Кумыкский мир

Культура, история, современность

Этсе, болур давалар...

Филология илмуланы кандидаты, Дагъыстан Пачалыкъ университетни филология факультетинде дагъыстан халкъланы адабиятларыны кафедрасыны заведующийи Агъарагьим Солтанмуратов - янгы заманны алими. Ол кандидатлыкъ ишин тилден якълагъан буса да, докторлукъ иши адабиятны (Абусупиян Акаевни яратывчулугъу) гьакъында болажакъ. Уьч илму китапны ва кёп санавдагъы макъалаланы автору.

Р.Г.: - Агъарагьим, гетген йыл яйда Амирхангентде болгъан къумукъ тилни байрамында сен ана тилни ва адабиятны муаллимлерин гьазирлейген сизин факультетге гелеген яшлар йыл сайын кемий, шулай гетсе, ана тилибизни гележегине умут аз деп сёйлеген эдинг. Гьал шо даражада бузукъму?

А.С.: - 2002-нчи йылда бизин факультетни къумукъ бёлюгюне очно 30, заочно 26 яш тюшген эди. Шону алдындагъы йылларда да, сонггъу 3—4 йыл да тюшеген яшланы санаву шолагъа ювукъ эди. 2009-нчу йылда буса очно 3 яш, гетген йыл 5 яш тюшдю. Тюзю, шо гьалны гёз алгъа тутуп, биз, университетни дарс беривчюлери, оьзюбюзден гьасил болагъан чараланы гёребиз. Районлар булан, школалар булан байлавлукълар тутабыз, ёлугъувлар оьтгеребиз, англатыв иш юрютебиз. Шо чаралар натижалар бермей де тюгюл. Мисал учун, гетген йыл бизге охума тюшме сюегенлени санаву аз тюгюл эди. Тек не этерсен, апрель айны орталарында бизин факультетге охума тюшмек учун, ЕГЭ-ге тарих де къошула деген шарт салынып къалды. Охума тюшме сюегенлер буса оьзлер не предметлерден ЕГЭ берме гереклигине байлавлу масъалагъа гёре, белгили кюйде, март айны бири болгъунча токъташма борчлулар.

- Башгъа миллетлени бёлюклеринде не гьал бар?

- Оларда да бизде йимик. Янгыз филологланы тюгюл, башгъа педагог касбугъа ес болма сюегенлени санаву да бек кемиген. Айрокъда ДГПУ-да бир-бир факультетлени япса да ярайгъан гьал бар дей.

- Ким гюнагьлы?

- Озокъда, пачалыкъны даражасында кемчиликлеге ёл бериле. Муаллимлени загьматына бизде берилеген къыймат шо сыйлы касбуну юрютегенлени гёзден тюшюре, ер эте.

- Дюр чю дагъы. Школаны 5-ге де битдирип, вузгъа тюшюп, диплом да алып, юртгъа гелген муаллим, къараса, оьзю булан охугъан «экиалавуч» милиционер яда бизнесмен хоншусу уьйлер де этген, машини де бар, къазанчы да онукинден 4-5 керенге артыкъ. Школа чагъындагъы яшлар да, оланы ата-аналары да шолай гьалны гёрген сонг да сюймежеклер муаллим касбуну сайламагъа.

- Шо гьакъда нечакъы да айтыла ва языла. Алышынагъан зат ёкъ. Муна гьали де, бу йылдан тутуп, полиция ва асгер къуллукъчуланы алапаларын 2-3 керенге артдыра, муаллимлени буса - 30 процентге. Простой муаллимге шо 30 процент де етишмей къала.

- Агъарагьим, студентлени билим даражасы нечикдир?

- Он йыллар алдын яман да тюгюл эди. Артдагъы йыллар осал. 2002-нчи йылда 2 де сессияны оьр къыйматлагъа берген бир курсдан 8 къумукъ яшны суратлары Гьюрметлев доскагъа илинген эди.

- ЕГЭ-ге янашывунг нечикдир?

- Нечакъы бола буса да яман.

- Неге? Вузлагъа гьали абитуриентлер урушбат бермей тюгюл бола чы.

- Не башгъа? Гьали ЕГЭ-ден тийишли баллар алмакъ учун, ягъадан адам тутуп, огъар акъча бериле чи.

- Тек буса да алдын вузгъа тюшегенде берилеген акъчаны гьали ЕГЭ-ге харжланагъан аз акъчалар булан тенг этме ярамай. Мен эс этген зат - школада ишлейгенлер ЕГЭ-ни якълай, вузланы дарс беривчюлери шогъар къаршы.

- Мен ЕГЭ-ден алдагъы ва гьалиги студентлени билим даражасына къарап багьа беремен.

- Агъарагьим, аргдагъы 20-25 йылны ичинде къумукъланы гьалы неге къолайлашмады? Шону себеплерин неден гёресен?

- Совет гьакимлигини йыллары къумукълар учун къыйынлы девюр болду. 30-нчу йылларда милли кадрларыбыз, элитабыз ёкъ этилди, 50-70-нчи йылларда кёп топуракъларыбыз къолдан чыкъды, 90-нчы йылларда демократия берген имканлыкълардан пайдаланып, къумукълар шо масъалаланы чечме деп гиришгенде, гьал дагъыдан-дагъы четимлешди. Совет девюрде аста-аста юрюлеген терс ишлер янгы девюрде ачыкъдан-ачыкъ дагъы да чалт яшавгъа чыгъарылма башлады. Неге яшырма тарыкъ, Тотурбий Тотурбиев, Багьавутдин Гьажиев, Абдулкъапур Къапуров, Басир Алжанбеков, Алимсолтан Алхаматов ва оьзгелери йимик гёрмекли, халкъ оьзлеге инанагъан адамларыбыз оьлтюрюлдю. Шо себеплерден къумукъланы четим масъалалары чечилмей, дагъыдан да бек теренлещди. Бизин халкъны адилли талаплары бар эди буса да, башгъа халкълар бизге къаршы чыкъды. Неге тюгюл, бизин талаплар оланы пайдасына тюгюл эди.

- Гьалиги заманда политика, жамият ишлеге къошулмай, ягъадан къарап турса, бизин халкъ учун пайдасы артыкъ болажакъ дейгенлер де бар. Сен нечик ойлашасан?

- Мен де политика ябушувланы яны тюгюлмен. Бизин гючюбюз - гьакъыл, билим, къылыкъ, маданият. Шо гючюбюзню артдырсакъ, гележегибиз учун пайдалы болажакъ.

- Сени пикрунг магъа да ювукъ. Шолай ойлашагъанлар дагъы да кёп бар деп эсиме геле. Тек ёл гёрсетеген, не этме герекни англатагъан къурумубуз ёкъ. Гьар адам оьзбашына, оьзю билеген кюйде юрюп тура.

- Къурумлар бар, тек этилеген иш аз.

- Агъарагьим, гьалиден 19 йыл алда Жават Закавов, Алав Алиев ва мен «Къумукъланы къагьруманлары» деп, 10 къумукъну суратларын салып календар чыгъаргъан эдик: Умму Камал, Солтанмут, Хасайбек Уцмиев, Йырчы Къазакъ, Магьаммат Аваби Акъташи, Магьаммат-апенди Осма¬нов, Абусупиян, Жалал Къоркъмасов, Алкъылыч, Уллубий Буйнакский. Шолар бары да - 19-нчу юз йылда ва алдын тувгъанлар. 20-нчы юз йылда тувгъанлардан шо сыдырагъа дагъы да кимлени къошар эдинг?

- ...Уллу Ватан давну бары да къумукъ игитлери шо давну тарихинде къалажакъ. Къумукъланы гёрмекли уланлары, мисал учун, Рашит Аскерханов хирург, алим гьисапда, Абдуразакъ Мирзабеков ёлбашчы гьисапда савлай Дагъыстанны тарихинде къалажакъ. Шоланы даражасына ювукъ дагъы да адамларыбыз бар.

- Юз йылдан сонг да эсделиги сакъланажакъ деп айтып болагъан адамынг бармы?

- Къыйын сорав. Бизде Ж. Къоркъмасовдан сонг гьатта Дагъыстандан тышгъа аты белгили политик, ёлбашчы, лидер болмагъан. Мен ойлашагъан кюйде, шолайлар арагъа чыкъмасын деп иш гёрегенлер болгъан.

- Бир якъдан, орус пачалыкъны идеологлары бир заманда да бизин халкъны вакиллери гючленгенни сюймеген. Дагъыстанны бизге конкурент халкъларыны лидерлери буса шо идеологиядан уста кюйде пайдаланалар.

- Санавлар, фактлар булан алгъанда, Дагъыстанда милли масъалалар тюз чечилегенде йимик де гёрюне. Тек кёбюсю гьаким къуллукъгъа салынгъан яда депутатгъа сайлангъан къумукълар, къарасанг, яда тиштайпа, яда башгъа миллетлеге къардаш адам болуп чыгъа. Шолай адам миллетни масъалаларыны гьакъында ойлашмай, оьзюне иш берген адамны къуллукъларын кютмекни гьакъ¬ында ойлаша.

- Неге тюгюл де, миллетни гючлю къуруму ёкъ шолайлагъа ёл герсетмеге ва тийишли болса, якъламагъа. Лап да яман ери - оьрге гётерилген къумукъ¬лар оьзлени пайдасына миллетин де къоллай.

- Тек бары да халкъны алдатма бажарылмай. Ким-ким экени эрте-геч ачыкъ болмай къалмай.

- Бир миллетни башгъасындан айырагъан аслу белгилер - ону тили, маданияты. Къумукъ маданиятны, адабиятны чалышывчуларыны миллетине таъсири не даражада деп эсинге геле?

- Макътардай даражада тюгюл, озокъда. Бизин адабиятыбызда, маданиятыбызда гьали де 30-40 йыллар алдагъы девюрдеги адамлар чалыша. Заманны талапларына жавап береген кюйде ругь байлыгъыбызны артдырагъанлар аз. Жамиятны да, яратывчу интеллигенцияны да арасында тыгъыс байлавлукъ, бир-биревню англайгъанлыкъ ёкъ. Бары да зат оьзлюгюнден гетип барагъанда йимик. Магъа ювукъ адабиятны гьакъында айтсам, яш наслуну арасындан гележеги бар деп айтма ярайгъан Герейхан Гьажиевден къайры язывчуну да, шаирни де билмеймен.

- Агъарагьим, мени сагъа таклифим бар. Гьар янгы чыкъгъан бир къумукъ китапны анализ этип язсанг, «Ёлдашны» охувчулары шону кёп сююп къабул этер эди деп эсиме геле. Разимисен?

- Разимен.

- Бир-бир адамлагъа аш да, опуракъ да, йыбав да бар буса, насипли яшав учун дагъы зат герекмей. Сен шолайлардан тюгюлню билемен. Сени учун насип недир?

- Насипли яшав гьар адамны оьмюр чагъына гёре тюрлю-тюрлю кюйде боладыр деп эсиме геле. Адам яшавуну ахырына етип, бурлугъуп артына къарагъанда, оьтген яшавуна рази буса, шогъар насипли яшагъан демеге ярай. Буссагьатгъы англавума гёре, насип - сени агьлюнг, авлетлеринг, дос-къардашынг, иш ёлдашларынг, хоншуларынг, айлананг шат буса, шолар яшавуна рази буса, сен насипли адамсан. Янгыз мени уьюм-эшигим, машиним, байлыгъым болса да, ювукъ адамларымны бирини къайгъысы, дерти бар буса, мен оьзюмню толу насипли гьис этип болмайман. «Эл булан гёрген къарагюн де байрамдыр» деген айтывну мени яшав къаравума ювукъ гёремен.

- Яхшы... Агъарагьим, миллетибизни гележеги гьакъда не ойлаша¬сан? Биревлер бар: «Къоюгъуз бош затланы. 9-10 йылдан къумукъча охуп болагъан адам да къалмажакъ. Сиз де, язагъанлар, миллет учун, тилибиз учун деп ойлашмайсыз, оьзюгюз ишсиз къалажакъбыз деп къоркъасыз»,- деп сёйлейген.

- Шолай хабарлар юрюлегени 100 йыллар да бола. Тек миллетни, тилни къоллайгъанланы санаву шо девюрню ичинде 3 керенге артгъан. Ана тилде чыгъагъан газет-журналларыбыз, китапларыбыз, театрыбыз, радио-телевидениебиз бар, маданиятыбыз бар.

- Шоланы сан яны нечикдир? Оьз¬лени имканлыкъларын не даражада къоллай?

- Шо - башгъа хабар. Имканлыкъларыбызны 20-30 процент къоллана буса, яхшы. Сан яны осал буса, шону уьстюнде ишлеме герек.

- «Герек» деген сёзню кёп къоллайбыз барыбыз да. Тек нечик этме герекни билмей турабыз.

- Шогъар жыйылып ойлашма герекбиз.

- Разимен. «Этсе, болур давалар»,- деп, аталарыбыз билмей айтмагъан чы.


"Ёлдаш", 10-02-2012

Размещено: 13.02.2012 | Просмотров: 2766 | Комментарии: 0

Комментарии на facebook

 

Комментарии

Пока комментариев нет.

Для комментирования на сайте следует авторизоваться.