Кумыкский мир

Культура, история, современность

Рутул беклери кимлердендир?

Тухум тарихлерине байлавлу бир ёрав

ХVI-нчы юз йылны ахырларындагъы тарихлерде, Таргъу шавхаллары рус пачаларына язгъан кагъызларда рутул беклери эсгериле. Амма мундан сонг бу тухумну уьч наслусу тувуп-алышынып, ХУ11-нчи юз йылны ахырларына ерли оьмюрлерин узатса да, оланы тухум тарихи илмуда бу гюнге ерли ахтарылып, ачыкъ болуп битмеген. Олар кимлердир, кимлердендир, бу соравлагъа байлавлу алимлерибизни не йимик ёравлары ва пикрулары бар экен?

С. Къазбеков, Избербаш

 

 

Гертиден де, Таргъулу Сурхай-шавхал 1597 йыл рус пачасы Федору Ивановичге язгъан кагъызында оьзюню асгер гючлерин эсгере туруп, оланы арасында "рутул черивю" (документлерде: "рутульская рать") де барлыгъын айтмагъа унутмай. (Памятники дипломатических и торговых сношений Московской Руси с Персией. Сост. Н.И. Веселовский. Т. 1, с. 27). Бир башгъа документлерден англашылагъан кюйде, ХУ1-ХУ11-нчи йылланы дазусунда рутулну Шиназ юртунда шавхалны вакили ("халифа") де белгили (Айтберов Т. Об общественном строе рутульцев - СЭ, 1981, №6, с. 112-118).

Гелтирилген бу маълумталагъа байлавлу бирдагъы булай бир затны да эсге алсакъ яхшы. Таварихлер гёрсетеген кюйде, сефеви шагьларындан Тахмасп-шагьны заманында (1544-1578) Ширван топуракъларында ва лезгилерин ватанларында къумукъ шавхалланы ва о тухумну вакиллерини гьакимлигини таъсири яхшы артгъан девюр болгъан. Къумукъ шавхаллары гьатта сефеви шагьларыны тахгъа байлавлу эришивлерине де баш къошуп, оьзлени хыяларына, муратларына къуллукъ эте болгъанлар. Мисал учун, Тахмасп-шагьны къумукъ шавхалны къызындан тувгъан уланы II Исмаил (атасы 1578 йыл оьлген сонг ол бираз заман Сефеви пачалыгъыны шагьы болгъан) кёп заманлар Ширванны беглербеги (валиси) болуп, бу якъларда гьакимлик сюрген. Бу девюрлерде Дагъыстанда ва Ширванда накшибенди тарикатны башчысы деп къумукълардан Шейх-Амир гьисап этиле. Ону мунда юз минг мюрюдю болгъан (Kirzioglu F. Karapapaklar Dedem Korkud Oguz-namelerin isiginda. Erzerum. 1972, s.10). Иран ва Тюркия маълуматлары ачыкъгъа чыгъарагъан кюйде, рутул беклерини гьакимилиги янгыз Рутулну къуршап къоймай болгъан, ондан къайры да Ахтыгъа, Ихрекге, Хновгъа ва Шиназгъа яйыла болгъан.

Къази-бек - рутул беклерини тухум атасы

Рутул беклеринден тарихлерде инг биринчи болуп гёрюнегени Къази-бек дегени (Рамазанов Х. Х. , Шихсаидов А.Р. Очерки истории Южного Дагестана. Махачкала, 1974, с. 103, 149; АКАК, т. II. Тифлис. 1868, с. 1086; т. 6. Ч. II. Тифлис. 1875, с. 771). Ол 1597-нчи йыл Иран шагьы 1-нчи Аббасны табиилигиндеги ерли гьакимлерден санала. Бир йыл гетип буса, 1598-нчи йыл таргъулу Сурхай шавхал ону атын тутуп эсгермесе де, "рутул черивню" башын о девюр тутгъан адам шо баягъы Къази-бек болгъаны англашыла. 1583-нчю йыл буса, Иран шагьы Мугьаммат Худабенде шо Къази-бекни тюрклеге, яни османлылагъа къаршы давгъа чыкъма чакъырагъанына байлавлу маълуматлар бар. Мундан сонг беш йыл гетип, 1588-нчи йыл, османлы падишагьы III-нчю Мурат шо Къази-бекни оьзюню фирманы булан ханлыкъ даражасына гётере. Ахырынчылай бу Къази-бек тарихлерде 1606-нчы йыл эсгерилген. Шо йыл огъар Гюржюстангъа этген сапарлары ва оьр къуллукълары учун Шагь-Аббасны оьз фирманы булан Шекини ювугъундагъы Нудгуши деген юрт савгъат этилген. Ону уланы Ибрагим-хангъа буса 1635 г османлы падишагьы уьстевюне дагъы да Нидам и Лойткам эки юртну огъар мюлк этип берген (Умаханов М.-С. К. Взаимоотношения феодальных владений и освободительная борьба народов Дагестана в 17 в. Махачкала. 1973, с. 103; А. Р. Магомедов Народы Дагестана. Махачкала. 2003 г., с. 74). Мундан сонггъу девюрлеге байлавлу тарихлерде Къази-бекни аты ёлукъмай демеге ярай.

Оьрдеги маълуматлардан англашылагъаны йимик, 1583-1606-нчы йыллар Къази-бек Рутулда гьакимлик сюреген девюрлер болуп чыгъа. О девюрлерде мунда бир башгъа оьзге бийни аты да эсгерилмей. Шону учун болма ярай, Къази-бек рутул беклерини тухумбашы, яни уллатасы, саналагъаны да.

Къази-бек - кимдир?

Къази-бекни аталары кимлер болгъан? - бу соравгъа байлавлу инамлы тарихи маълуматлар сакъланмагъан демеге ярай. Шо саялы огъар байлавлу бир-нече ёравлар бар. Рус алимлери Н. Ханыков ва А. Дирр (Х1Х асру) эсгереген кюйде, халкъны авзунда айтыла гелеген хабарланы бирлери буланы тухум тамурларын араплар (VII асру), бирлери буса ерли халкъ булан байлай. Амма бу биринчи ёравну исбат этер йимик инамлы тарихи маълуматлар гьеч бир ерде гелтирилмей. Шо саялы да мен экинчи ёрав артыкъ инамлыкъ къазанадыр деген пикрудаман.

Гертиден де, 1578-1588-нчи йыллардагъы османлы-иран давларына байлавлу гечги османлы-иранлы таварихлериндеги бир-бир маълуматлар бу масъаланы бир мекенли кюрчюге олтуртма ва рутул беклерини тухум тамурларын белгилеме имкан бередир деп эсиме геле.

Олар не маълуматларыдыр, - ачыкъ этейик.

Инг башлап Къази-бекни атына тергев берме тюшедир деп ойлашаман. Халкъны авзунда айтыла гелеген тарихи хабарларындан англашылагъаны йимик, ислам динни тав халкъланы арасында къумукъ шавхалланы политикасы булан яйылывуну девюрлеринде (ХVI-ХVII асрулар) бу динни гючденден (къазават булан) къабул этген халкълагъа адатлы гьалда шавхалны тухумундан гьаким этилип вали йибериле болгъан. Огъар да къази-бек деп титул аты къоллана болгъан. Айтагъаныкъ, рутул беклени тухум башы саналагъан Къази-бекни герти инсан аты, илму къайдада айтгъанда, антропоними, башгъа болмакъ бар. Яни о девюргю тарихи документлерде ону герти атыны орнунда "къази-бек" деген титул аты къолланып тургъан болма ярай. Артда да о титул аты болуп къалгъан. Булай бир герекли англатыв сёзден сонг, тарихи маълуматланы уьстюнде токътайыкъ.

Тарихлерден яхшы белгили болгъаны йимик, Таргъу шавхалларындан Чопан-шавхал ва ону къардашы (иниси) Тундж-Алав (ол "Бурхан-ут-Дин Мелик-ут-Дин" деген гьюрметли бусурман атлары булан да эсгериле) османлыланы яны болуп (документлерде язылагъан кююнде, оланы "досларына дос, душманына душман болуп") 1577-1578-нчи йыллардагъы сефевилеге (иранлылагъа) къаршы давлар да къаныгъывлу кюйде ортакъчылыкъ эте. Османлы падишагьы бу къуллукълары учун буланы яхшы савгъатлай. Таргъулу Чопан-шавхалгъа ол арпалыкъ (еслик) этип Шабуран санжагъын (вилаят), Тундж-Алавгъа да Ахты булан Ихыр санжагъын бере (Kirzioglu, Fahrettin. Osmanlilarin Kafkas-Ellerini Fethi (1451-1590). Ankara. 1994. s. 285,303,308).

Оьрде эсгерилген маълуматлардан макъалабызда салынгъан масъалагъа байлавлу бир гьасил чыгъара бусакъ, шуну атма герекбиз: 1577-78-нчи йыллар Ахты булан Ихырны (Ихрекни!) топуракълары ва халкъы шавхалны иниси Тундж-Алавну гьакимлигине, яни табиилигине тюшген. Булай айтгъан да, Тундж-Алав Ахты булан Ихырда, яни лезгилер булан рутулланы топракъларында, османлыланы "санжакъбеги", "къаазибеги" болуп токътай. Муна тап шо тарихлерде рутулларда "къаази-бек" де эсгерилме башлай. Бу, озокъда, тегин болма бир де кюй ёкъ. Ачыкъ этип айтгъанда, бизин ёравубузгъа гёре, шо тарихлерде рутулланы гьакими саналагъан Къази-бек де, Чопан-шавхалны иниси Тундж-Алав да бир адам болма герек.

Тарихлер шагьатлыкъ этегени йимик, бу топуракълар (Аты, Рутул, Цахур) гечги девюрлерде де (1636-1640) османлыланы, яни оланы мундагъы валилери - къумукъ шавхалланы, табиилигинде болгъанлыгъы бу ёравларыбызны бир мекенли кюрчюге олтурта. Туврадан болмаса да бу пикруну гечги девюрлерде (ХV1-нчы асруну орталарында) Дагъыстанда эки керен сапарда болуп юртдан юртгъа юрюп таныш болгъан уллу тюрк саягьатчысы Эвлия Челебини маълуматлары да гертилей демеге ярай. Ол мунда, Къыбла Дагъыстанда оьзю болгъан бир "Хитен" (янгылыш язылгъан болма ярай, тек, гелтирилеген маълуматлардан англашылагъаны йимик, Ахты, Цахур булан Рутул бойлары болма тюше) деп айтылагъан уьлкени эсгере ва огъар байлавлу булай деп де къоша: "бу уьлке Дагъыстан гьакимини (шавхалны.-авт.) бийлеринден эмир Юсуф-бейни идарасындадыр. Амма мундан алда булар бир-нече керенлер ажам шагьларына табииликде болгъанлар. Гьали буса халкъы шафии ва сунни болуп, етти минг асгери бардыр. Бу бий (эмир) булан мен савлай бир гече лакъыр эдим" (Evliya Celebinin Seyahati. C.I-II. Istanbul. 1986, s. 623). Эвлия Челеби булан шо бир девюрде Дагъыстанда сапарда болгъан А. Олеарий де Таргъу шавхалларыны тавлардагъы бир "Захур" деген къаласын эсгере (Дагестан в известиях русских и европейских путешественников. Махачкала. 1988, с. 124 ).

Гьасиликалам, бу маълуматлар бары да бизин ёравубуз кюрчюсюз тюгюл экенни исбатлай. Демек, рутул беклерини тухум тамурлары Таргъу шавхалланы тухум тереги булан байланагъанына хыйлы даллилер къазандыра.


Опубликовано: газета "Ёлдаш", 2004, 18 сентябрь

Размещено: 28.06.2005 | Просмотров: 3214 | Комментарии: 0

Комментарии на facebook

 

Комментарии

Пока комментариев нет.

Для комментирования на сайте следует авторизоваться.