Кумыкский мир

Культура, история, современность

Къумукъ америкада да къумукъ

Ачыкъ лакъыр (Камил Алиев, газета "Ёлдаш").

фото

Газетни баш редактору Камил Алиев интернетден таба Америкада тезден берли уьягьлюсю булан бирге яшайгъан ва ишлейген белгили алим, техника илмуланы доктору, профессор Ильмутдин Абдулагьатов булан къужурлу лакъыр этген.

- Ильмутдин, газетибизни охувчуларыны барында иштагьландырагъан булай соравдан башлайым. Сен Америкагъа уьягьлюнг булан нечик чыкъгъансан? Онда турагъанынг кёп боламы?

- Бу узун хабар. 1997-нчи йыл мен бир Халкъара илму проектде ортакъчылыкъ этип, Катовица шагьардагъы (Польша) Коперникни атындагъы физика институтгъа "къонакъ-профессор" гьисапда чакъырылып ярым йылгъа ишлеме бардым. Онда ишлейген вакътимде электрон почтадан таба Америкада оьтгерилежек бир Халкъара илму конференциягъа чакъырылыдым ва Польшадан ватаныма къайтгъан сонг шо конференция да ортакъчылыкъ этмек учун Америкагъа гетдим. Конференцияны Колорадо штатны Булдер шагьарында ерлешген Милли технология институту (National Institute of Technology) оьтгере эди. Мундан алда да мен Вашингтонда, Орландода, Нью-Йоркда ва Американы башгъа шагьарларында къысгъа болжаллы сапарларда да болгъан эдим. Мени мунда этген докладыма дюньягъа аты айтылгъан алимлер оь къыймат бердилер, докладдан сонг яныма гелип, таныш болуп, къутлай эдилер, къайдан экенимни сорай эдилер. дылар. Мен "Дагъыстанданман" деп жавап бергенде бек тамаша болагъанын яшырмай эдилер, олар Дагъыстан деген ер къайдадыр, билмей эдилер. Эсимде бар, профессор М. Фишер (ону аты дюньягъа белгили, ол гьазир этген эки алим физикадан Нобел премияны лауреатлары) мени булан таныш болгъан сонг, уьюне къайтгъанда картадан излеп Дагыстанны тапмасам бир де ярамай деп масхара этди. Ол оьзюню докладында да Дагъыстанны алимлерини ахтарывларына яхшы къыймат берди ва залда олтургъан мени тургъузуп бютюн конференцияны ортакъчыларына таныш этди.

Конференция тамамланып мен уьйге ёл чыкъма турагъанда мени булан савболлашмагъа бир-нече алимлер гелди ва оланы бириси мени уьягьлюм булан Америкагъа гелип оьзюню лабораториясында ишлемек учун уьч йылгъа чакъырды. Магъа оьзюню илму публикацияларында берди. Уьйге къайтгъанда яхшы ойлашгъан сонг, мен огъар разилигимни билдирип жавап яздым. Бир-нече жумалар оьтгенден сонг мен США-ны гьукуматыны атындан ишге чакъырыв алдым, неге тюгюл де мени ишлеме чакъыргъан Милли технология институту (NIST) пачалыкъ янындан акъча-мая гёрсетилип чалышагъан илму идара. Ону учунда олай гьукумат янындан чакъырыв болгъан гезиклерде Америкагъа бармакъ бир-нече къадар енгиллеше, виза булан инжинме тюшмей. Натижада мен 1998-нчи йылны январь айында уьягьлюм булан Коларадо штатны Булдер шагьарында ерлешген Милли технология институтгъа "къонакъ-профессор" (Gost- Professor) болуп ишлеме гелдим. Уьч йыл мунда чалышгъан сонг къайтма болжалым етгенде булар мени дагъы да ярым йылгъа къалгъанымны сюйдюлер (айтма герек, США-ны законларына гёре ят уьлкелилер пачалыкъны яныдан финаслашдырылагъан илму ожакъларда уьч йылдан артыкъ ишлеме изну берилмей). Шо саялы институтгъа мени мунда дагъыда къалдырмакъ учун гьукуматдан оьзтерече изну алма тюшдю. Институтдагъы иш ёлдашларым муну билген сонг "Ильмутдин, сени портретингни NIST-ни тамында илмесе болмажакъ, неге тюгюл де сен мунда уьч йылдан артыкъ ишлеме берилген биринчи ят уьлкели ахьарывчусан" деп масхара эте эдилер.

Бу болжал да оьтген сонг, "къаламанмы-къалмайманмы" деген масъала янгыдан чыкъды. Бу гезик де магъа Америкада "давамлы" ишлемек учун "давамлы яшавлукъ ер" таклиф этилди. Шогъар байлавлу институт гьукуматгъа арза да язды (Камил, сен магъа айып этмей къой, айтагъаным макътанчыкъ сёзлер тюгюл (оьзюмню гьакъымда айтмагъа онча онгайлы да гёрмеймен), булай бир таклифни (ихтиярны) США-да кимге буса да, орта гьюнерли, ярты-ярым пагьмулу ахтарычулагъа берилмей, дюньягъа малим болгъан ва шо даражада илмуда ишлер этгенлеге бериле).

Булай бир ихтиярны мен тез заманны ичинде алдым ва шо институдагъы ишимни, муна, бугюнге ерли узатып да тураман. Демек, мени США-ны илмусуну ва технологиясыны оьсювюне этеген къошумума мундагъылар мюкюрлер. Мен мунда контрактгъа гёре чалышаман, ону да болжалын институт заман-заман узата. Штатгъа алып болмайлар, неге тюгюл де мен США-ны ватандашы тюгюлмен. Гьали энни олай бир масъалада токътагъан. Магъа США-ны ватандашлыгъын къабул этмекни таклиф этелер, тек мен рази болмай тураман. Мен гери къайтып, ватанымны хайыры учун ишлеме сюемен, къардашларымны, дос-ювукъну сагъынгъанман, гёрме сюемен, анадаш авуз тилни эшитме сюемен. Ватан деген ер шолай сагъынчлы-сагъышлы ер, мен де, гьар оьзге инсан да йимик, оьз ватанымны дагьнили топурагъындан яралгъанман, о топуракъгъа къайтма да герекмен... Ёкъ, мунда магъа, башгъа яман тюгюл, США-ны ватандашларына берилген ихтияралар магъа да берилген, биргине-бир берилмеген ихтияр бар буса, о да - мен бу пачалыкъны Президентин сайлама ихтиярым ёкъ. О ихтияр да магъа не учундур, ону да мен нетейим!?

- Гьалиги заманда сен онда не иш булан машгъулсан?

- Мени мундагъы илму чалышывумну аслу тармагъы - сувну, сувну пусуну ва башгъа тюрлю сув ва атом электростанцияларда къолланагъан материалланы аслу физика-химия хасиятарын ахтармакъ ва шо натижаланы энерго-техникада къолламакъдыр. Ону булан бирче Колорадо университетини профессоруман, дарслар беремен, гьар-тюрлю уьлкенлерден гелген аспирантланы ахтарывларына илму ёлбашчылыкъ да юрютемен. Бир уллу монография гьазирлегенмен (2000 бет бар, ону уьстюнде беш йыл ишлегенмен), бир-эки айдан сонг Нью-Йоркда басмадан чыгъажакъ, сонг да америкалы иш ёлдашларым булан бир дагъы бир монографияны уьстюнде ишлеп тураман. О да 2006-нчы йыл Европадагъы "Elsevier Science" деген инг уллу илму китап ожакъда басмадан чыкъма герек.

- Бизден чыкъгъан адамгъа Американы яшавлукъ стандартларына ва яшав къайдаларына уьйренме тынчмы эди?

- Бек къыйын эди, озокъда. Гезигинде айтайым. Ингилис тилни осал биле эдим (мунда гёчгенче, ингилисче охуп-язып, англап бола эдим, амма о тилде (айрокъда, америкалыланы ингилис авуз тилинде) гьаллашып, англатып болмай эдим. Бу тилни кёп башгъалыкълары бар, бу тил бизге институтларда уьйретилеген ингилис тилден кёп арек. Мунда о тил булан сйлесен, сени бирев де англамай,сен де оланы тилин англамайсан. Америкалалыр оьзлени тилин билмейгенлер булан иш тутма сюймейлер, мен муну шоссагьат англадым. Сонг да, мунда сагъа бизде, Дагъыстанда, Россияда йимик, "булай эт, олай эт" деп насигьат этеген адамгъа кёп сийрек ёлугъарсан. Бизде буса, гьар увакъ-тюек учун да чабып айланып, сагъа жавап береген "юз гишини" табасан. Мен Институтгъа биринчи гюн ишге гелгенде, воллагь, сен де бармысан, нечик ерлешдинг, не кёмек этейик деп сорайгъан къайдан болсун:Буланы адатларына гёре (яшавлукъ ёрукъларына гёре) кимни буса да гьар-тюрлю соравлар булан, тилевлер булан рагьатсыз этмек эрши хасият гьисаплана. Биргине-бир гезик, озокъда, кёмек этерлер, не этме, нечик этме герекни айтарлар, амма дагъы гезик буса авзуна сув алгъандай пысарлар. Демек, оьз ишлерине гьар кимни оьзюню башы аврусун, оьзю чечсин. Уьчюнчюсю де, США-ны законларын билмейгенлик башлапгъы йыл бизге кёп ппуршавлукълар тувдура эди. Не этме герегинг кагъызда (документде) язылып бар, амма тилни онча билмейгенлигингден ва заманны къытлыгъындан олардан пайдаланып болмайсан. Биринчи гюнлер шагьаргъа чыгъагъанда да ингилисче-русча сёзлюкню кисеме салып чыкъмасам гьеч бажарылмай эди. Законланы билмейгенлик оланы кютме герекликден эркин этмей чи. Бу себепден магъа кёп штрафлар тёлеме тюше эди. Мисал учун, банкны кредит карталарын дурус къолламайгъаным саялы, квартир гьакълагъа ва къуллукълагъа байлавлу да. Гьеч бирев де бир затда англатмай, бир зат да айтмай эди, амма сагъа гелеген кагъызларда бары да зат язылгъан, оху, англа ва этме герекни эт. Башда мен о кагъызлагъа тергев бермей эдим, эсиме геле эди, бизде, Россияда, йимикдир деп, ай, сонг не буса да бир зат этермен деп ойлаша эдим. Тек тёлеме тюшеген штрафлар булангъы чеклер арт-артындан геле башлагъанда, тез эс тапдым...

Башлапгъы йыллар бизин учун инг де къыйын тиеген зат къурдашлар, хоншулар, гьатта бирче ишлейгенлер булан гьаллашып, къатнашып болмайгъанлыкъ эди. Ишни заманында бизде йимик коридорларда, кабинетлерде сагьатлар булан оьзюнгю масъалаларынга байлавлу лакъыр этмек мунда имкансыз эди. Хоншу кабинетде олтургъан иш ёлдашынга бир затны сорар эдим, бир масъаланы уьстюнде лакъыр юрютер эдим дей бусанг да, бир башлап ону булан электрон почтадан таба о гьакъда сёйлешме герексен. Шолай гезиклерде сен ону кабинетинде экенин билип, огъар телефон этсенг де, ол трубканы гётермес, ону орнуна аппараты оьзлюгюнден "билдирме сюегенизни айтыгъыз, герек болса оьзюм зенг этермен" деп жавап берир.

Алда да эсгергеним кюйде, мен ишлейген гьукумат акъча-мая гёрсетип чалышагъан институт, уьягьлюм ишлейген компания буса тюгюл, яни оьзэнчилли, оьзесили идара. Муну идара есиси, сени гьакиминг, ону айтгъаны - бар, айтмагъаны - ёкъ. Сен ишде бусанг, о ошатмайгъан опуракъны гиймеге, гюлсувлар (атир) сепмеге, токътавсуз телефонгъа тагъылып турмагъа гьеч ихтиярынг ёкъ. Неге тюгюл де, булар англатагъан кюйде, бу затлар бары да клиентлени оьзлерден къачырма имканлы. Гьаким булан эришме яда тынглавсулукъ гёрсетме къарасанг чы, шо мюгьлетинг де гетдинг, тайдынг ишингден!

Арып-талып ишден уьйге къайтгъанда да - къамавдасан, барма ер билмейсен, хоншунга да сен тарыкъ тюгюлсен. Башлап жуманы ахыры геле буса, мен къоркъадым, уьйде нетежекмен деп ойлаша эдим. Шо саялы да заманны йибермек учун ял алагъан гюнлерде де ишге барып къала эдим. Башлапгъы эки йыл биз , муна шулай, къыйналып. "азап" чегип турдукъ, сонг, не буса да, уьйрендик. Тилибиз чечилди, законлагъа тюшюндюк, аста-аста яшавубуз да бир ёлгъа-ёрукъгъа тюшдю. Ашгъа байлавлу да къыйналамай да къалмадыкъ. Мунда аш якъдан, башгъа, къытылыкъ ёкъ, савлай йыл не сюе бусанг да бар, багьалары да учуз. Башда бар затны уьйде гьазир эте эдик, сонга таба буланы ашларына да уьйренип къалдыкъ. Бары да затгъа уьйренесен, уьйренип болмайгъан буса биргине-бир зат - ят ээлеге гетип ватанынгдан айрылгъанлыкъ.

- Америка яшав стандандарты демек недир? Америкалыланы не йимик янларын ушатдыгъыз?

- Америкалылардан мен кёп затгъа уьйрендим. Кёп пайдалы янлары бар, пайдасызлары да ёкъ тюгюл. Аслу зат буса, шудур. Ишине бакъгъан якъда да, инсанлагъа бакъгъан якъда да дуруслукъ, бизинче, бусурманча, айтгъанда - гьалалыкъ, жамият оьзю яратгъан, оьзю ойлашып къабул этген законлагъа аминлик, тынглавлулукъ. Не эте, башгъа, бизде болмаймы дурус-гьалал яшап деп сорама ихтиярынг бар. Тек бизде яшагъан гёре чи, - сен гьалал яшайсан, айлананг буса, оьз пайдасына законланы, жамият къылыкъны, айыпныда да инкар этип яшай, пачалыкъ буса булай ёлсузлукълагъа гёзюн юма. Булай шартларда жамиятны ёрукъландырагъан намус-ягь, къылыкъ, ругь тарбия йимик регуляторлар ишлейгенлигин тас эте. Жамият зараллана башлай, чириме башлай. Ону ахыры не болагъаны белгили. Америкалылар буса (гиччиси, уллусу демей) оьз жамиятына зарал гелтирежек затны биле-биле туруп бир заманда да этмес. Булар бизден сонг не сюйсе болар бугъай, бизге не аварадыр деп яшамайлар.

Мен бек ошатагъан зат, мунда инсангъ, инсан гьакъларына бек агьамият бериле, ону загьматы тийишли даражада къыймат къазана. Бу жамиятда инсан оьзюн оьктем ва харлысыз инсан гьис эте, оьзюнден де бу жамиятда, бу пачалыкъда кёп зат гьасили болагъанны гёре. Бизде буса, мисал учун, сайлавланы заманында кимге буса да бирсине сорасанг, тавуш берме бара бусан деп, шо бир къалипдеги жавапны аласан: "не этейим онда барып, оьзлер (гьакимлер) сюеген кюйде этежеклер, менден не гьасили бола?". Мунда олай тюгюл, халкъ да ону яхшы биле. Гьар жума бизге уьйге полициядан телефон этелер яда гелелер, гьалыбызны сорайлар, кёмек герекми, герекмейми билелер. Полицей мунда сени не проблемангны да чечип бола. Оьзюню къуллукъ борчларын ол тындырыкълы кюйде юрюте. Бир булай бир мисал да гелтирме сюемен. Бирт гезик мени уьягьлюм тюкенде башы айланып оьзюн кепсиз гьис эте, ону булай гьалына шекленген тюкен есиси 911- къыставлллу кёмек къуллукъну врачларын шоссагьат чакъыргъан, олар да алгъасавлукъ булан етип гелип, огъар этме тюшеген къуллукъну этгенлер. 2-3 гюн гетип буса шо уьягьлюме кёмек этген врачдан ону савлугъун сорап кагъыз алгъанда, биз бек тамаша болдукъ ва огъар рази къалдыкъ. Сонг да, шо тюкенни есиси 911-къуллукъну чакъыргъанлыкъгъа байлавлу харжны оьзюню кисесесинден этгенни де билдик...

Америкалыланы мен бек гьюрмет этеген бирдагъы бир хасияты - табиатгъа, экологиягъа, бакъгъан якъдагъы янашыву. Олар ону анасын йимик сюелер десем яде янгылыш болмас. Огъар зарал гелтиреген себеплени, шартланы алдын алмагъа да гьап-гьазир туралар. Эгер де кёп халкъ яшагъан ерде не буса да бир зараллы завод къурула деген хабар яйылса, халкъ аякъгъа туруп къала. Мен яшагъан шагьарны орамларында, паркларында къыр жанлар (къоянлар, атъялманлар, аювлар, къубагийиклер ва бшгъ.) эркин къыдырып айлана, олагъа гьеч бирев де тиймей. Мисал учун, атъялманлар бизин аш уьюбюзден де чыкъмай. Сонг да мунда олагъа къарайгъан, оланы къоруйгъан "Animal Police" деген полиция да иш гёре. Булай бир мисал гелтирейим, "Animal Police" биревню атъялманланы оьлтюргени саялы тутуп 12 йылгъа туснакъ этген ва, уьстевюне, огъар 250 минг долларгъа штраф да салгъан. Муна, бугюн, машин булан ишге барагъанда да мен плакатлар булан бир кёп адамны гёрюп токътадым: не сюелер, не талап этелер? Олар шагьардагъы циркни бойкот этме чакъыра, неге тюгюл де онда къыр жанланы къыйнайлар. Плакатларында булай сёзлени охудум: "Къыр жанлагъа - эркинлик!", "Гьайванланы ихтиярларын бузма къоймасбыз!", "Къыр жанлар булан къазанагъан кюйню токътатмакъ!".

Америкалыланы мен ушатагъан бирдагъы бир яны, олар иш этип сени бир заманда да алдатма къарамаслар. Олар берген сёзюнде де туралар, инсанны сёзюне де инаналар, пелен справка герек, тюген заины этме герек деп де башынгны инжитмейлер. Амма, эгер де сен оланы бир керен алдатсанг, оьмюрюнге гьёкюнежексен, сен даимге оланы инамлыгъындан чыгъажакъсан. Масала, эгер де сен квартир борчларынгны тёлемей башгъа шатагъагёчюп гетсенг, сагъа олар бир зат да этмежеклер, излеп де айланмажакълар, тек сени атынгны "къара кагъызгъа" (бу "къара кагъызгъа" гирген гьар адамны гьакъында информация береген айры бир компания бар) къошажакълар. Къасы буса да бир адам гелип банкдан кредит алма сюйгенде, яда харжгъа квартир тутма сюйгенде, машин сатып алма сюйгенде, олар шо оьрде эсгерилген къурумдан бу адамгъа байлавлу информацияны ахтаралар. Эгер де адам о "къаралардан" буса, сени ишинг "битген", сен инамлыкъдан чыкъгъансан...

США-да билим алма къыйын деп айталар, сайки, янгыз бай адамланы авлетелери билим алып бола дейлер. Дурус тюгюл. Билим алма сюеген гьар адамгъа мунда ёллар ачыкъ. Мунда охума сюегенлеге борчгъа яда гьавайын охума имканлыкълар болдурагъан нечагъы сюе бусанг да фондлар бар. Ишлеме сюеген адаам оьзюне иш де таба, къазангъан алапасына гёре яшап да, яшама уьй алып да, машин алып да бола. Башын аврутмагъа негер тарыкъдыр, охума негер тарыкъдыр дейгенлер де яман яшамай.

- Буса, Америкада сиз ушатмайгъан нелердир?

- Мен ушатмайгъан заты - булардагъы ата-ана-авлет аралыкълары. Школалардагъы пакарсызлыкъ, яшлардагъы оьзбашчылыкъ, тынглавсузлукъ. Охувчуланы дарсны заманында не этме де, чыгъып гетме де, ихтияры бар. Мундагъы яшлар ата-анасын оьзлени токъалагъан яда оьзлеге яман сёз айтгъан, яда уьстюне оьзю сюеген опуракъны алмай деп судгъа береген гезиклер де нечакъы сюе бусанг да ёлугъа...

- Ильмутдин, дагъыстанлыланы, къумукъланы америкалылар булан тенглешдиргенде не йимик башгъалыкъларын гёресен? Олардан биз не затгъа уьйренме герекбиз, не затгъа буса уьйренмей турма герекбиз?

- Артдагъы соравдан башлайым. Демократиягъа, дуруслукъгъа, гьакълыкъгъа, законгъа гьюрмет этивге уьйренме герекбиз. Бары да халкъгъа закон бир болма герек, тенг болма герек. Нечакъы заман оьтсе де, закон гьеч биревню яныдан да инкар этилмес болма герек. Гьали-гьалилерде мунда бир вакъти США-ны президенти болгъан Кеннедини бир къардашына адам оьлтюргени саялы 50 йылдан сонг суд гесилди (о адам оьзюне 14-16 йыл болагъанда темир таякъ булан уруп оьзюню тенглисин оьлтюрген болгъан).

Америкалылыр оьз ватанын бек сюелер. Гьар байрамда гьар америкалы пачалыгъыны байрагъын илерлер. Бизде бу зат ёкъ (Эсимде бар амма, компартия гьакимлик сюреген девюрлерде атабыз байрам гюнлер къапубузну уьстюне къызыл байракъны къагъагъан кюй). Бу халкъны ругьун гётерген яхшы мердешдир деп ойлайман. Артдагъы гезик уьйге гелгенде мен Америкагъа сатып-алып гетмек учун Магьачкъалада Россияны ва Дагъыстанны байракъларын излеп табып да болмадым.

Амеркалылар оьз пачалыгъын дюньяда инг де тизив пачалыкъ деп гьисап этелер (балики, шолай да дюрдюр), бу сепебден болма ярай, оьзгелеге экинчи сортлагъа йимик сансымай къарайлар. Озокъда, мен ону ушатмайман, ачывум да чыгъа шо саялы. Олар оьзлер дюньяда гьар заманда да инг де гьакъыллы, инг де тизив, инг де алдынлылыар болуп гёрюнме сюелер. Школаларда да охувчуланы (Дюньяда инг де тизив уьлке -Америка!" деген гьакъылда уьйретелер. Озокъда, огъар оланы ихтияры бар, амма оьзгелени де онча олай тёбен гёрме тюшмейдир.

Бизин айтсакъ, бизде, бизин адамланы, юизин халкъланы арасында америкалыларда ёкъ ва болма да болмажакъ дослукъ бар, бир-биревге ачыкъ юреклилик, бир-биревге жаны авруйгъанлыкъ бар. Магъа мунда давну заманында бизге пленге тюшген бир румыниялы ёлукъгъан эди. Огъар мен бир гезик, сиз Россияда пленде болуп, не гьасилге гелдигиз дагъы деп сорадым. "Россияны йыгъып болмай" деп жавап берди ол. Ол, озокъда, дурус айта.

- Америкалылар кёмек этме нечик де, оьзгесини масъалаларына тынглама да сюймей дейлер. Шо дурусму?

- Амеркалы булан лакъыр этегенде сен оьзюнгню къыйынларынгны айтма башласанг, ол сен айтагъангъа къулакъ асар, озокъда, амма артда да "Sorry" (айып этме) дер ва шону булан шо лакъыр битер. Языкъ сыныв недир олар билмейлер. Америкалалыр бары да затны акъчаны гючю булан этип бола деп инаналар. Амма бек янгылышалар.

Америкалалыр, аслу гьалда, гьар жуманы ахырында, ишден сонг, йыбанмакъ учун жыйылалар. Бизин тамаша этдиреген не затдыр десенг, олар гьариси оьзюню ашы, ичкиси булан гелелер. Гьатта сени оьзлени бир байрамы болуп оьзлеге чакъыргъанда да алданокъ сагъа англатырлар, оьзюнгню продукталарынг булан гелме герексен деп. Мундан сонг олагъа барма да сюймейсен. Муна шолай ахшамгъы жыйылывларында булар жуманы ичинде этип болмагъан ишлерини уьстюнден лакъыр этелер. Иш гюнлеринде гьаллашыв ёкълугъундан булай жыйынларын америкалылар бир багьанасыз да оьтгерелер, аслусу - жыйылмакъ гьар затдан хабар этмек, аш ашамакъ.

- Америкада Россияны, Дагъыстанны билемилер? Сени миллетингни сораймылар?

- Дагъыстанны гьакъында олар бир зат да билмейлер, къайда экенин де эшитмегенлер. Чечняны, Мычыгъышны, озокъда, билелер, гёрелер. Россияны гьакъында буса уьч затны (Sibir (сувукъ ерлер), Vodka (гьаракъы), булар ойлашагъан кюйде Россияны бары да халкъы ичги ичме сюеген адамлар) ва Medvedi, яни аювлар) эсгерирлер ( аювланы да Россия булан негер байлай, англамайман).

Миллет масъаласыны гьакъында. 11-нчи сентябрь болгъанча бирев де сени миллетингни, динингни, тилингни ахтармай эди. Маданиятыбызгъа, мердешлерибизге, адатларыбызгъа байлавлу соравлары чы бола эди. Биринчи йыл буланы тилевюне гёре мен институтдаДагъыстанны, экономикасыны, илмусуну, ону халкъларыны, мердешерини, адатларыны гьакъында доклад да этген эдим. Бек интерес этдилер. Гьали буса бары да зат башгъачалай болду. Шоссагьат сорайлар, Россияны не еринденсен, не миллетденсен (туврадан-тувра сорамай буса да, ону да билме сюелер). Оьзге уьлкелилерден бек сакълар, тартынагъанлыкъ да гьис этиле башлагъан. Амма политика булан, айрокъда, тыш политика булан онча машгъул болмайлар.

Заманлар нечагъы алышынса да, инсанлар олай тез алышынмай. Буланы гьакъылларында СССР де США да бир-бири булан "сувукъ давну" шартларында яшайгъан девюрлени тагьсирлери мунда гьали де гьис этиле. Мундагъы эсли адамланы юреклеринде Россия къоркъуву гьали де барлыгъы билине. Булар дюньядагъы бир-бир миллетлени оьзлеге ят, душман гёрегени де яман.

Амеркалылыар къоркъагъан эки зат бар: Аллагь ва налоглар жыягъан инспектор. Американы гьар ватандашы яда мунда гелип ишлейген гьар адам гьар йыл апрель айны 15-не ерли оьзюне тиеген бары да налогланы тёлеме борчлу. Эгер де тёлемесенг, процентлер къошула; къазанчынгны яшырсанг, - туснакъгъа барма гьазир тур. Къазанчын яшырмакъ да бир, адамны машининг булан таптам оьлтюрмек де бир. Налогланы гьакъында шуну айтма герек. Олагъа байлавлу амнистия да бар. Масала, бир себеплеге гёре сен налогларынгны тёлеп болмай бусанг тийишли органлагъа о гьакъда билдирме борчлусан. Органлар сени арзангны уьйренип, яда налогларынгны кемите, яда олардан толу кюйде эркин эте. Буланы налог салыв ва алыв политикасын мен бек ушатаман, бек дурус гёремен. Мисал учун, машининге бензин сатып ала бусанг, налогунгну кемите; охуй бусанг, авруп савлугъунга байлавлу харж чыгъаргъан бусанг, сатып китаплар алгъан бусанг, компьютер алгъан бусанг да, - шолай этелер.

- Америкада Темиркъазыкъ Кавказдан чыкъгъан хыйлы халкъ яшай деп охугъанман. Сен бу гьакъда не айтып боласан, оланы арасында дагъыстанлылыар, къумукълар бармы, ёлукъгъанмысан?

- Дурус. США-да яшагъан дагъыстанлылар да бар. Калифорнияда яшагъанланы хыйлылыарын таныйман, заман-заман бир-бирибизге телефондан сёйлейбиз, информация алабыз, беребиз, байрамларыбыз булан къутулайбыз ва, сийрек буса да, ёлукъма да ёлугъабыз. Мен мунда бир къумукъ яш барны билемен, ол Сакраментода яшай ва ишлей (англагъаным кюйде, ол бизин Къумукъ театрны директоруну уланы). Гюбечили (Кубачи) даргилени уьягьлюс де бар мунда. Амма мен яшайгъан Колорадо штатда дагъыстанлылыар чы нечик де ёкъ, оруслар да - кёп аз. Мен билеген кюйде, Нью-Йоркда кавказлыланы кёп уллу жамияты яшай, тек олар булан мунда гьаллашмагъа магъа гьеч заман болмай.

- Ильмутдин, сен де эшитгенсендир, бизин халкъ арада ватанындан айрылып гетип бираз заман яшагъан сонг, воллагь, анамны тилин унутгъанман деп ят тилни де ярты-ярым билип булгъавур сёйлейгенлер иришгъатгъа тутула. Сагъа, уьягьлюгюзге, Америкада къумукълугъугъузну сакъламагъа, къумукъ кюйде яшамагъа къыйын тюгюлмю эди? Айып этме, ана тилигизни унутма сама унутмагъанмысыз?

- Ана тилимни, озокъда, унутмагъанман. Олай деген недир, о ярайгъан затмы? Инсангъа анасыны сютю булан, къаны булан синген ана тил жаны булан чыгъар деп айталар мени юртулуларым, Гьюсемегентлилер. Юртумну орамыны гьар ташы не ерде буса эсимде, яшлыгъым оьтген гьар тыгъырыгъы, гьар тереги, сюзюк сувундан янып ичген гьар булагъы, янывумну басдыргъан оьзен ягъалары, орманлары юрегимни гьали де жымырлата, гьатта тюшлеримде де гёрюне. Уьйде биз яшав ёлдашым булан гьар гюн къумукъча тюгюл эсе сёйлемейбиз, уллу уланыбыз да къумукъчаны тап-таза биле... гиччи къызыбыз буса, къумукъча айтгъаныбызны англай буса да, къумукъча сёйлеп болмай. Огъар, озокъда, биз оьзюбюз айыплыбыз. Ол русчаны да онча яхшы биле деп де айтып болмайбыз. Ону да англайбыз, ол Америкагъа оьзюне 13 йыл болагъанда гелди, ингилис школада охуду:Буса да, булай къойма ярамай...

Къумукъ халкъыбызны бай тили, культурасы, тарихден гелеген тизив къылыкъ мердешлери, ругь тарбиясы, адатлары бар. Къумукъланы къумукъ кюйде сакълайгъан да олардыр. Озокъда, анадаш элибизден, ата юртубуздан айрылгъанлыкъ тагьсир этмей болмай. Юрекде гюн сайын сагъынчлыкъ да арта. Гюз гелсе, "яхшы сагьатында" бютюн юрт жыйылып этилеген къумукъ тойлар, къардашларынг, дос-ювугъунг, гьатта бир оьзюнг ушатагъан къумукъ ашлар, юрегингни есир этип алагъан къумукъ аргъан кюйлер чалынып, эсинге тюшюп гетгенде юрегинг сызламай да болмай. Билесен, о да ватанындан айрылгъанлар тарыйгъан "ностальгия" деген бир юрек дерти, юрек авруву. Къумукъ болмакъ да бир тарихи къысматдыр, халкъынгны намусу-ягьы булан яшамакъдыр, адатларын тутмакъдыр, мердешлерине амин къалмакъдыр.

- Илмутдин, ватанынга, ата юртунга бакъгъан якъдагъы гьислеринг гьакип йибереген гезиклеринг, озокъда, аз болмайдыр?..

- Кёп бола. Уьйде чи нечик де, машинимде де къумукъ кюйлер, йырлар язылгъан дисклерим бар, ишге барагъанда да, ишден гелегенде де олагъа тынглайман, азиз, таныш тавушлар ва кюйлер, магъа бек кёмек этелер. Дагъыстандагъыларыма телефон этемен, гьалын-гюнюн билемен. Къардашларыбызны тойлары язылгъан видеолар бар уьйде, чакъда-чакъда олагъа къарап гьасиретлигимни басылтаман.

Булай бир затны да эс этгенмен, мунда ят элде сагъынгъан къумукъ ашынгны этип ашасанг да, - дарман экен, янгыз къарнынг тоюп къалмай экен...

Ностальгия, гьасиретлик гётерилип, юрегимни къысып йибергенде буса, мен орамгъа чыгъаман, бир-илли инсан да ёкъ ерде къычырып гёнгюмден билеген къумукъча ва русча шиърулар охуйман, гьатта атылып къумукъча бийип йиберер чакъы боламан. Шо кепде оьзюмню енгемен. Йылда бир керен, нечакъы йыракъ ва къыйын буса да уьйге, Дагъыстангъа, гелип, къардаш-къурдашны, дос-ювукъну гёрюп юрегим толуп гетемен. Юрт къабурларда атам-анам, ювукъ къардашларым, къурдашларым гёмюлген, оланы уьстюне чыгъаман. Билемен, тез не геч мен де бу къабурларда оьзюмню ахырынчы маканымны табажакъман...

- Гьасиликалам, сен Америкада орунлашма сюймейсен...

- Булай хыялым бир заманда да болмагъан. Ватаныма къайтаман, ювукъ арада, Аллагь буюрса. Ят эллерде солтан болгъанча, оьз элингде ултан болгъан деп де къумукълар не гьакъ айтмай чы. Мен де къумукъман, къумукъларданман. Гьар кесге женнетдир оьз ватаны, тувгъан ери, тувгъан эли. Къайда чыгъып гете бусанг да, оьзюнгню алып гетип боласан, оланы буса оьзюнг булан алып гетип болмайсан. Тувгъан ерине къайтып гелип... ахырынчы маканын мунда тапмакъ инсангъа парздыр...

- ...?!

- Ильмутдин, ювугъум, сен кёп арив сёзлер айтдынг, тарлыкъмай да болмадым. Биз, озокъда, бир заманда да унутмайбыз: Бизин "Йыбатагъан да Одур, Йылатагъан да О". Арив сёзлер садагъа орнуна деп де айталар. Анадаш "Ёлдаш" газетингни минглер булангъы охувчуларына не ёрайсан?

- Ёрап да не ёрайым, Америкалылар йимик Ана-тилин, Ана Элин, Ана-Топурагъын дагъыдан-дагъы да бек сюйсюнлер, къорусунлар. Бютюн дюньяда, гёресиз, сабурсузлукъ артып бара, халкъыбызны да рагьатсыз этеген кёп дерти бар. Дюньялар булай турмас. Тенгирибиз барыбызгъа да бу къыйынлы гюнлерден сав-саламат оьтмеге гюч-къуват берсин, оьмюрлерибиз гьар даим де онг этсин, язывубуз тюзелтсин. Гьар бир адам Аллагьны къадарына таянып, оьз къысматыны гьайын оьзю эте башласа, оьз мадарын эте башласа, бажарылмас зат ёкъ. Америкалыланы сынаву да шону гёрсете.

Ассаламу алейкум, къумукъларым! Уьюгюзге яхшылыкъ!

- Салам берген сагъа да яхшылыкъ, Ильмутдин!


Опубликовано: газета "Ёлдаш", 2004, 26 октябрь

Размещено: 28.06.2005 | Просмотров: 3804 | Комментарии: 0

Комментарии на facebook

 

Комментарии

Пока комментариев нет.

Для комментирования на сайте следует авторизоваться.