Кумыкский мир

Культура, история, современность

Йырчы Къазакъ: «Халкъым мени дол дюньягъа ошавлу...»

Фото

Йырчы Къазакъ тувгъанлы бу йыл 180 йыл бите. Оьмюр чагъын алып къарагъан заманда Йырчы Къазакъ Кавказда ва Россияны алдынлы демократиялы кулътурасын оьр даражалагъа гётерген пагьмулу уланлары: А.И. Герцен, Н.Г. Чернышевский, Л.Н. Толстой, Н.А. Некрасов, Ф.М. Достоевский, Т.Г. Шевченко, Илья Чавчавадзе, Коста Хетагуров, Абай Кунанбаев, Омарла Батырай, Етим Эмин булан бир девюрде яшагъан.

Й. Къазакъ янгы къумукъ адабиятны кюрчюсюн салгъан. Ону поэзиясы булан бизин халкъны культурасы феодал девюрню пелекетинден чыгъып, янгы замангъа багъып артланмагъа башлагъан. Оьзюню шо ёлунда бизин халкъ Йырчы Къазакъны оьр пагьмулу поэзиясына таянып, янгы-янгы гуманизм идеаллагъа, янгы эстетика-чеберлик англавлагъа ес болгъан, девюрлени къагьруман игитлери нечик хасиятда болма герекни Йырчы Къазакъдан уьйрене туруп, оьзюню милли оьзденлигин беклешдирмек булан бирче, янгыз Дагъыстан ва Кавказ халкълар булан тюгюл, бютюн Россия булан ватандашлыкъ ругъ, бирлик болмаса ярамайгъангъа тюшюнме башлагъан.

Й. Къазакъ кёбюсю йырларында, шиъруларында гьакъыллыкъдан таймайгъан, гертиликни къатты кюйде терен ойгъа къуршайгъан, яшавну аччысын да, татли татывун да гёрген булан тамамланып къалмайгъан, оланы чебер сёзню гючю булан мекенли социал-философия даражасына гётерип, къурч ва не къыйынлыкълагъа тарып къалса да къайпанмас, эр намусун, инсан оьзденлигин ер этмес хасият яратагъан, гертиден де, къудратлы кюйде адилликни якълайгъан шаир.

Муна шу эсгерилген чакъы затны да гёзалгъа тутуп, олай да Й. Къазакъ бизин поэзиябызгъа гелтирген янгылыкъланы, шаир гечген къагьрулу къысматны, амма бир тутгъан халкъчылыкъ ёлундан, не къыйынлыкълагъа тюшюп гетсе де, тайышмайгъанлыкъны, поэзиясыны гючю булан Дагъыстанны адабият культурасын оьз девюрню Европа - оьр дюнья даражасына гётерме бажаргъанын да эсгерип, биз Йырчы Къазакъгъа Дагъыстан поэзиясыны Прометейи деп айтма болабыз.

Прометейни инсанлагъа этген кёмеги саялы миф аллагьлардан бири - Зевс ону уьзюлмес бугъавлар булан Кавказ тавланы бир къаясына къантарлагъан. Зевсни гьукмусу булан ону, гьар гюн гелип, жанеринден къаракъушлар чокъуй буса да, Прометей этген ишине гьёкюнмей, оьз къысматы булан оьктем болгъан, инсанлыкъгъа инанывун гьеч бир де тас этмей яшагъан.

Йырчы Къазакъны къысматында да ва ону поэзиясында да шо хасият бар.

Шону учун да шаир бир яшав натижалы йырын тамамлай туруп:

- Дюньяда гьеч гьёкюнчюм къалмады, йыламагъыз, магъа энди оьлген сонг, - деп негьакъ язмагъан.

Йырчы Къазакъ, гьакъ герти халкъ шаири, бары да шиъруларын эки юз йылланы боюнда Къазакъныки йимик, халкъы тас этмей эсинде сакълагъан шаирлер дюньяда бек аз болур. Шулай герти генг ва толу халкъчылыкъ маънада алгъанда Кавказда да, бютюн тюрк дюньясында да Къазакъ, гертиден де, тенгсиз шаир.

Тек, не этерсен, Уллу шаирибизни не яшаву, не де яратывчулугъу тындырыкълы кюйде уьйренилмеген, ону йырлары таман чакъы жыйылып печатдан чыкъмагъан, шо саялы да ону варислиги бугюнгю охувчуланы тергевюне толу тартылмагъан.

Булай демек, Къазакъны уьйренивде бир зат да этилмеген демек тюгюл. Къазакъны яшавуна ва яратывчулугъуна багъышлангъан хыйлы адабият-критика, илму-ахтарыв ишлер бар.

Революциядан алъякъда Й. Къазакъны йырларын жыйма башлагъан, олардан бирлерин башлап китапгъа салып чыгъаргъан белгили къумукъ шаир, ярыкъландырывчу ва илму чалышывчу М.А. Османов болгъан.

Ондан сонг, ХХ-нчы юз йылны башында, Абусуфиян Акъаев 1903-нчю йылда Къырымда — Бахчасарайда басмадан чыгъаргъан китабына Къазакъны кёп йырларын салгъан.

Революциядан сонг, 20-30-нчу йылларда, Османовну ва Абусуфиянны китапларындан пайдаланып, профессор Бекир Чобан-заде, Алим-Паша Салаватов, Эфенди Капиев Й. Къазакъны яратывчулугъуна оьр багьа бергенлер. Чобан-заде ва Капиев Къазакъны йырларыны тенгсиз гючлюлюгюн гёргенде, «Къазакъ - гениальный шаир» - деп язгъанлар.

Къазакъны яшавун ва яратывчулугъун уьйренивде А.-П. Салаватовну ери айрокъда уллу. 1940-нчы йылда чыгъарылгъан «Чечеклер» - деген альманахда берилген А.-П. Салаватовну макъаласы шаирге багъышлангъан биринчи мекенли илму-ахтарыв иш деме ярай.

Алим-Паша Салаватовну макъаласындан сонг, Йырчы Къазакъны шиъруларыны ва ону бизин адабиятдагъы ери гьакъында бир хыйлы макъалалар чыкъмакълыкъ булан, бугюнгю охувчуланы Къазакъны ва ону яратывчулугъу гьакъындагъы англавлары теренлешди ва генглешди.

Олай ишлерден Г. Мусаханованы, И. Керимовну К. Султановну, С. Токъболатовну, И. Асековну Н. Капиеваны макъалаларын эсгермеге тарыкъ.

Амма, гьали буссагъатда да бизин Къазакъны яшав-ёлундан англавубуз 30-нчу йылларда А.-П. Салаватов язып къойгъан калималардан кёп ари чыкъмагъан. Шаирни яшавундан айтылгъан чакъы зат кёбюсю гьалда туташ авуз хабарлагъа таяна. Аз тюгюл эсе документли ишлер ёлукъмай.

Гъалиге Й. Къазакъны яшавундан сёйлейген мекенли бир документ бар буса, - о да шаирни оьз йырлары, айрокъда, ону сибирден гелген кагъызлары...

1957-нчи йылда «Ленин ёлу» газетни адабият бёлюгюню къуллукъчусу Вагьап Загьиров Й. Къазакъны уьйренив ишге унутулмас къошум этди: гьелили Магъаммат Исмаиловну китапларыны арасындан гьали болгъунча белгисиз къалып тургъан Къазакъны янгы йырларын арагъа чыгъарды. Шулайлыкъда шаирни бизин охувчуланы къолуна тюшген йырларыны санаву эки-уьч керен артды.

Й. Къазакъны гьали болгъунча айрыча басмадан беш-алты китабы чыкъгъан: оланы башлапгъылары 1954 йылда, 1957-нчи ва 1966-нчы йылларда къумукъча. Эки де гезик китапланы Дагъыстанны Халкъ шаири Аткъай тизген, баш сёзлени буса бирисине - С. Токъболатов, экинчисине И. Асеков язгъан. Й. Къазакъны йырлары русчагъа гёчюрюлюп айрыча китап болуп, К. Султановну баш макъаласы да булан - 1960-нчы йылда чыкъгъан. Олардан сонг да шаирни китаплары 1980-2000-нчи йылларда да бир-нече керенлер чыгъарылгъан...

«Бола бусанг, батыр булан къурдаш бол» - деп баш салынып бу шаирни китапларыны гезикли чыгъышында берилген асарланы санаву башлап чыкъгъан китаплагъа гиргенлеринден кёп артыкъ. Иш, озокъда, санавда тюгюл, шо янгы берилген асарлар Й. Къазакъны янгылайын ачамы — ачмаймы? Ишни шо янына тергев бакъдырма тюше.

Бизин къаравубузгъа гёре, китапда берилеген асарланы кёбюсю Къазакъны яратывчулугъун дагъыда терен маъналы ва чеберлик янындан бирден-бир гючлю этип гёрсете.

Гиччирек баш сёзде Къазакъны поэзиясыны бары да янларын анализ этип, чечип айтма имканлыкъ ёкъ. Шо саялы биз шулай айтып эсгерме сюебиз: китапгъа алынгъан чакъы йырланы маъналарын, чеберлик белгилерин, язылгъан заманын ва олай да гьар шиърусуну шаирни яратывчулугъуну оьсюв ёлунда токътайгъан ерин гёз алгъа тутуп, етти-сегиз бёлюкге бёлюп ерлешдирмекни арив гёребиз.

Бу китапдагъы Къазакъны йырлары тюрлю-тюрлю тармакълардан алынгъан. Къысгъача этип айтгъанда, оланы маъналарын уьч бёлюкге пайлама ярай: гетген юз йылдан къалгъан къолъязыв тептерлерден алынгъанлары. Экинчи тайпасы, 30-нчу ва 40-нчы йылларда белгили язывчулар жыйгъанлары: А.-П. Салаватов, Р. Фатуев, Аяв Акавов... Уьчюнчю тайпасы, 60-нчы йылларда ва 70-нчи йылланы боюнда ва бизин заманда халкъдан язылып алынгъанлары, масъала: «Гесек-гесек булут геле», «Бурма чачлы аривню», «Сувсунуна нар берген», «Аракъчы бийни йыры», «Бавланы балкъып чыкъгъан бюрю эдим», «Кёкюредим мен талайсыз кёк йимик», «Насип къайда, биз къайда», «Эммеклер гелип тюшсе эсиме» ва бугюнлерде арагъа чыкъгъанлары...

Бизин къолубузда Й. Къазакъны яшавуну ва яратывчулугъуну янгы янларындан хабар береген 20-25 йыллар чалышып жыйгъан материаллар бар. Шо материаллардан таба чыгъып айтгъанда, гьали болгъунча языла гелегенде йимик, Й. Къазакъ Сибирге бир керен тюгюл, бир-нече керенлер къайтара йиберилген болмагъа герек. Шаирни уланыны уланы Солтанхан да шу ойну токъташдырып лакъыр эте эди.

Й. Къазакъдан гелген кагъызларда эки тюрлю адреслери ёлугъа: биринде - Якутия гёрсетиле, башгъасында буса - Акъ денгиз бойлар эсгериле.

Бирдагъы бир тамашасы - Къазакълар Сибирге йиберилгенлер деген йыллардагъы документлени арасында (Тифлисде, Орджоникидзеде, Ставропольда, Москвада ва олай да Сибирь якъдагъы шагьарланы архивлеринде) не Къазакъны, не де ону ювугъу Атабайны тувра атлары ёлукъмай. Ондан къайры да, тарихи документлерде кёп эсгерилеген, 1861-нчи йылда тутулуп, Порхов шагьаргъа сюргюн этилген Атабай Атавовну бизин Йырчы Къазакъ булан арачыгъы бармы, ёкъму? Шу бек маъналы суалгъа алимлер гьали де жавап берип битмеген. Эгер шу суалгъа «бар» деп токъташдырылса, Й. Къазакъны яшавуна бюс-бютюнлей янгы къайдада янашма тюшежеги ачыкъ зат.

Бизин оюбузгъа гёре, Й. Къазакъны документлерде юрюлеген аты башгъача болгъандыр... 1858-нчи йылны къара язбашында Темир-Хан-Шурадан Тоболъскиге-Сибирге Татарханов Сайд йиберилген. Архив документлерде, о йылларда дагъы не Къазакъ, не Татарханов гьеч ёлукъмай.

Ким биле, шо Татарханов Сайд оьзю Къазакъ болуп чыкъма да ярай. Мен гьали де шо ёравумда да къаламан. Неге тюгюл, о замангъы Ставрополь губернияны архивинде сакълангъан материаллагъа таянып айтгъанда, Сибирден 1859-нчу йылда Тобольск шагьардан Темир-Хан-Шурагъа, ондагъы военачальникге язылгъан 2-3 кагъыз бар. Бу кагъызларда - «Сиз Сайд Татархановну не саялы айыплап, не болжалгъа йибергенигизни билме сюе эдик» деп сорала...

Соралса-соралсын, архивлерде не деп, жаваплангъанлыкъны сыры ачылмай...

Тек шу ерде Къазакъны йырларыны бирдагъы бир оьр маъналы ерин эсгермей гетме ярамай деп эсиме геле.

Йырчы Къазакъны атасы къойгъан «паспортлу» башгъа аты болгъан буса да, шаир оьзюне халкъны арасында «Йырчы Къазакъ» деп къолллагъан атында лап ахырына ерли токъташгъан болгъанлыгъы, огъар оьзюне берилген бир гьюрметлев оьзден атгъа йимик янаша болгъанлыгъы ачыкъ гёрюнюп тура. Шаир огъар да таманлыкъ этмей, «Дагъыстанлы татар-огълу Къазакъдан Райгьанатгъа оьпке салам узакъдан», - деп яза да, огъар да къанмайлы Сибирге этап болуп барагъан ёлунда бирдагъылай: «Мен Къазакъман, Къазакъман, Дагъыстанлы Къазакъман, тавлар булан тюзлеге алты ай ёл узакъман», - деп шо аты булангъы оьзюню оьктемлигин бирден-бир беклешдире. Айтма тюше, о девюрде, 19-нчу асруну экинчи яртысында, Дагъыстан, Кавказ поэзияда, халкъчылыкъ, миллетли ва ватанчылыкъ гьислени яратывда Й. Къазакъгъа тенг гелегени аз болур.

Й. Къазакъны яшаву ва яратывчулугъу булан арагъа чыкъгъан дагъы да кёп тюрлю масъалалар бар.

Энниден сонгу ахтарывчулар чечилмей турагъан кёп суаллагъа жавап бережекге шеклик ёкъ.

Амма элге тарыкъ болагъан даражада хас ахтарыв ишлер тез арада юрюлерге, бизин халкъны бугюнлердеги яшав-туруш гьалына къарап айтгъанда, шеклик тувмай къачмай.

Гьали буссагьат биз токъташдырып айтма болагъан зат: Й. Къазакъны кёп санавда янгы йырлары табулгъан. Олар шаирни бирден-бир оьр пагьмулу этип гёрсетежекге мен бек инанаман.

Шаирни 180 йыллыгъы булан байлавлу ону яшавуна ва яратывчулугъуна муштарлыкъ ва илму-философия къайдада ону яратывчулугъуну теренине етме къурчлукъ бек жанланды деп айтма толу ихтиярыбыз бар.

Адабиятчылар эсгерегендей Къазакъ янгыз йырчылыкъ поэзияны дазуларында токътап къалмай, ол о мердешлерден озуп, генг ва терен маъналы гуманист хасиятлы, жанр ягъындан оьтесиз тюрленген асарлары булан оьз девюрню итти ва четим масалаларына ой ва бой ялгъай.

Йырчы Къазакъны йырларын яхшы тергевлю охуп ва ондан алда да декабристлени, бырынгъы заманлардан берли гелеген кёп толкъунлу тюрк поэзиясын айтмай къойгъанда, о замангъы польский революционерлени, Н.А. Некрасовну, Т.Г. Шевченкону ва олай оьзге язывчуланы асарлары булан таныш болгъанлыгъын гьис этежекбиз. Шо танышлыкъ, оьзюн гьеч бир де аямай, эл намусу учун къурбан болуп гетсе де къайырмайгъан билими ва генг адабият сынав Й. Къазакъны пагьмусуна янгылай дагьни берген, ону англавун генг ва уллу ёллагъа чыгъаргъан.

Гьасили калам, Йырчы Къазакъ бизин халкъны экинчи минг йылдагъы инг гёрмекли Адамы экенге заманлар оьтген сайын биз мекенли тюшюнме башлайбыз. Шаир яшавну бир девюрюнден бирисине гёче, бир шиърусундан башгъасына чыгъа туруп, шолай да оьз халкъыны, янгыз Дагъыстанны тюгюл, уллу Ватаныбыз Россияны социал-политика яшав гьалларын терен ойлагъа салып келпетлешдире туруп, аста-аста булан генг дюнья даражадагъы ойчулукъну алып, оьр инсанлыкъны ва инсаплыкъны даражасына гётериле.

Булай абат алывун ол янгыз бир тар тарап ва уьлке гёрюшде, янгыз бир милли даража булан дазулашдырып къоймай. Гьакъ герти халкъчылыкъны - оьр инсаплыкъны даражасына гётериле. Шо бир алымны барышында генг ва сав дюнья яшав гьаллагъа охувчуланы тергевюн тарта. Шоллукъда гьатта Тенгири оьзю яратгъан алам къатлары ону ошарын гьакитме башлай. Къазакъны къаравунда, шолай янашгъангъа дюньяларда бир зат да биревге де ят тюгюл. Яхшы тергеп къарасанг, шо саялы буса ярай, шаирни гьар-бир сёз тагъымы маъналы къуран аятлар йимик чалына, намус-ягь ярата ва даимге эсингде къала. Шоллукъда гьар охувчуну барлыгъын бютюнлей къуршап ала.


(Йырчы Къазакъ. Батыр булан къурдаш бол. Магьачкъала.2011. Баш сёз. 5-12 бб.)

Размещено: 22.02.2012 | Просмотров: 3013 | Комментарии: 0

Комментарии на facebook

 

Комментарии

Пока комментариев нет.

Для комментирования на сайте следует авторизоваться.