Кумыкский мир

Культура, история, современность

Космос байлавлукъланы къургъан уллу алимибиз.

Мурат Къаплановну оьз яшавуну ва илму чалышывуну яшыртгъын сырлары

Техника илмуланы доктору, профессору, СССР-ни Пачалыкъ савгъатыны эки керен лауреаты, айтылгъан алим, космос байлавлукъланы къурувчусу Мурат Къаплановну аты ва макътавгъа лайыкълы илмуда этген уллу къошуму артдагъы заманлар болгъанча яшырылып турду. Неге тюгюл де, М. Къапланов оьзю ва ол илму тармакъда космос байлавлукълагъа багъышлап юрютеген ахтарывлар пачалыкъ сыры этип сакълана эди. Гьали энни йыллар гетип, ону атындан ва ишлеринден шо секрет гриф тайдырылгъан сонг о гьакъда язмагъа ярайгъан болду. Биринчилерден болуп ону гьакъындагъы къужурлу маълуматлар булан бизин "Къумукъланы белгили алимлери" деген ва жамият яшавубузда оьтесиз уллу агьамият къазангъан китабны автору мисгин Агъав Ахаев таныш этди.

Гьали биз макъалабызда бу уллу алимибизни келпетине бирдагъы да бир ренк къошагъан ва огъар байлавлу англавларыбызны артдырагъан бир-нече маълуматланы гелтирме сюебиз.

 


Белгили болгъаны йимик, 1961-нчи йыл Юрий Гагарин космосгъа учуп, аршны-аламны "къапулары" ачылгъан сонг, космос байлавукъланы мугькамлашдырыв масъаласы алимлерибизни алдында токътай. Спутниклерден таба байлавукъланы юрютювню системасына болдурувну масъаласын Сергей Павлович Королев биринчилей оьзюню газетлерде чыкъгъан макъалаларында ва ЦК КПСС-ге ва СССР-ни Гьукуматына язгъан "ябыкъ" кагъызында гётере. 1961-нчи йыл 31-нчи декабрьде "Правда" газетде "Советская земля стала берегом Вселенной" деген ат булан макъала чыгъа. Адатлы болгъаны йимик, бу макъаланы тюбюнде С.П. Королевну герти фамилиясы гёрсетилмей, "проф. К. Смирнов" деген яшыртгъын аты (псевдоними) гёрсетиле. Ол комсосдагъы уьстюнлюклери булан оьтесиз бай 1961-нчи йылны гьасиллерин чыгъара туруп, Гагаринни де Титовну да космос учувларына лайыкълы багьалар бере туруп, булай деп эсгере:

"Онча яхшы кюйде ахтарылып битмеген космос аламы, бир шексиз де, илму ва экономика якъдан оьтесиз агьамияты булангъы практика масъаланы чечивде бизин бек иштагьландырмакъда.

Аз заманны ичинде космос байлавлукъланы юрютмек, радио ва елепрограммаланы яймакъ, денгиз ва гьава ёллардагъа гемелер булан самолётланы навигациясын этмек, гьава гьалларына систематика къайдада тергев этмек учун спутник-станицяланы къурма тюшежек..." (Творческое наследие академика Сергея Павловича Королева. М.: Наука, 1980.С.433.).

"Проф. К. Смирнов", озокъда, о вакътилерде байлавукълар учун спутниклер яратмакъ учун ЦК-ны ва СССР-ни Гьукуматыны яшыртгъын къарары булан проект ишлер къызывлу кюйде юрюлме башлангъанны ачыкъдан-ачыкъ язып болмай болгъан.

Шо дёвюрде муна шо проект ишлеге М. Къапланов да къуршала. "Заря" деген космос гемени баш конструткору Ю. Быковну рекомендациясына гёре, НИИ 695 аты булангъы яшыртгъын институтунда чалышагъан М. Къаплановну "таныш болмакъ учун" Сергей Павлович Королёв оьзюню янына лакъыргъа чакъыра. Шо лакъырны натижасында С.П. Королев оьзюню алдагъы ишинде яхшы гёрсетген Муратгъа космосдан таба байлавлукълар юрютмек учун къолланжакъ спутниклени бортовой байлавукъ аппаратурасыны (ретранслятор) уьстюнде ишлеме таклиф эте. Шулайлыкъда Мурат Къапланов С.П. Королевну командасында чалышма башлай. Ол "Молния-1" деген байлавлукъ спутникни проектин яшавгъа чыгъарыв ишлерде оьз къошумун эте. Салынгъан тапшурувгъа гёре, спутникни ресурсу (ишлев болжалы ва гючю) 6-9 айдан кем болмайгъан кюйде проектге тутулма ва бары да бу эксперимент ишлер учун 6-7 спутник учурулма герек болгъан. Ишлер шо болжалда кютюлме де кютюле...

Муратны келпетин ачыкъламакъ учун ону иш ёлдашларыны эсделиклери яхшы кёмек эте. "Къапланов биринчи танышлыкъдан тутуп оьзюне инамлыкъ къазандырагъан адам эди. "Башлапгъы къаравдан сююв" де шолай тувадыр. Мен де ону шоссагьат ушатдым ва сююп де къалдаым" деп хабарлай В. Черток ва ону биографиясына байлавлу булай хабарлай:

О замангъы ишге тюшегенде толтурагъан анкеталарда барыбызгъа да яхшы танывлу гьар адамны миллетине байлавлу бешинчи пункт бар эди. Бизин институтну кадралар бёлюгюню къуллукъчулары Къаплановну анкетасын уьйренегенде бу пунктгъа гелгенде бек тамаша этдилер. "Къумукълар" дегенлер кимлердир, не миллетдир деген соравгъа жавап табып болмай къыйналадылар. Гьалиги терминология булан ол "лицо кавказской национальности" болуп чыгъа эди.

Мен оьзюм де Кавказда болгъан бусам да, булай бир миллетни гьакъында эшитмеген эдим., мундан сонг кадровиклеге де не айып салып боларсан. Аз санавлу бу миллет Дагъыстанда яшай болгъан экен. Мурат оьзю бу гьакъда хабарлады ва оьз яшавундан булай англатывлар берди. Ону уллу атасы Забит къумукъ бийлерден ва оьтесиз бай ересилерден болгъан. Уланы Рашитни (Муратны атасын) ол, о замангъы рус аристократлары да йимик, Европа культурасына ес болсун деп Парижге охума йиберген. Рашит инг де престижли саналагъан Сорбонн университетинде билим алгъан. Мунда охуйгъан заманында ол бир жугьут къызны сююп къала ва ону булан уьйлене. Бу себепден Рашитни атасы булангъы аралыкълары уьзюле. Амма 1915-нчи йыл, оьлгенче алдын, атасы уланы булан яраша ва оьзюню бюс-бютюн байлыгъын бугъар васият эте.

Оьрдеги маълуматлардан англашылагъанына гёре, Мурат оьзюню автобиографияларында ва оьзю толтургъан анкеталарында оьзюню "жамият минасына" гёре салынгъан соравгъа жавап Бере туруп, гьар гезик де "Отец - землевладелец( до революции), адвокат" деп гёрсетип юрюй.

1937-1938-нчи йыллар сталинчи репрессияланы дёвюрюндекавказ интеллигенциясы кёп къыйыкъсытывлагъа тарый. "Адвокат, ересини, князьны уланы" болгъан, Францияда оьр билим алгъан Рашит Къапланов да, озокъда, бир шексиз де, "халкъ душманларыны" сыдраларындан саналып, 1937-нчи йыл ёкъ этиле. Атасы репрессилагъа тюшгенче алдын Мурат Москва энергетика институтну электрофизика факультетин яхшы къыйматлар булан битдирме бажара. 1938-нчи йыл Муратны, "халкъ душманыны" уланы, оьзюн де тутгъанлар ва "недоносительство" деген статьягъа гёре такъсырлап лагерлеге сюргюн этгенлер. "Тарбиялавчу-загьаматчы лагерлерде" беш йылны узагъында "гьакъылгъа гелтирилген" сонг армиягъа алынып мунда да "инамлыкъ" къазангъан сонг, "почтовый ящикде", яни оборон заказланы кютеген яшыртгъын институтда тийишли къурумланы даимги гёз къаратаывуну тюбюнде ишлеме башлай.

Янгыз КПСС-ни ХХ-нчы съездинден сонг Мурат оьзюн эркин гьисап этме башлай. "Хрущевну гьакъында нелер айтыла буса да, мен огъар гьакъ юрекден шюкюрмен" дей эди Мурат, деп эсгере ону иш ёлдашы. "Пагьмудан, гьаракатчылыкъдан, рагьмулулукъдан ва сиптечиликден ол магьрюм тюгюл эди" деп де узата...

1962-нчи йылны лап башында Къаплановну ортакъчылыгъы булан гьазир этилген ва "Молния-1" спутникни реклама этеген биринчи проспект ЦК-гъа, ВПК-гъа ва тийишли министрликлеге йибериле. Шо проспект "Молния-1" спутникге байлавлу ябыкъ буса да биринчилей тышгъа, тыш дюньягъа чыкъгъан биринчи документ бола. Шо проспектде "Молния-1" эксперимент къайдада къурулгъан байлавлукъ спутниги гьисапда танытыла. Бу проектге гёре, спутникден таба Москва Владивостокдан башлап СССР-ни ва бютюн Европаны бары да шагьарлары булан байлавлукъ тутуп болагъан болгъан. Проспектде айтылагъан кюйде, "спутникни ретрансляция аппаратурасы савлай телепрограмманы (бир канал) юрютме (яймагъа) яда кёпканаллы телеграф ва телефон байлавлукъну (40-60 канал) къурмагъа имканлыкъ бере".

Бу документде, "Молния-1" спутнигине байлавлу ишни шу къайдада къургъан заманда 1964-1965 йылларда спутниклерибизни къолап оьр даражада мугькамлы космос байлавукъланы инамлы базасын болдуруп болажакъбыз" деп де айтыла.

Бу сёзлени охугъанда, озокъда, бу проектни тасдыкъ этген космос техниканы атасы саналагъан С.П. Королевгъа, ону ёлбашчылыгъыны тюбюнде бу проектни яшавгъа чыгъаргъан якълыбыз, уллу алимимибиз ва макътавлу адамыбыз Мурат Къаплановгъа ва бу проектни уьстюнде ишлеген ону кёп санавдагъы иш ёлдашларына бакъгъан якъдагъы сюювюбюз ва оьктемлигибиз бирден-бир артмай болмай.

...Мурат Къапланов бу ишлери учун, натижада, СССР-ни Пачалыкъ савгъатын биринчилей алгъан. Амма ону аслу ахтарыв ишлери буса о вакъти янгы башлангъан болгъан. Алда буса илмуда ва яшавда алынмагъан узакъ ёллар, янгы оьрлюклер булан янгы уьстюнлюклер болгъан.



Камил Алиев

КЪОШУМ ГЬИСАПДАГЫ БАЯНЛЫКЪ.

Мурат Къаплановну гьакъында къумукъ охувчуларыбыз, оьрде де эсгергеник кюйде, артдагъы йыллар аз буса да маълуматлар алма болдулар, оьзюн де таныдылар. Амма ону уланы Рашид Мурадович Къаплановну Дагъыстанда яхшы таныйдыр деп айтып болмайбыз.

Рашид Къапланов 1949-нчу йыл тувгъан. Москвада яшай. Дюньягъа аты айтылгъан белгили алим-этнолог, тарихчи, политолог ва полиглот, 19 тилни биле, дагъы да 30 тилде охума да охуй.

1992-нчи йылдан берли РАН-ны бютюндюнья тарихи институнда илму къуллукъчу ва дарсберивчю болуп чалыша. Лондондагъы Европа Академиясыны, жугьутланы уьйренеген илмуланы Бютюндюнья бирлешивюню члени, Россия жугьутларыны тарихи жамиятыны башчысы. "Сефер" (Китап) деген академия центрни председатели.

Ол "Португалия после Второй мировой войны" деген монографияны ва къыркъдан да артыкъ оьзге илму ишлени автору. Машгъул болагъан илму тармакълары... Европадагъы санав якъдан аз гьисап этилеген миллетлени ва оланы милли гьараатларыны тарихи; Европа жугьутларыны 18-19-нчу асрулардагъы тарихи; европа фашизмини тарихи; политология, этнология, социолингвистика.

Оьзюню уьягьлюсюню ва ата-бабаларыны гьакъында ол къысгъача булай хабарлай:

- Мени генеалогиям, яни тухум-тайпамны, яни къумукъ бийлени тарихи оьтесиз къужурлу. Биз къумукъ бийлерденбиз Китапларда юрюле гелеген бир таварихлеге гёре, мени тухум тамурларым тап Магьаммат-пайхамарыбыз булан байлавлу болуп чыгъа (озокъда, мен оьзюм, профессионал тарихчи гьисапда, бу ерли таварихчилеге инанып къалмагъа герекмейгенлигин англайман). Бир башгъа версиягъа гёре буса, - биз Чингисханны наслуларыбыз. Ана якъдан мен жугьутлар булан къошулгъанман. Жугьут тюгюл ата-бабаларым Темиркъазыкъ Дагъыстандан. Мени уллатам улланам булан Парижде охуйгъан заманында уьйленгенлер. Тётям Стамбулда тувгъан, анам буса - Китайда, мен оьзюм буса, насип болуп, Москвада тувгъанман. Оьзюмню миллетче бир яндан къумукъ, биревю яндан да жугьут гьис этемен.


Опубликовано: "Ёлдаш", 2004, 6 ноябрь.

Размещено: 28.06.2005 | Просмотров: 3066 | Комментарии: 0

Комментарии на facebook

 

Комментарии

Пока комментариев нет.

Для комментирования на сайте следует авторизоваться.