда къушлар йимик учуп, тавланы-ташланы тешип, отуз чакъырымдан урагъан топлар этип, бир гюнлюк ёлну бир сагьатдан алагъан афтомобиллеге минип юрюйген бир заманда, биз гамюш арбалагъа да минип, эсги йырыбызны йырлап юрюсек, аланы артындан етишербиз деп ойламайыкъ.

Тюзелген халкълар не ёл булан тюзелген, оьзюбюз билмей бусакъ, билегенлерден сорайыкъ. Къолдан гелген чакъы алагъа ошама къаст этейик; сен тавлу, ол мычыгъыш, мен тюзлю, ол пулан деген тарыкъсыз сёзлени къоюп, барыбыз да муслиманлар къардашлар экенибизни билип, гьар не бирикмекни къастында болайыкъ. Биригип чалышсакъ, гьар ишибиз онгарылажагъы белгили. Иш - бирликде.

Бирлик герек, бирлик!...

("Мусават" газет, № 5. Темирханшура, 10 май 1917 й., 4-нчю бет).


Сёзлеге баянлыкълар:

1. Романовланы тухуму 1613-нчю йылдан 1917-нчи йылгъа ерли заманны боюнда Россия пачалыкъны башын тутуп юрютген. Февраль инкъылапны натижасында, о тухумну ахырынчы императору 2-нчи Николай оьзюню пачалыкъ даражасын тас этген.

2. Аланы - оланы, агъар - огъар, алар - олар, алардан - олардан, алагъа - олагъа.

3. Пыравасын - ("право" деген орус сёзден) правосун. ихтиярларын.

4. Петрогърад - Россияны о замангъы тахшагьары. Гьалиги Санкт-Петербург шагьар.

5. "Мажлису-муассисан" - Учредительное Собрание, Россияны парламентлик къуруму. Муну жыйыны 1918 йылны 18-19 январында Петроградда оьтгерилип, артындагъы гече ВЦИК-ни къарары булан тозулгъан.

6. Закёнлер де - законлар да. къанунлар да.

7. Бу макъалада буйнакский диалектге хас бир нече сёзлер бар. Оланы гьалиги къумукъ адабият тилде язылышлары: бережакъ - бережек, юрюлежакъ - юрюлежек, тиймакъ - тиймек, гамюш - гамиш.

8. Маскёвде - Москва шагьарда.

9. Гъафил - къапул, хантав, тергевсюз-гьайсыз.

Размещено: 12.10.2010 | Просмотров: 2585 | Комментарии: 0

Комментарии на facebook

 

Комментарии

Пока комментариев нет.

Для комментирования на сайте следует авторизоваться.