Кумыкский мир

Культура, история, современность

"Тюркияда къумукълагъа бакъгъан якъдагъы гьаваслыкъ бир заманда да сёнмежек"

Бираз алларда газетни баш редактору Камил Алиев белгили тюркиялы алим, филология илмуланы доктору Четин Пекажардан интернетни арачылыгъы булан бир-нече соравлагъа жаваплар алгъан.

 

Бизин баянлыгъыбыз

фото

Проф. Четин Пекажар, Анкарадагъы Гази Универститетини филология факультетини тюрк тил ва адабият бёлюгюню дарс беривчюсю. 1959-нчу йыл тувгъан. 1981-нчи йыл Анакарадагъы Гьажитепе Университетни тюрк тил ва адабият болюгюн битдирген. 1989-нчу йылында Гази Университетинде илму къуллукъчу болуп чалыша башлагъан.

1986-нчы йылында Гази Университетинде (Анкара) "Тюркияда яшайгъан къумукъланы авуз тили" деген темада илму ишин гьазирлеген. 1995-нчи йылда шо университетде "Памир (Афгъанистан) Къыргъыз Тюрклерини авуз тили" деген тема да докторлукъ диссертациясын якълагъан. Шо йылдан тутуп да шо университетде ярдымчы-доцент къуллугъун кюте башлагъан. 2000-нчи йылындан берли Къыпчакъ тиллени Темиркъазыкъ-гюнбатыш группасына байлавлу доцент даражасына гётерилди.

1998-нчи йыл Тюрк тил къурумну (академияны) тапшуруву булан Дагъыстанда илму экспедцияда болгъан ва къумукъланы тилине ва адабиятына байлавлу ахтарывлар юрютген. Натижада къумукъ тилни грамматикасын ва сёзлюгюн гьазирлемек муратда 26 къумукъ юртда болуп, бай диалектология материал топлагъан.

Четин-бейге "къумукъ гьашыгъы" деп айтсакъ да янгылыш болмажакъ, неге тюгюл де илмудагъы биринчи абатларындан тутуп да ол къумукълагъа берилген, оланы тарихи, тили ва адабияты булан теренден машгъул бола. Гьалиги заманда къумукълагъа байлавлу илму ахтарывлар юрюте, ол Тюркияда олагъа байлавлу басмадан чыкъгъан кёп санавдагъы китапланы ва макъалаланы автору. 2001-нчи йылда дюнья интернетинде биринчилерден болуп къумукъланы тарихине, тилине, маданиятына байлавлу оьтесиз бай ва пайдалы сайтны ачгъан.

Уьйленген, Тюркияны тахшагьары Анкарада яшай ва уьягьлюсю, яшав ёлдашы, булан бирге дёрт авлетни тарбиялай.

Камил: Гьюрметли Четин-бей, дагъыстандагъы кёп санавдагъы къурдашларыгны ва "Ёлдаш" газетни минглер булангъы охувчуларыны атындан сизге къайнар саламлар.

Сиз Тюркияда къумукъланы тарихине, тилине, адабиятына байлавлу оьтесиз агьамиятлы ахтарывлар оьтгерип турасыз. Инг биринчилерден болуп да интернет аламында Къумукълагъа багъышлангъан сайтны ачып, Тюркияда ва Европада яшайгъан къумукъланы разилигин къазангъансыз. Огъар биз де гьакъ юрекден шатбыз ва сизге баракалла билдиребиз. Илмуда къумукълар учун этеген къуллукъларыгъызны биз яхшы билебиз, сизге гележекде де янгы оьрлюклер ёрайбыз...

Энни де, сиз рази бусагъыз, бизин бир-нече соравларыбызгъа жавап бергенни сюер эдик.

- 2001-нчи йылда Тюркияда Маданият министерликни гьаракаты булан ва сизин ва оьзге белгили алимлени актив ортакъчылыгъы булан къумукъланы адабиятына багъышлангъан антология басмадан чыкъгъанлыкъ бизин учун оьтесиз агьамиятлы ва къыйматлы агьвалат. Антология дагъыстан жамиятыбызны янындан да уллу ругьланыв ва разилик булан къаршылангъаннын да айтма герек. Бугъар байлавлу сизге булай сорама сюемен. Тюркияны оьзюнде бу антологиягъа нечи къыймат берилди?

Четин-бей: Сиз оьзюню гьакъында эсгереген антология Тюркияны маданият министерлигини бир проектине байлавлу "Тюркиядан тышдагъы тюрк адабиятланы антологиясы" ("Turkiye disi Turk Edebiyatlari Antolojisi") деген ат булан чыгъагъан асарны 20-нчы жылтыдыр (томудур). Бу асарны мундан алда чыкъгъан жылтлары оьзге тюрк халкъланы адабиятларына багъышлангъан эди. Антология басмадан толу чыгъып битгенде охувчулар дюньядагъы бары да тюрк халкъланы адабиятлары булан таныш болма болажакъ. Тюркия информация къуралларында бу антология проектни гьакъында савлай язылса тюгюл, айры томларыны гьакъында онча хабар ёлукъмай. Къумукъ адабиятгъа багъышлангъаныны гьакъында да шолай деп айма ярай.

Камил: Бизде англашылгъан кюйде, Тюркияда гьалиги заманда дюньядагъы тюрк халкъланы язывчуларына багъышланып бир сёзлюк чыгъа деген хабарлар бар. Бу сёзлюкде къумукълагъа ер берилгенми? Огъар къайсы язывчуларыбыз гирежек? Ондагъы макъалланы авторалары кимлердир?

Четин-бей: Сиз сорайгъан китабны аты "Turk Dunyasi Edebiyatcilari Ansiklopedisi" (Тюрк дюньясыны адабиятчыларыны энциклопедиясы). Гьалиге ерли о китапны 4 жылты чыгъып битген. Дертюнчюсюню сонггъу материаллары "ГЬ" гьарп булан тамамлана. Бу энциклопедияда къумукъ адабиятчыларына ер берилген. Олагъа байлавлу материалланы Гьазан Оразаев булан бирге мен гьазирлей эдим, тек оьтген йыл магъа элибизни тышында къуллукъгъа гетме тюшгенлик себеп болуп (Четин-бей Босна-Сарай университетинде дарслар юрюте болгъан - ред.), бу ишни узатып болмадым ва 2-4-нчю жылтларда ер алма герек къумукъ адабиятчыланы бирлери, нечагъы сюймесек де, энциклопедиягъа гирмеди. Амма эсиме геле, энциклопедия битгенден сонг бир кощум жылт чыгъарылма герк болажакъ, биз де гирмей къалгъан къумукъ адабиятчыланы огъар гийирме боларбыз.

Камил: Къумукълар къуршалагъан башгъа проектлер бармы, олар да кимлер ортакъчылкъ эте? Бу гьакъда маълуматлар берсегиз арив болур эди.

Четин-бей: Гьалиги вакътиде мени эки китаб проектим бар: 1) Къумукъ тилни грамматикасы ("Kumuk Turkcesi Grameri"); 2) Къумукъ тилни сёзлюгю ("Kumuk Turkcesi Sozlugu"). Бу китапланы экиси де Тюрк тил къурумну (академияны) атындан басылажакъ. Тек айтмагъа тюше, китаплар гечигип чыгъа тура. Гетген жума эки де китап оьрде эсгерилген къурумну академиклерини яшыртгъын (ябукъ) кюйде ишлейген комиссиясындан оьтген. Иншаллагь, бу йыл болмаса, гелеген йылны биринчи айларында басмадан чыгъып къолубузгъа тюшер.

Камил: Тюркия илмусунда артдагъы йылларда къумукълагъа байлавлу не йимик янгылыкъланы эсгерме бола? Не йимик макъалалар, диссертациялар тергевню тарта?

Четин-бей: Шуну сёйлейим. Тюркияда къумукъ тюрклерине бакъгъан якъдагъы гьаваслыкъ артса тюгюл, бир заманда да сёнмежек.

2000-нчи йылны сентябрь айында, Измир шагьарда Халкъара Тюрк тил къурултайы оьтгерилген эди. Онда къумукъ тилге байлавлу докладым булан мен де ортакъчылыкъ этдим. Бу докладымда мен къумукъчадагъы арап тамурлу сёзлердеги "уь" авазлы суффикслени анализ этмекни натижасында къумукъланы тарихине байлавлу бир гьасиллеге гелгенмен. Олагъа гёре, къумукълар миллятдан (бизин девюрден) сонг VII-нчи юз йылда Дагъыстанда араплар булан бавлавлукъларда болгъанлыгъы ва арап тилден сёзлер алгъанлыгъы исбат этиле.. Бу тезисни мен гьалиги къумукъ тилни мисаллары булан гёрсетдим. Тек нетерсен, бу билдирив (доклад) къурултайны оьзге материаллары да йимик китап болуп чыгъып битмеген. Ону илму макъала болгъаны саялы Дагъыстанда "Ёлдаш" газетде чыгъарама бажарылмас, тек "Тангчолпан" журналда яда бир башгъа илму журналда чыгъарма кюй табулса яхшы болар эди (Бу макъала Къумукъ мадани жамиятны "КНКО:Вести" деген журналында тез арада чыгъажакъ. - ред). Бу материалда сизин учун оьтесиз къужурлу ва пайдалы маълуматлар ва пикирлер бар деп гьисап этемен.

Шуну да айтайым. Мени асистентим Гьакъан Акча Шихаммат Къадини "Къуруб-ул Бела" деген асарына байлавлу диссертациясын гьазир этген. Омар Савранны макъаласы: "Къумукъ Тасаввуф адабиятыны аввалчыларыдан Къакъашуралы Абдурагьман (Яшаву ва гишилиги)" ( "Kumuk Tasavvuf Edebiyatinin Onculerinden Kakasurali Abdurrahman ( Hayati ve Edebi Sahsiyeti) Гази Унивеситетини Кастамону Тарбия дергисинде 2002-нчи чыкъгъан.

Конья шагьарындагъы Селжук университетини дарс беривчюсю Осман Уянык "Къумукъ авуз тиллери" деген темада докторлукъ диссертациясын гьазир этген.

Сонг да, оьтген сентябрь айында Анкарада оьтгерилген V-нчи халкъара тюрк тил къурултайында Надя Жумакунова деген бир алим "Дагъыстан тиллеринде тюркче сёзлер" деген темада билдирив этди.

Тюркияда къумукъланы гьакъында чыкгъан башгъа материаллар да бар, сюйсегиз, оланы гьакъында дагъы гезик язарман.

Камил: Четин-бей, артдагъы йыллар сиз оьзюгюз не йимик ишлени уьстюнде чалышасыз, бизге англатармысыз?

Четин-бей: Оьзюм этген ишлени гьакъында оьрде англатдым. Олагъа къошум гьисап да "Милли фольклор") деген журналда (Sayi: 60/Kis 2003 чыкъгъан "Къумукъ тюрклерини чечеген ёмакълары" ("Kumuk Turklerinin Bilmeceleri") деген макъаламны, "Тюрк Дюньясы Навруз Энциклопедиясында" (2004) чыкъгъан "Къумукъларда навруз байрамы" ("Kumuklarda Nevruz") деген макъаламны айтма сюемен.

Камил: "Ёлдаш" газетибизге макъалалар язма сюймесми эдигиз, Четин-бей? Биз сизин булан бирче ишлемеге гьазирбиз.

Четин-бей: "Ёлдаш" газетине макъала язма, озокъда, сюемен. Сюе бусагъыз, тез арада "Тюркиядагъы къумукъ тюрклеге, къумукъ тилге ва адабиятгъа байлавлу чыкъгъан материаллар" деген биринчи макъаламны газетге йиберме гьазирмен.

Камил: Баракалла. Макъаланы гёзлейбиз. Артда да сизге булай бир сорав: "Ёлдаш" газетни охувчуларына не йимик ёравлар этме сюер эдигиз?

Четин-бей: "Ёлдаш" газетигиз бек эсги газет. Чыгъагъанлы да гьеч аралыкъсыз (бёлюнмей) бир юз йылны толтура турадыр. Дюньяда сизин газетигиз йимик олай эсги газетлер бек аз ёлугъа.1998-нчи йыл Дагъыстангъа гелген вакътимде редакциягъызгъда къонакълыкъда да болгъан эдим; о гюн газетни ёлбашчылары магъа "Ёлдашны" инг эсги номерлерин гёрсетгенде, мен оьтесиз бек гьисленген эдим, гьайран болгъан эдим. "Ёлдаш" газетни барлыгъы бир уллу тюгенмейген барлыкъдыр, охувчуларына ол бек пайдалы билимлер бере геле. Уьстевюне, ол къумукъ тилинде чыгъа. Ону чыгъагъанлыгъы къумукълар учун бек агьамиятлы. Къумукълар бу газетине оьзлени къысматынадай ес болуп яшама борчлулар. Газет адатлы гьалда гьар къумукъну уьюне гиреген газет болма герек, гьар къумукъгъа ол ёлдаш болма герек. Бу газет чыкъгъанчакъы оьмюрге ол оланы сес байрагъы, тил байрагъы болажакъ. Къумукъ яшёрюмлери бу газетни охуй туруп халкъыны адабият тилин уьйренежеклер ва дагъыдан дагъы да оьсдюрежеклер. Ана тил миллетни барлыгъы ва гележеги учун бек агьамиятлы зат; тилин унутгъан миллетлер дюньядан ёкъ болуп гетегени де ачыкъ зат. Къумукъ тилни яшатылмагъы учун "Ёлдаш" йимик газетлер, "Тангчолпан" йимик журналлар бек агьамитялыдыр ва аслу бир шартдыр.

Бютюн къумукъ къардашларыма инг терен гьюрметимни, сюювюмню ва саламларымны етишдирме сюемен.


Опубликовано: газета "Ёлдаш", 2004, 9 октябрь

Размещено: 28.06.2005 | Просмотров: 3389 | Комментарии: 0

Комментарии на facebook

 

Комментарии

Пока комментариев нет.

Для комментирования на сайте следует авторизоваться.