Кумыкский мир

Культура, история, современность

Къумукъбийни оьлюмю.

Уллу тарихчи профессор, доктор Кырзыогълуну артындан

фотоАнкарадан къайгъылы ва аччы хабар етген. Тюркияны инг уллу тарихчилеринден болгъан профессор, доктор М. Фахреттин Кырзыогълу арабыздан айрылгъан. Оьтген февраль айны 10-нда, хамисгюню, юрегини авруву себеп болуп, яшавун тамамлагъан профессор, доктор Крырзыогълу, Гьажи Байрам межитинде жума намазыны арты булан къылынгъан жаназа намаздан сонг Жебечи Асры Мазарлыгъында (къабурларында) Гьакъгъа табушгъан.

Кырзыогълу 1917-нчи йыл март айны 10-нчу гюнюнде Тюркияны Карс вилаятыны инг эсги ва ерли агьлюсю саналагъан Кырзыогълу Мегьмет Дервиш Эфенди булан Гьафиза Гьесна Гьожа Ханымны башлапгъы авлети болуп Мамаш деген юртда дюньягъа гелген. Фахреттинни атасыны атасы XIX-нчу юз йылны экинчи яртысында  Дагъыстандан (Тёбен Жюнгютей юртдан) Тюркиягъа гёчюп барып, онда сыйынгъан къумукълардан болгъан.

Фахреттин Кырзыогълу Эрзерумда лицейни битдирген сонг, Истамбул университетини тарих-филология факультетин тамамлагъан. Ол Ататюркню атындагъы Эрзерум университетинде, Анкара  Гази универститетинде дарс беривчю болуп узакъ йыллар чалышгъан. 1967-нчи йыл  Фахреттин Кырзыогълу Анкара университетинде оьзюню "Османлыланы Кавказ эллерин елевлерини тарихи (1475-1590)" деген темада диссертациясын якълагъан. Мунда къумукъланы, савлай Темиркъазыкъ Кавказны тарихине байлавлу османлы архивлеринден алынгъан ва бизин илму китапларда  гьеч де ёлукъмайгъан  бай маълуматлар бар. Амма ол диссертациясын якълагъанча да кёп алда оьзюню гьар тюрлю журналларда чыкъгъан макъалалары ва китаплары булан илму дюньясында генг кюйде таныш болгъан. Олардан "Карс тарихи" (1951), "Деде-Коркуд Огъуз-намелеринде Карапапахлар" (1953). Ону илму яратывчулукъ ёлунда ёлдашлыкъ этген белгили алимлерден докторлар Зеки Велиди Тогъанны (башгъыртлардан чыкъгъан), Акдес Нимет Куратны (татарлардан) айрыча эсгерме ярай.

Бютюн яшавунда да, илму яратывчулугъунда да профессор, доктор Фахреттин Кырзыогълу оьзюню бютюн юрек бавлары булан Дагъыстангъа, аявлу къумукъларына чечип алып болмасдай байлангъан эди. Илмудагъы биринчи абатларындан тутуп да ол оьзюню ата-бабаларыны тарихи булан машгъул бола эди. 1942-нчи йылда Истамбулну архивлеринден излеп-ахтарып тапгъан къол язывлагъа асасланып, ол Таргъу шавхалланы тухум тарихин, тамурларын гунлар, хазарлар булан байлайгъан маълуматлары булангъы "Шавхалланы тайпасы" ("Shavhallarin soyu")  деген гиччи очерклерин "Cinaralti" деген журналда басмадан чыгъарды. Фахреттин Кырзыогълу 1952-нчи йыл Истамбулда басмадан чыкъгъан "Дадам-Къоркъут Огъузнамелери" ("Dede-Korkud Oguznameleri") деген илму китабында биринчилей болуп бу огъуз-къыпчакъ эпосунда "Шавхал-Мелик" деген титулу булан къумукъланы башханы эсгерилегенин малим этди. Тарихчи Агьмет Жевдет сонг болуп да шавхалларыбызны XVIII-нчи асрудагъы яшавларын суратлайгъан ва Истамбулда  "Нуриосманийе" межитни китапханасында гьали де сакъланып турагъан  "Рисале-и Агьвали Дагъыстан..." тарихи асарны да илму арагъа гийирип къыйматлагъан ол эди.

Профессор, доктор М. Фахреттин Кырзыогълу Дагъыстанны, къумукъланы тарихине байлавлу этген уллу къуллукълары булар булан да битмей. Оьтген асруну 90-нчы йылларында басмадан чыкъгъан "Къыпчакълар" (Анкара, 1992 й.) деген китабына  янгы тарихи маълуматалар булангъы "Дагъыстан/Лари-Огъузнамелеринде Къыпчакълар/Къумукълар" ва "Дадам-Къоркъут Китабында Къыпчакълар" деген бёлюклени къошуп, ол къумукъланы ва къыпчакъланы  тарихин бирдагъылай да толумлашдырды, къумукъ шавхаллары араплардан тюгюл оьз гун-хазар ата-бабаларындан болгъанны ва олагъа Иран шагьы Ануширванны (539-579) девюрюнден тутуп "Сагьиб ас-Сарир" яни "тах есилери" деп айтылагъанны исбатлады.

1993-нчю йыл Тюрк Тарих Къуруму басмадан чыгъаргъан <Османлылыланы Кавказ эллериндеги елевлерини тарихи (1475-1590 йй.) деген китабын профессор, доктор М. Фахреттин Кырзыогълу ата-бабаларыны эсделигине багъышлагъан. Он ич жылтында булай сёзлени охума болабыз: "Kars Kalesi Dizdari olan Ana-Dedesi, Dagistan'da (Kumuk-Eli'nin) "Cungutey" kesiminden gelen Rahmetli Babam Kirzioglu Mehmed Dervis Efendi'nin Aziz ruhuna armagan. Doc.Dr. M. Fahrettin Kirzioglu".

Инг артдагъы заманларда да ол оьзюню уллу чагъына да къарамайлы, бир шаирибиз де язгъанлай, "къартлыгъына этмей гьеч де мюкюрлюк" "мен язмасам, ким язажакъ, ким ахтаражакъ" деген къастда яшай эди. Артдагъы китабы да ону "Тарихче-и Къазават Дагъыстан" (Tarihce-i Gazavat Dagistan) болду.

Профессор, доктор М. Фахреттин Крызыогълу илиякълы, гелишли, гьакъ герти бусурман, къумукъ хасияты булангъы асил адам эди. Ону булан биз 1993-нчю йыл Навруз байрамы гюню, 22-нчи мартда, Антальяда таныш болдукъ. О гюн гертиденден де бир асил гюн эди: Анталья шагьарында Тюрк Дюньясыны I-нчи къурултайы оьтгериле эди. Бу гюн,  узакъ асрулар боюнда дазулар бирин-биринден айырып,ярплашдырып тургъан инсанлар бир-бирине табушагъан, къучакълашып, гьаллашып, юреклерин яндырып тургъан  гьасиретлигин басдырагъан гюн эди. "Гьаза Навруз гюню мубарак!" эди. Эсимде бар, къурултайда къумукълардан Салав Алиев минбаргъа (трибунагъа) чыгъып сёйлеп бите-битмей, низамгъа къарайгъанлагъа да тынглавсузлукъ гёрсетип, бир-нече яш-уллу адам огъар багъып чапды, къуршап алып, гезиклетип къучакълай, саламлаша башладылар. Булар гёзлеринден агъагъан бюртюк-бюрьюк аччы гёзъяшларын яшырма да къарамадылар, болмадылар. Шо адамланы бириси  - Аллагь рагьмат этсин! - Фахреттин агъавубуз, къардашыбыз эди! Ол къурултай битмей туруп, биз самолет булан ёлгъа чыкъмай туруп бизден айрылмады. Шо мубарак гюнлени биринде магъа Фахреттин-агъа шо заман янгы басмадан чыгъып турагъан "Къыпчакълар" деген китабын автографын да  язып савгъат этди. Гьали къайтып ону сёзлерин охуйман: "Dagistan/Kumuk Eli'nden Soydashim ve Boydashim Muhterem Kamil Aliyev Beg'e. 22.III.1993. Kirzioglu".

Мундан сонг мен Тюркиягъа гетип, Анкарада турагъан ва ишлейген вакътимде профессор Кырзыогълу булан гьар тюрлю конференцияларда, симпозиумларда ёлугъуп гьаллашмагъа имкан болду. Гьар ёлугъувда ону магъа (огъар меникинден эсе) соравлары кёп бола эди. Къумукълагъа,  Дагъыстангъа,  Жюнгютейге байлавлу менден кёп затны билме гьасирет эди. Ата-бабаларыны юртларына гетип, гёрме болмайгъанына талчыгъа эди.

Къырзыогълуну рагьматлы Небагьат Ханымдан уьч уланы бар. Буланы уллусу болагъан  Мегьмет Илгар (1950)  Испарта Сулеман Демирел Университетини архитектура бёлюгюню профессору. Ортанчысы Казим Деде Коркут (1951) Анкара шагьарны юрт хозяйство масъалагъа къарайгъан идарасында инженер болуп ишлей ва гиччиси уланы Сейфеттин Кюршат (1956) бир къурумда таржумачы болуп чалыша.

Ери толтурулмажакъ уллу алим, тарихчи ва тюрколог болгъан  профессор, доктор М. Фахреттин Кырзыогълу  Гюнчыгъыш Анадолуну (Тюркияны), Кавказны тарихини ва бу ерлерде яшайгъанлагъа байлавлу ахтарывланы узтазы гьисапда белгилилидир. Ол юзлер булангъы илму макъалаланы, китапланы автору. Бу, озокъда,  уллу илму варислик, тарихи хазна. Фахреттин Кырзыогълу тарихи ва тюркология тармакъда юрютген ахтарывлар, гьазирлеген китаплар  илму дюньясында  оьр къыйматлагъа ес болгъан эди. 1993-де  огъар 1992-1993-нчю йылларда басмадан чыкъгъан китаплары учун Тюркияда инг уллу ва сыйлы  саналагъан Осман Туранны атындагъы премия тапшурулгъан эди.

 Гьали Ол бизден даимге айрылды. Амма ону сыйлы аты тюрк миллети, къумукъ миллети булан бирге даим де яшажакъ. Аллагь рагьмат этсин. Къабуру нюрлю, маканы женнет болсун. Ондан къалгъанлагъа савлукъ ва сабурлукъ тилеймен.


Опубликовано: Газета "Ёлдаш"

Размещено: 28.06.2005 | Просмотров: 3651 | Комментарии: 0

Комментарии на facebook

 

Комментарии

Пока комментариев нет.

Для комментирования на сайте следует авторизоваться.