Кумыкский мир

Культура, история, современность

"Язывчу болмакъ - касбу тюгюл, къысмат..."

Дагъыстанны халкъ язывчусу, драматург, таржумачы Магьаммат-Солтан Ягьияев булангъы бир ахшамгъы лакъырдан.

Инсан ва инкъылап

фото - Магьаммат-Солтан, сиз, булай алгъан да,ХХ-нчы юз йылны адамысыз, яшавугъузну кёп яны да о асругъа тие. Кёп затлагъа оьзюгюз шагьатсыз, кёпню гёргенсиз, кёпню билгенсиз, уьстевюне язма да язгъансыз. Эгер де бу ахшамгъы лакъырыбызны ХХ-нчы асругъа байлавлу юрютсек, нечик гёресиз?

фото - Нечакъы да яхшы. Маъналы болмай къалмас. ХХ-нчы асру Россияны, Дагъыстанны ва бютюн дюньяны тарихинде оьтесиз бай ва маъналы девюр. Уьстевюне ону ич маънасыняхшы кюйде теренден англап, ачып да битмегенбиздир.

- Буса башлайыкъ. Булай алгъанда, сиз инкъылапны, ону ёлбашчылары Ж. Къоркъмасовну, М. Дахадаевни, Уллубий Буйнакскийни ва ону оьзге игитлериничебер келепетлериняратып, олагъа "жан салгъан"язывчусуз. Шо саялы биринчи сорав булай.Сизге инкылапны язывчусу десек дурус болурму?

-Тюз болур. Тек, озокъда, "теги" де бар. Бир башлап соравгъа гёре айтайым. Гертиден де, мени яратывчулугъумуну оьзегинде "Инсан ва икъылап" темасыаслу ерни тутгъан. Бу теманы мени гючюм ва пагьмум чатгъан чакъыахтардым, бир-нече романлар, драматургия асарлар яздым. Олар халкъгъа яхшы белгили. Инкъылап, революция деп айтылагъан тарихи агьвалат - ХХ-нчы асруну инг гёрмекли агьвалаты - уьлкебизни, миллетибизни чи нечик де, гьатта бютюн дюньяны да къысматын алышдырды:

"Тегине" къайтсам, мени яратывчулугъум янгыз инкъылапгъа багъышланмагъан. Язывчу гьисапда мен яшлар учун да кёп китаплар язгъанман, кёп йылларымны милли драматургиягъа бердим, янгыз Къумукъ театрны сагьнасында мени 12 пьесам салынгъан, кёбюсю драматургия асарларым таржума этилип оьзге дагъыстан театрларында, Темиркъазыкъ Кавказны, Орта Азияны Милли театрларында ойналгъан:

- Дурус. Тек бирдагъылай да сорайым. Инкъылапгъа сиздеги бу гьашыкълыкъ къайдандыр?

- Мен Октябрь инкъылабы уьст гелип, Советлер Союзу къурулгъан 1922-нчи йыл тувгъанман. Советлер Союзуну байрагъыны тюбюнде тувгъанман, ону авлети де дюрмендепайтсам да ярай. О къудратлы пачалыгъыбыз бугюн ёкъ, амма мени йимик ону гьашыкъ авлетлери бар...

- Тек, сиз билеген кюйде, 90-нчы йылланы башындагъы "уллу бурулувдан" сонг инкъылапгъа ва инкъылапчылагъа, айрокъда, большевиклеге, алдагъы девюрлерде йимик йылы янашыв ёкъ чу...

- Разимен. Болса да уллу тарихи оьлчевлени гёзюнден къарасакъ, большевик гьаракатны сагьнагъа чыкъмакълыгъыны ва уьстюнлюк къазанмакълыгъыны темел себеплери болгъан. Булай бир тарихи гьакълыкъны инкар этме тюшмейдир деп эсиме геле. Башында Ленин токътагъан большевиклер, мисал учун, шо ёл танглайгъан девюрде о замангъы (тап бугюнгюсю йимик) вагьши капитализмни енгмекни чараларын янгыз буржуазиягъа къаршы дюнья инкъылабында гёргенлер. Биревю янындан буса,олар Россия не экономика, неде маданият янындан социализмге гьазир тюгюлюн яхшы англай болгъанлар. Шогъар да къарамайлы, халкъыбызны дюнья инкъылабыны илгьамчылары, алгъа элтивчюлери болма чакъыргъан. Дюнья инкъылабы ювукъ экенге инангъанлар...

- Яхшы. Бу пикруну, толу кюйде болмаса да,мен де къабул этемен. Большевиклени о девюргю аслу мурады инкъылап уьст гелген сонг, Россияны жамиятын аббат-абат, давамлы кюйде оьрден таба янгыртып, Европа цивилизациясына байламакъ болгъаны, озокъда, шексиз.

- Тарихни гёзюнден къарагъанда да,Россияны оьлчевюнде де алдынлы "бир аббат", алгъа барыв гьаракаты болгъаны ачыкъ.

- Шогъар да къарамайлы шулай бир сорав бермей болмайман. Тарихде къайсы инкъылапны алып къарасакъ да, гёребиз, ону идеалистлер гьазирлей, романтиклер яшавгъа чыгъара, гьасиллеринден буса пайдаланагъанлар -башгъалар бола. Олар дане къылыкъ, не идея яндан инкъылапны гьазир этгенлеге чер болуп чыкъмайлар. Уьстевюне, бир къадар олагъа арт да берелер. Шо себепден болма ярай, "инкъылап"деген уллу аламатгъа артда да оьзю оьзюню авлетлерин ашайгъан бир вагьшиге (Сатурн) йимик къарав барлыгъы да. Сиз бу гьакъда не айтар эдигиз?

- Тюз айтасан, толу кюйде къабул этемен шолай къыйматлавланы. Оланы терен философия маънасы бар. Тарих оьзю де шогъар шагьат...

- Амма инкъылапгъа ва инкъылапчылагъа бакъгъан якъдагъы къаравларыгъызартдагъы заманлар алышынгъан деп айтып боламысыз?

- Болмайман, болма да болмажакъман. Неге тюгюл де, инкъылап болмагъан эди буса, ону натижасындасовет гьукумат къурулмагъан эди буса, мени йимик етимлеге булайяшавлар къайда эди... Мен чи атам да, аннам да оьлюп яп-янгыз къалгъан эдим. Совет гьукумат мени ва мени йимик миллионланы оьсдюрдю, охутду, уллу яшав ёлгъа чыгъарды... Къумукъланы алайыкъ, Дагъыстанны алайыкъ, башгъа, не эте, утдургъанмы инкъылапны натижасында?... Къумукъ адабиятны, къумукъ маданиятны чечекленивю шо девюрге гелмейми? Черсиз Барият Муратова, черсиз Гьамит Рустамов, олай нечелер ва нечлер. Айта турса, узун сёз бола, амма унутмагъа, гёз юммагъа негер тарыкъдыр?...

Озокъда, гьатдан оздурса, бир зат да яхшы болмай. Кёп тюзсюзлюклер болду адамгъа бакъгъан якъда да, халкълагъа бакъгъан якъда да. Къумукъланы алайыкъ. Инкъылап болмаса бир де ярамай деп, ону уьстюнлюгю учун жанларын къурбан этгенлени кёбюсю булардан тюгюлмю? Дюр. Натижада къыйыкъсытывлагъа тарып, ерин-юртун тас этип турагъанлар да булардан тюгюлмю?... Ва булай нечесе суаллар бар.

Инсан ва девюр

- Оьтген асруну тарихинде къумукълар, Дагъыстан булан байлавлу не йимик агьвалатланы айрыча эсгерер эдигиз?

- Къумукъ халкъ гьаракатын. Озокъда, кёп янгылыш ишлер де этилди... Мен оьзюм де бар эдим ону башлагъанланы арасында. Оьлюп-пысып турма ярамай, эгер де ихтиярларынг къыйыкъсытыла буса...

- Дагъыстанны, Россияны оьлчевюнде алгъанда, "ХХ-нчы асруну инг де уллу адамы, гёрмекли чалышывчусу" деп кимге айтма ярар?

-Уллу тарихи оьлчевлени ва мезгиллени гёзюнден къарасакъ, Уллубий Буйнакскийни, М. Дахадаевни. Алибек Тахо-Години айтар эдим. Жалав Къоркъмасовну айрыча айтар эдим. Огъар етегени ёкъ да ёкъдур, балики де... Ону яшав гьаракаты, чалышыву савлай ХХ-нчы асруну толтура десек де ярай. Гьаракатчылыкъда чери ёкъ чалышывчу деп айтма герек. Ондан сонгону оьлчевюндеги бир сияси чалышывчу бизде тувуп да битмегендир десек дурус болур. Тек нечакъы бола буса да талчыгъасан бу инсанны къысматы артда данечик трагедиягъа айлангъанны эсге алсанг... Негер, не учун?

- Сиз де рази болурсуз деп ойлашаман, бу суаллагъа тувра жавапланы ону уланыны уланы А. Къоркъмасов тапма къаст эте.Дагъыстанны ХХ асрудагъы сияси тарихин ахтарывда артдагъы йыл Анатолий Къоркъмасовну йылы болду деп айтса да ярай.Сиз ону публикацияларына не йимик багьа бересиз?

- Мен разимен. Чакъда-чакъда ол магъа Москвадан телефон сёйлей бола. Айтма герек, уллу иш этип тура. Ол, нечагъы аччы оьлет буса да,тарихи гертиликни, тарихи гьакълыкъны яны - сюйсе о Жалавгъа байлавлу болсун, Нажмутдин Самурскийге, сюйсе оьзгесине.Магъа бирлери неге тарыкъдыр о деп айталар.Мен айтаман олагъа, неге тарыкъ болмай дагъы, ёлдаш, эгер део гертилик бизин дурус ёлгъа чыгъара,элте буса, гележекдеги хаталардан къутгъарылагъан кюйлени уьйрете буса? Бютюн девюр къуру ялгъанда яшап турма ярамас чы, ялгъанчылар болуп турма ярамас чы. Халкъ тарихнигьакъ гертисин билме герек, гьакъ гертиликде тарбияланма да герек.

- Тюз айтасыз. Гертини тышгъа чыгъарып, гьар кесгеаян этме къарайгъанлагъа, билесиз, тынч болмай. Шо баягъылар, олагъа"вёречилер" дейикми, яда "тёречилер" дейикми, гьасиликалам, гьакъылларындан эсе гьилласыкёплер арагъа къысдырыла, эркин ёл алма къоймайлар.

- Тюз айтасан.Олайланы мен нечакъы да яхшы таныдым, романларымны уьстюнде ишлейген де. Ёлдашларынг, ойдашларынг болса, нечакъы узакъва четим буса да ёллар да алына... Шугьайып Магьамматович деп бар эди мени бир ювугъум, ювугъум десем де ёлдашым, ёлумда таявум. Уллу ва гьакъ гертиалим эди. Университетде ишледи, инкъылапгъа багъышлап, Уллубийге багъышлап кёп китаплар чыгъарды. Амма дюньядан тез гетди. Олай нечелер... Анварны, Аткъайны,Абдул-Вагьап Сулеймановну кёп ойлашаман. Расул Гьамзатовдан айрылдыкъ. Уллу шаир эди... Уллу тас этив. Олар гетип, мен къалгъанман гьали къанаты сынгъан турнадай... Бу дюньяда жан къурдашларсыз, тенглилерсизкъалмакъ бир азап экенни бу чагъыма етгенде тюгюл билмедим. Кёп ойлашаман оланы гьакъында.

Язывчу ва гьакимият

- Мен билеген кюйде, Магьаммат-Солтан, сиз КПРФ-ни Дагъыстан регион бёлюгюню политсоветини членисиз. Булай айтгъанда, КПРФ гьалиги жамият системаны партиясы бусада, бугюнгю гьакимиятгъа даим оппозицияда турагъан бир сияси гюч болуп гёрюне.Айып этмегиз, сизге булай сорама сюемен. Гьакимият булангъы аралыкъларыгъыз нечикдир?

- Мен оьзюм гьакимлеге къаршы тюгюлмен, къаршы болмагъа гьакъым да ёкъ. Мен Советлер Союзу тозулгъан сонг къурулгъан яшав ва гьикимлик къурумуна къаршыман. Мен Советлер Бирлиги (Союзу) къурулгъан1922-нчи йыл тувгъанман, яшавда етгенлериме де Советлер Союзунда етгенмен. Бу гьакъда оьрде де эсгердим. Совет гьакимияты булан гьисаплашмагъа мени гьакъым ёкъ. Халкъ язывчусу деген атны да алгъанман, шу турагъан уьч уьйлюк кавртиримни де ондан алгъанман. Дагъыстанны гьалиги гьакимлерине де сёзюм ёкъ. Мен, башгъа, къаравсуз да, таявсуз да къалмагъанман, амма халкъ языкъ...

Бараз алларда, эсингдедир, Дагъыстан гьукуматыбыз 80-йыллыкъ юбилейимни де оьр даражада оьтгерди. Бюджетден харж гёрсетилип, эки романым, бириси Уллубийни гьакъындагъы, бириси де Жалавну гьакъындагъы, бир китап болуп "Бессмертие" деген ат булан басмадан чыкъды. Мен бек сююндюм, озокъда. Бек рази де къалдым, озокъда.

Абусупиян, билесен,халкъына китап савгъатлар этип гетген, оьзюню китапларыны бирисине де "Ватаныма-савгъат" деп ат такъгъан. Асил, гьакъыллы адам болгъан о.Мени шу китабым да халкъыбызны гележек наслуларына менден бир савгъат болсун. Тахчаланы безендирмек учун тюгюл, билмек, охумакъ учун, охуп дарс алмакъ учун, эсде сакъламакъ учун...

Язывчулукъ - къысмат

- Адабият тармакъдагъы гьалиги гьалланы нечик къыйматлайсыз?

-Оькюрмеге чакъы зат ёкъ деп айтма ярай. Адабиятны бир сессизлик девюрюмю экен деп ойлашмай болмайсан. Ойлашдырагъан кёп зат бар, озокъда, ойлашмайгъан адамгъа тынч яшамагъа бу гьалиги заманда. Ойлашагъан инсангъа, айрокъда ол, уьстевюне, язывчу буса, гьар зат да ой этдире. Гьатта къайгъы енгип тура кёплерибизни. Амма енгилме герекмей.

Неге тюгюл де, Яратгъаныбыз бизге халкъ гёргенни гёрмеге гёз берген, эшитмеге къулакъ берген, эшитгенинг-гёргенингни айтмакъ учун тил берген, сюймеге де,гюймеге де юрек берген, жан берген.

Эгер де гьакъ герти язывчу, гьакъ герти шаир бусанг (адаршай тюгюл бусанг),халкъынгы къайгъы енгген шартларда бюлбюл болуп чарнамажакъсан...

- Шулай бир сорав берейим. Сиз язывчу болмагъан бусагъыз, ким болар эдигиз?

- Билмеймен, о гьакъда ойлашмагъанман. Язывчу болмакъ - касбу тюгюл, къысматдыр. Халкъны къысматындан айрылмайгъан, халкъны къысматына темирлейин байлангъан...

- Магьамат-Солтан, тарихден ва халкъ авуз яратывчулугъундан билебиз, къайгъылы-къувунлу гюнлер "Гьайт!" деген де, "Вайт!" деп эл намсуна байланагъан уланлар кёп болгъан халкъыбызда. Олар булан бар болуп да гелген бизин халкъыбыз.

Адабиятны алсакъ, язывчуларыбызны алсакъ бугюнгю, кимлердир о "мен-мен" деген уланларыбыз-къызларыбыз, сиз ойлашагъан кюйде?

- Башгъалар, озокъда, башгъаланы айтмакъ бар. Мен Агьмат Жачаевни, Атав Атаевни, Бадрутдинни,Магьаммат Атабаевни, Шейит-Ханымны айтар эдим...

- Баракалла, Магьаммат-Солтан, кассетабыз битди, лакъырыбыз битмеген буса да...

- Савбол... Уллу уьйге чыгъып, лакъырыбызны экинчи бёлюгюне гёчейик...


...Ва гьасиликалам

Уллу уьйде де аш уьстюнде узакъ лакъыр юрюлдю. Оьтген оьмюрлер булан девюрлер гьакъында, ювукълары булан китаплары ва оланы игитлери гьакъында. Бугюнгю къыйынлы заманлардан ва адамлардан, инсанлар булан къылыкълардан сёз чыкъды. Озокъда, тамазаны къавшалтгъанмандыр деген пикру мени бир-нече керенлер туруп савболлашайым деген хыяллагъа элте эди. Амма гьар гезик, тамазабызны жанлы лакъыры, жанлы гёзлери ва сёзлери токътата, лакъыр да узатыла эди.

Айтма герекмен амма, лакъырлашыв пикру алышдырывдыр. Лакъырлашывну вакътисинде де, ондан сонг да язывчу тамазабызны пикруларыны кёплери булан рази болсам да, бир-бирлерин къабул этмедим. О да бир табии затдыр.

Тек бир затгъа барыбыз да мюкюрбюз. Магьаммат-Солтан Ягьияев - инкъылапны гьашыгъы,инкъылапны язывчусу. Ол оьзюню шексиз пагьмусу булан дагъыстан адабиятында алда гьеч бир де болмагъан кюйде 1917-нчи йылгъы инкъылапныжанлы чебер тарихин яратгъан адам. УллуИнкъылапны уллу къурбанларына ол"жан салып" жанлы келпетлерин яратгъан. Ол яратывчу.

Халкъыбызны гележек наслулары ону китапларындан таба оьзлени ата-бабаларыны ХХ асрудагъы жанлы тарихи булан таныш болажакъ. Балики де, олар оьз девюрлеринде къазангъан билимлерине ва сынавларына таянып, о тарихлеге бираз башгъачалай янашар, башгъачалай къарар.

Амма бугюнгюлер йимик тангала яшажакъ наслуларыбыз да бу язывчубузну яратывчулугъуну, умуми тиражы бир миллионгъа чыкъгъан кёп санавдагъы китапларыны къыйматын яхшы билежекге шекленме герекмей. Бу бир уллуругь варисликдир.

Камиль Алиев

ДОСЬЕ

Ягьияев Магьаммат-Солтан

Дагъыстанны халкъ язывчусу.

Сулейман Стальскийни атындагъы республика савгъатыны лауреаты.

Йырчы Къазакъны атындагъы адабият премияны лауреаты.

1922-нчи йыл Къарабудахкент районну Къакъашура юртунда тувгъан.

Биринчи чебер асарлары 1941-нчи йылда чыгъа башлагъан.

Уллу Ватан давну ортакъчысы (1942-1945).

Биринчи чебер китабы 1953-нчю йылда чыкъгъан.

Дагъыстанны адабият тарихинде ва авторну яратывчулугъунда айрыча ер алгъан асарлары: "Три солнца" (Роман об У. Буйнакском), "В полдневный жар..." (Роман о Джлалутдине Коркмасове).

Чыкъгъан китапларыны умуми тиражы - бир миллион.


Опубликовано: газета "Ёлдаш"

Размещено: 28.06.2005 | Просмотров: 3490 | Комментарии: 0

Комментарии на facebook

 

Комментарии

Пока комментариев нет.

Для комментирования на сайте следует авторизоваться.