Кумыкский мир

Культура, история, современность

ХХ-нчы асруну биринчи яртысында яшагъан къумукъ ярыкъландырывчуларыны Къырым булангъы байлавлукълары

(Связи кумыкских просветителей первой половины XX века с Крымом)

Дагъыстанлыланы, оланы арасында къумукъланы да, Къырым ярыматавунда яшайгъан халкълар, айрокъда къырымтатарлар булангъы байлавлукълары тарихни теренлерине гете. Амма бу темада язылгъан гьеч бир айрыча макъала, не китап гьалиге ёкъ. Янгыз орта асруланы алып къарап, ахтарса да, эсге гелеген зат будур: бизин аралыкъларыбыз, гьалиги замандан эсе, алдынгъы-бырынгъы девюрлерде кёп ва, къарагъанда, терен де болгъанлыгъы арагъа чыгъа. Булар - аслу гьалда сиясат-политика, экономика, маданият байлавлукълар. Макъалабызны темасы белгили бир агъымда болмакъ саялы, мен олардан бир-нечелерин янгыз эсгерип оьтейим.

1666-нчы йылда тахдан тюшюрюлген Къырымны ханы IV-нчю Мугьаммад-Герей (Мегьмед Герай Хан IV Софу), оьзюню бир-нечакъы адамлары булан Кавказгъа гетген ва дербишлик-супулукъ юрютмеклик булан Дагъыстанны къумукъ халкъыны арасында яшап къалгъан. 1674-нчю йылда о, 80-йыллыкъ чагъында Дагъыстанда гечинген1). Мундагъы Паравул ва Къарабудагъгент деген уллу къумукъ юртланы ювугъундагъы "Бакъчасарай" деген ерни аты - Къырым ханлыкъны тахшагьары Бах-часарайны атындан алынгъан болмагъа имканлы, о ерге Дагъыстангъа гелген Къырым-ны ханы, дербиш ва шаир Мугьаммад-Герей бу атны берген болмагъа ярай. Муну дагъы да терен кюйде ахтармагъа ва дуруслугъун я тюгюлюн токъташдырма гереклидир.

Ондан алдагъы девюрде де, Къырымны ханы II-нчи Мугьаммад-Герей де, осман-лыланы якъчысы гьисапда, 1578-нчи йылда асгери булан Къырымдан Дагъыстангъа гелген ва Дербент шагьаргъа ерли етишген2).

Дагъыстандагъы бир-нече тухумланы башы Къырымдан чыкъгъан болгъанлыгъы гьакъында да къужурлу маълуматлар бар.

Булай ва оьзге тарихде оьтген агьвалатлар яшавда болуп оьтген сонг, къы-рымтатарлар чыгъаргъан булай бир йыргъа да тамашалыкъ этмеге тюшмейдир. Бу тюпдеги йырда - "Тимур къапу", демек, Дербент эсгериле3):

Ай айланыр, айланыр,
Къылынч белге байланыр.
Тимур къапунг кечкенде
Йигит анда сайланыр.

Амма къумукъланы сарынларында ва йырларында, айтывларында, халкъ авуз яратывчулугъунда да Къырым булан байлавлу элементлер ёлугъа. Мисал учун, "Къазанышлы Къазбекни ахыр сёзю" деген къумукъча тарихи йырда, тюрк шагьары Истамбул ва Къырымны Бакъчасарай шагьарлары, дюньяны инг арив, гёзел ва берекетли ерлери гьисапда, бир символлар йимик эсгериле4):

Заманым-чагъым битмей айрылдым
Атамны Истамбулдей элинден,
Анамны Бакъчасарай уьюнден.

Темабызгъа ювукълашып сёйлесек, Дагъыстанны Къырым булангъы маданият байлавлукълары гетген ХХ-нчы асруну биринчи яртысында дагъы да бек оьсгенин гёре-жекбиз. Дагъыстанны халкълары сёйлейген тиллерде басылып чыкъгъан инг башлап-гъы китаплар Санкт-Петербургда, Лейпцигде, Къазанда, Тифлисде, Бурсада, Мисруда ва оьзге шагьарларда арагъа чыкъса да5), ерли милли ташбасмахана къуруму, биринчи-лей Темирханшурада - о замангъы Дагъыстан областны баш шагьарында - "Матбаату исламийя" деген ат булангъы Магьамматмирза Мавраевни басмаханасында арагъа чыгъа.

Дагъыстанны ва савлай Темиркъазыкъ Кавказны маданият тарихинде уллу маъналы ер алагъан бу агьвалат, къырымлы алим, ярыкъландырывчу (Turkcesi: aydin-latici; русча: просветитель) ва жамият чалышывчу Исмайыл Гаспринскийни аты булан тыгъыс кюйде байлавлу.

1902-нчи йылда дагъыстанлылар - къазанышлы Абусупиян Акаев, чохлу Ма-гьамматмирза Мавраев ва шуланили Исмайыл Абакаров Къырымгъа барып, ондагъы И.Гаспринскийни басмаханасында китап ва газет басывну къайдаларын уьйренелер. А.Акаев ва И.Абакаров онда бир йылны узагъында катип (гёчюрюп язывчу) гьисапда ишлеп де тургъан. Бакъчасарай шагьардагъы "Тержиман" деген ат булан чыгъа-рылагъан И.Гаспринскийни газетинде де Абусупиян Акаев оьзюню бир-нече макъа-лаларын ва тюркче таржумаларын басмаландыргъан. О газетни Бакъчасарай шагьар-дагъы басмаханасында ва Симферопольда дагъыстанлылар бир-нече китаплар да чыгъартгъанлар. Мисал учун, арап тилде "Молла-огъли" деген китапны, Магьамматали ад-Дагъыстани ал-Чохи деген авторну "Фатава ал-Чохи" ва "Масаил ва ажвиба фи-н-нагьв" (арап грамматикадан) деген китапларын, Магьаммадтагьир ал-Къарахи ал-Цулди ад-Дагъыстани деген авторну "Шаргь ал-мафруз" деген китабын (фикъгьиден), Масъуд ат-Тафтазани деген авторну "Шаргь ал-Иззи" деген китабын (морфологиядан) арап тилде Бакъчарасарайда чыгъарта6).

Абусупиян Акаев оьзю онгаргъан бир-нече китапларын Симферополь (Акъмасжид) ва Бакъчасарай шагьарларында басмадан чыгъартдыра. Мисал учун, "Вилаятыма савгъат" (ону ичинде "Тариху анбияъ", "Тажвид" ва "Жагърапия" деген уьч бёлюгю бар) - къумукъча; "Мажмуъ ал-ашъар ал-ажамийя" (бу къумукъча шиъру ва гиччи проза асарланы жыйымы); "Мажмуъ ал-манзумат ал-ажамийя" (бу тюрки тилде язылгъан назмуланы, Дагъыстанны тюркючюлерини асарларыны жыйымы); "Сафинат ан-нажат" (дин китабы) ва оьзгелери басылып чыгъарыла. Къырымда дагъыстанлылар 1902-1903-нчю йылларда, илму ахтарывчу А.А.Исаев язагъан кюйде, къумукъ ва арап тиллерде 20-гъа ювукъ китап чыгъартгъанлар7).

Къырымдан Дагъыстангъа къайтып гелген сонг, Акаев Абусупиян ва Мавраев Магьамматмирза, оьз элинде де онда йимик басмахана къурмакъ учун кёп гьай-гьа-ракат этсе де, Дагъыстан областны орус гьакимлери бу ишге къаршы чыкъмакълыгъы учун, М.Мавраев къайтара Бакъчарайгъа бара да, расми кюйде И.Гаспринскийни атына яздырып8), бир гиччирек басмахана сатып алып Дагъыстангъа гелтире. Сонг бир-нече йыл оьтгенде, басмахананы М.Мавраев оьзюню атына яздырып китаплар басдырмагъа ихтияр (лицензия) алмагъа бажара. 1907-нчи йылдан берли, М.Мавраевни оьз-энчили типографиясында кёп санавда китаплар басылып чыкъма башлай. 1928-1929-нчу йыл-лагъа ерли ишлеп тургъан бу басмаханада юзлер булангъы санавда китаплар чыгъа, бир-нече тюрлю тиллерде газетлер, листовкалар,журналлар, плакатлар ва оьзге тюрлю затлар басылып чыгъа. Темирханшура шагьардагъы М.Мавраевни "Матбаату исла-мийя" деген басмаханасында янгыз арапча ва Дагъыстанны тиллеринде тюгюл, Темиркъазыкъ Кавказда яшайгъан оьзге тюрлю-тюрлю халкъланы тиллеринде язылгъан китаплар да, аз-кёп буса да чыгъарыла: къумукъ, авар, лак (къазикъумукъ), дарги, мычыгъыш (чачан), къабарты, черкес, къарачай, малкъар ва башгъа тиллерде.

Къумукъ халкъны ва Темиркъазыкъ Кавказны машгьур ярыкъландырывчу алими, шаир, язывчу ва жамият чалышывчусу, "усул жадидни" Дагъыстангъа бирин-чилей гелтирген белгили педагог Абусупиян Акаев (1872-1931 йй.) оьзю язгъан гьар тюрлю макъалаларында, китапларына язгъан башсёзлерде Къырымны аз эсгермей. Кё-бюсю гьалда, о дёвюрде болгъан Дагъыстандагъы мактап ва мадрасаланы бузукъ гьалын суратлай туруп, ону Дагъыстан учун оьрнек-мисал гьисапда гелтирип, булай тенглешдиривлер эте: "Къазан йимик, Къырым йимик бир юртуна барсакъ да, къырыйында туруп, ичинде бир-нече ап-акъ арив миналар санайбыз. Ичине гиргенде, олар барысы да мактап-мадраса болуп чыгъа. Бизде буса гьар он шагьаргъа бир мактап-мадраса да ёкъ:"9).

Къырымдан Дагъыстангъа къайтгъан сонг да, Абусупиян онда тюрк тилде чыгъарылагъан "Тержиман" деген газетни редакциясы булангъы аралыкъланы уьзмейли, онда макъалаларын, шиъруларын ва ерли маълуматлар йиберип, чыгъарта. Дагъыстандагъы Тёбенкъазаныш юртлу гёрмекли ярыкъландырывчу ва журналист Магьамматкерим Садуллаев (1890-1973 йй.) де о газет булан байлавлукъ тутуп, онда оьзюню макъалаларын чыгъартгъан. Дагъыстанлы белгили ярыкъландырывчулардан бириси Гьасан Гузунов (1854-1940 йй.) да, газетни редактору ва чыгъарывчусу И.Гаспринский 1887 йылда билдиреген маълуматлагъа гёре, "Тержиман" газетге кёмек болсун учун, ону редакциясына акъча-харж да йиберген10). О газетни Къырымдан поч булан алмакъ учун язылгъан адамлар Дагъыстанда аз болмагъан11).

Тарих ахтарывчулар язагъан кюйде, дагъыстанлы (лезги) машгьур ярыкъ-ландырывчу, гьакъылбай ва шаир Гьасан Алкъадари (1834-1910 йй.) оьзюню белгили "Асари Дагъыстан" деген тарих китабын, умуми тюрк газети "Тержиманны" басылып чыкъма башлангъанлы 10 йыл битеген байрамына багъышлап 1893-нчю йылда язып битдирген болгъан12). Ол оьзюню китабын тюрк тилде язгъан ва Бакюде чыгъаргъан.

ХХ-нчы асруну башында, хыйлы охув китаплар ва газетлер ("Къырым ожагъы", "Тержиман" ва башгъалары) Къырымдан гелтирилген. 10-20-нчы йылларда Дагъыс-танда тюрк тилни агьамияты ва гючю кёп эди. О девюрде, бир-нече къырымтатар муалллимлер де Дагъыстангъа гелип, мунда тюрк тилден дарслар юрютюп тургъанлар. Оланы арасындан инг белгилиси - Шавкъи Бектура13) (Шевки Бекторе, 1888-1961 йй.).

Къырымтатарланы драматургу, Къырым АССР-ни ат къазангъан артисти Сервер Жетере (1906-1980 йй.), 1942-нчи йылдан башлап Дагъыстан булан оьз къысматын байлап, Къумукъ театрда режиссёр ва артист гьисапда ишлеп турду14), мунда да бир-нече пьесалар язды ("Аманхор" ва оьзгелерин), "Дагъыстан АССР-ни инчесаниятыны ат къазангъан чалышывчусу" деген оьр атгъа ес болду.

Дюньягъа белгили къырымтатар алим, тюрколог, профессор Бекир Чобанзаде (1893-1937 йй.) 1925-нчи йылны яй айларында Дагъыстангъа - къумукъ тилни ва адабиятны ахтармакъ мурат булан гелген, къумукъ интеллигенцияны гёрмекли вакиллери (Абусупиян Акаев, Темирболат Бийболатов, Алимпаша Салаватов ва оьз-гелери) булан ёлугъуп, муратгъа тутгъан темада кёп материал жыйгъан. Олар гьали бусагьатда да Бакюде къолъязыв фондларда сакъланып бар - къумукъ халкъны авуз яратывчулугъундан ва язывлу адабиятындан оьрнеклер, текстлер, къумукъ тилни грамматикасындан маълуматлар. Айрокъда, ону "Къумукъ дили ве эдебияты тедкъикълери" деген ат булан Бакюде 1926 йылда чыгъарылгъан китабы къумукъ филология учун кёп агьамиятлы бир илму асардыр15).

Яхсайлы къумукъ шаир Нурадил Ильясов (1908-1948 йй.) оьз заманында Къырым АССР-де Симферопольну педтехникумун битдирип, 1937-нчи йыл болгъанча Къырымда ишлеп, сонг Дагъыстангъа къайтгъан16).

Шо юртлу белгили алим ва жамият чалышывчусу Абдулгьамит Нугьаевич Батырмурзаев (1903-1957 йй.) 1924-нчю йылда Къырым педагогика техникумда охуй ва ону да битдирген сонг Дагъыстанда - Хасавюртдагъы педагогика курсларда чалышып тургъан. Амма техникумда охуп турагъан заманда, 1925-нчи йылда о оьзюню биринчи гьикаясы (хабары) болгъан "Къарт дагъыстанлы"-ны къырымтатар тилде язгъан ва къырым журналланы бирисинде печать этдирген. 1927-1930-нчу йылларда Сим-феропольдагъы Къырым педагогика институтунда охуй ва, ону да битдирген сонг, шо Институтда илму ишлеге гётериле. "Къумукъланы чыгъышын билмек сынаву" ("Опыт определения происхождения кумыков") деген китабын рус тилде яза, сонг - "Къумукъ тили ва ону башгъа тиллени арасындагъы ери" деген китабын (Ленинград шагьардагъы илму академиясында) яза17). 1931-1933-нчю йылларда ол Къырым пединститутда фа-культетни деканы ва умуми тилбилимни (общее языкознание) кафедрасыны башчысы болуп ишлей. Шо бир заманны ичинде ол Къырым АССР-ни Тил ва адабиятны илму-ахтарыв институтунда бёлюкню башчысы, сонг буса шо Институтну директору болуп да загьмат тёкген. 1939-нчу йылда, Дагъыстанны гьукуматыны къаныгъывлу таклифи булан, Магьачкъала шагьаргъа гетген18). Мунда о Дагъыстанны Оьр Советини Президиумуну председатели, Дагъыстан университетни дарс беривчюсю болуп ишледи.

Ону редакторлугъуну тюбюнде, 1936-нчы йылда къырымтатар тилни биринчи Орфографиясы чыкъгъан. Шо йылда, Симферополь шагьарда, А.Асанову ва А.Батыр-мурзаевни умуми ва жаваплы редакторлугъуну тюбюнде 7 тюрлю русча-татарча терми-нология сёзлюклери биринчилей чыгъарыла: анатомия ва физиологиядан, геологиядан, адабият ва адабиятчылыкъдан, математикадан, физикадан, физикалы географиядан, химиядан. Сонг да, шо йыл А.Батырмурзаев ва А.Ислямов тизген тил ва тилни уьйре-нив илмусундан терминлени русча-татарча сёзлюгю де басылып чыкъгъаны белгили19).

Тарихни ахтаргъанда ачыкъ-аян болгъан кюйде, гьар девюрде де дагъыстанлылар, къумукълар ва къырымтатарлар бир-бирине аркъа таяв болуп, кёмеклешип гелгени гёрюнюп тура. Бизин наслуну алдында токътагъан агьамиятлы масъала - гьали де шо берекетли ва пайдалы ёлну тутуп юрюмек, ва, гьалиден сонггъу наслулар да шо дурус ёл булан гетсин учун, гьаракат болдурмакъдыр.
В начало


Библиография гёрсетивлер:
1) Смирнов В.Д. Крымское ханство под верховенством Оттоманской Порты. СПб., 1887, с.576-577; Эвлия Челеби. Книга путешествия. М.,1979, вып.2, с.104-105, 112-113, 119; Грёзы любви: Поэзия крымских ханов и поэтов их круга / Сост. Н.Абдульваапа. Симферополь, 2003, с.26.
2) Казем-Бек М.А. Избранные произведения. Баку,1985, с.228-230.
3) Erel S . Dagistan ve Dagistanlilar. Istanbul, 1961, s.214.
4) Абусупиян ибн Акай ад-Дагъыстани. Мажмуъ ал-ашъар ал-ажамийят. Сим-ферополь, 1903, с.22; Йырчы Къазакъ. Заман гелир: (Шиърулар жыйымы). Магьачкъала, 1980, с.112-113, 159.
5) Исаев А.А. Каталог печатных книг и публикаций на языках народов Дагестана (дореволюционный период). Махачкала, 1989, с.9.
6) Оразаев Г.М.-Р. Основные вехи в жизни и творчестве Абусуфьяна Акаева // Литературное и научное наследие Абусуфьяна Акаева: (Сборник статей и материалов). Махачкала, 1992, с.107-108.
7) Исаев А.А., с.11.
8) "Автобиография" Абусуфьяна Акаева / Перев. с азерб. языка - Г.Оразаев // Литературное и научное наследие Абусуфьяна Акаева, с.128-129; Рукописная и печатная книга в Дагестане / Сост. А.А.Исаев. Махачкала, 1991, с.130-131; Акавов З. Излеген табар // "Дослукъ". Магьачкъала, 1977, №1, с.77-78.
9) Абусупиян. Мактап ва мадраса // "Мусават" газети, 24 май 1917 й., с.4. Дагъы да къара: Абусупиян. "Жамъийятун хайрийя" деген мубарак затны баяны // Юз йыллыкъ тынч рузнама ва маълума гьасана. Темирханшура, 1910, с.17; Акаев А. Пайхамарны ёлу булан / Тизген Гь.Оразаев. Магьачкъала, 1993, с.47-48, 50.
10) Ганкевич В.Ю. На службе правде и просвещению. Симферополь, 2000, с.134.
11) Ганкевич В.Ю., с.125.
12) Ганкевич В.Ю., с.139-140.
13) Садыкъи Г. Дагъыстанны интеллигенциясыны белгили вакиллери // "Ёлдаш" газет, 23 март 1993 й., с.5; Юнусов Ш.Э. Крымскотатарская поэзия 20-х годов ХХ века. Симферополь, 2004.
14) Алклычев Д. У истоков национального театра. Магьачкъала, 1979, с.7; Абдуллаев Ш. Ёлавчулар. Магьачкъала, 1990, с.87-89, 105-108, 299, 311.
15) Литературное и научное наследие Абусуфьяна Акаева / Сост. Г.М.-Р.Оразаев. Махачкала, 1992, с.114,115,124,175,176; Алиев К.М. "Гележек язлагъа ёл тутуп:": Профессор Бекир Вагьап Огълу Чобанзаде тувгъанлы 100 йыл бите // "Ёлдаш" газет , 22 июнь 1993 й., с.6.
16) Къумукъланы йыр хазнасы / Тизгенлер: А.Аткъай, Ш.Альбериев. Магьачкъала, 1959, с.497.
17) Янгы къумукъ адабиятыны оьсюмлери / Гьазир этгенлер: А.Сулейманов ва Атакъай. Магьачкъала, 1932, с.42-43.
18) Магьитов Ш., Солтаханов Р. Ону сыйлы аты неге айтылмай? // "Ёлдаш" газет, 31 август 1996 й., с.14; Хангишиев Ж. Бизин охутгъанлар // "Адабият Дагъыстан". 1987, №5, с.83-85; Ахаев А. Къумукъланы белгили алимлери. Магьач-къала, 1999, с.88-90.
19) Словари, изданные в СССР: Библиографический указатель. 1918-1962. М.,1966, с.145-146.

Размещено: 28.06.2005 | Просмотров: 3681 | Комментарии: 0

Комментарии на facebook

 

Комментарии

Пока комментариев нет.

Для комментирования на сайте следует авторизоваться.