Кумыкский мир

Культура, история, современность

Французлагъа къаршы ватан давну къумукъ ортакъчылары.

Тарихге байлавлу соравлар

Гьюрметли "Ёлдаш" газет, тезде уллуларыбыздан эшитгенмен, 1812-нчи йылгъы французлагъа къаршы Ватан давда бизин къумукълардан ортакъчылыкъ этгенлер болгъан деп. Эсиме геле, бу гьакъда аз буса да хабары бар гиши, оьзгелеге де англатыв берсе, оьтесиз пайдалы болур эди. Неге тюгюл де, мен тюз англай бусам, бу халкъыбызны тарихини гьали болгъунча билинмей турагъан, тек оьтесиз къужурлу бир сагьифасы.

А. Абреков,
Моздок (Къызлар юрт)

 

 

Гертиден де, 1812-нчи йылгъы французлагъа къаршы Ватан даву бютюн Россия жамиятыны яшавунда мекенли гьыз къойгъан ва ону сонггъу оьсювю булан бютюн талигьине терен тагьсир этген.

Тарихи маълуматлар шагьатлыкъ этеген кюйде, бу агьвалатдан къумукълар да тышда къалмагъан, уьстевюне халкъыбызны бир-бир вакиллери о давларда туврадан ортакъчылыкъ этип къоччакълыкъ гёрсетгенлер ва пача гьукуматыны янындан уллу абур-сый къазангъанлар. Амма, озокъда, бу масъала гьалиге ерли тийишли кюйде ахтарылмагъан:

Олар кимлердир, къайдандыр, къайсы тайпалардандыр?

Салынагъан соравлагъа гёре, башлап булай бир затны эсгерме тюше, неге тюгюл де оьзлени гьакъында сёз юрюлежек къумукълар къырымлылардан, къырым-татарлардан болгъанны гёрежекбиз. Амма бугъар тамашалыкъ этмеге тюшмей. Неге тюгюл де, Къырымны да Къумукъланы да бир-бири булан асрулар бою тыгъыс байлавлукълары болгъаны, бир-бир тайпалар Къумукъдан Къырымгъа, оьзгелери буса, Къырымдан Къумукъгъа гёчюп яшагъаны белгили. Бу гьакъда "Дербент-намеде" эсгерилегени де не гьакъ тюгюл. Л. И. Лавров язып алгъан маълуматлагъа гёре де, гьали адыгейлер яшайгъан Къобан бойланы къумукълар оьзлени эсги ата юртлары гьисап эте болгъан. Бир-бир айтыла гелеген хабарлагъа гёре де, мисал учун, борагъан къумукъланы бир тайпасы гьалиги яшайгъан ерлерине Къырымдан гёчюп гелгенлерден:

Архив материаллар шагьатлыкъ этеген кюйде, мунда оьзлени гьакъында сёз юрюлеген къумукъ тайпалар бир себеплеге гёре, 1790-нчы йылларда Уллу Къабартыдагъы оьзлени эсги къумукъ юртларындан Къырымгъа гёчген ва мунда тамурлашгъанлар. Мунда, Къырымда, булар яшайгъан Болатук, Хункал, Борагъан деп бир-нече юрт ва бир де "Къумукъ отар" деген ер буланыки болгъан. Сонг да, Къырымда яшагъан Баракъ тухуммну атындан къалгъан Баракъ, Баракъ-эли деген ерлер бар. Бу ерлени атлары да борагъан къумукълары булан байлавлу болмай ярай, неге тюгюл де, борагъанлыланы балкъарларда ва къарачайларда сакълангъан атыны формасы - борагъай. Борагъай (баракъай), яни борагъан деген тухум Къобан бойлу абазаланы (чергеслени) арасында да яшагъаны да белгили. Амма гьалиге ерли къумукъланы чергеслер, яни адыг къавумлар булангъы къардашлыкъ аралыкълары ахтарывлагъа къуршалмагъанын да мунда эсгерсек дурус болур.

Бир-бир тарихи асарларда "татарлар" (тюрклер) деп айтылагъан Балатук бийлени тухумуну тамурларын болаткой яда темиркъой (темиркъую) деп айтылагъан (бийлерини атларындан) адыгей къавум булан байлайлар. Бу масъалагъа бу кепде янашыв, мен ойлашагъан кюйде, илмугъа къыйышлывлу гелмей. Неге тюгюл де, этнология гёрсетеген кюйде, къайсы буса да бир къавумну аты оьзюне яда елеп яда чакъырылып гелип гьакимлик (агъалыкъ) юрютеген бий тайпаланы тухум атындан адатлы гьалда амалгъа геле болгъан. Алманиялы этнограф Якоб Рейнеггс (ХУII асру) шагьатлыкъ этеген кюйде, адыгланы бир-нече бий тайпалары оьзлер къумукълардан экенин эсгере болгъан. Болатук бийлери де шолайлардан экени англашыла.

Шулай къысгъаракъ гиришив сёзден сонг аслу темабызгъа къайтып, французлагъа къаршы ватан давну къумукъ ортакъчыларына байлавлу маълуматланы гелтирейик. Булар уьч тухумуну вакиллери болгъан.

Болатуковлар. Архивлерден белгили болгъаны йимик, буланы тухумуну уллусу Бекир-бий Болат огълу 1790-нчы йыл Къаплан-Герей ханны заманында Кавказлардан, яни Къабартыдан Къырымгъа гелип сыйынгъан. Тарих ахтарывчуланы бири М. Я. Чореф шагьатлыкъ этеген кюйде, Къырымда Черкес-кермен деп айтылагъан къаланы чыр ташларында Болатукланы тухум тамгъалары сакълангъан.

Хункаловлар. Булар да шо бир бий тухумдан. Болатуковлар булан бирче Къырымгъа гелегенлер. Тухумну кюрчюсюн салгъан - Хункал бий деген болгъан.

Оьздемниковлар. Оьрдегилери булан булар да бирче гелгенлерден. Тухумну кюрчюсюн салгъан Оьзден Черик бий деген къумукъ болгъан. Ону эргиши варислери Оьздемников деген фамилияны, къатынгиши варислери буса - Чериков (Чергеев) деген фамилияны юрютгенлер.

Биринчи тухумну инг айтылгъан ва белгили авлети - Къаябий Болатуков, Греческий корпус да тарбиялангъан, 1793-нчю йылда подпоручик чинында Севастопольдагъы мушкетерлар полкуна асгер къуллукъгъа алынгъан. 1803-нчю йылда майор чинында оьзю сююп асгер къуллукъдан айрылгъан. Мундан сонг 1803-1806-нчы йыллар Симферополь уъездни дворянларыны башчысы болуп къуллукъ этген.

Хункаловланы тухумуну инг белгилиси де - Агьматбий Хункалов. Ол 1784-нчю йыл Тамбовдагъы мушкетерлар полкуна сержант этилип къуллукъгъа алынгъан, 1790-нчи йыл поручик чинына гётерилген, сонг дивизионгъа ротмистр болуп чыкъгъан. Дивизион тозулгъан сонг, майор чинында къуллукъдан айрылгъан. Мундан сонг Къырымны Перекоп уъездини дворянларыны башчысы болуп къуллукъ этген.

Оьздемниковлардан - къардашлар (агъа-ини) сотник (юзбаши) Хасан-Мурза ва есаул (полковник) Батыр-Мурза Оьздемниковлар белгили.

1806-нчы йыл французлар булангъы дав башлангъанда шо йылны ахырында Къырымны бийлери о давда ортакъчылыкъ этме сююп, Александр I пачагъа кагъыз язалар. О да разилик билдирген сонг, Къырымда бусуруманлардан эки полк къурулма башлай. 1807-нчи йылны май айына шо полклар къурурулуп, савутланып да бите. Эки де полкгъа Къырымны бийлеринден ва мурзаларындан оьзгёнгюллю кюйде бир минг адам языла.

Биринчи Сиферполь атлы полкгъа майор Къаябий Болатуков, экинчиси Перекоп атлы полкгъа да майор Агьматбий Хункалов башчылыкъ эте. 1808-нчи йылны май айында бу эки де полк фронтгъа гете. Биринчиси - Вильно, экинчиси де Гродно шагьарланы тюбюнде ерлешелер. Дав башлангъынча эки де полк Пруссияны дазуларында тура, 1812-нчи йыл дав гьаракатлары башлангъанда буса, булар атаман граф Платовну корпусунда французлагъа къаршы Могилев, Смоленск, Поречье, Руза, Можайск, Бородино урушларында ортакъчылыкъ эте. Французлар тюп болуп, Москвадан гери къачагъанда булар оланы артындан тюшюп гьизарлама башлай, гьар гюн юрюлеген къатты урушларда Тарутино, Гжатск, Дорогобуж, Вильно шагьарланы боюндагъы урушларда иш гёре. Германияны Тильзит, Рогнид, Бранденбург шагьарларын ва Данциг къаласын къолгъа алывда бу полклар айрыча игитлик гёрсете.

Бу урушларда полковник, князь Болатуков башчылыкъ этеген Симферополь атлы полк оьр макътавлар къазана. Дав майданларда гёрсетген къайратлыгъы ва игитлиги учун 1813-нчю йылны декбарь айыны 13-нде Къаябий Болатуковгъа генерал-майор чины бериле. Сонг да. Ол Георгийни атындагъы 4-нчю даражалы, Аннаны атындагъы 2-нчи даражалы ва Владимирини атындагъы 3-4-нчю даражалы орденлери булан савгъатлана.

Бу давларда Перекоп атлы полкну командири Агьматбий Хункалов да макътавгъа лайыкълы бола. Ол да полковник чин къазана, алтын шёшге, Владимирни атындагъы 4-нчю даражалы ва Аннаны атындагъы 2-нчи даражалы орденлер булан савгъатлана. Шо полкда есаул Саламат-бий Хункалов да давну йылларында къуллукъ этген.

Озокъда, давда тас этивлер де болмай къалмай. Перекоп атлы полкда есаул болуп къуллукъ этеген Хасан-Мурза Оьздемников 1812-нчи йыл французлар булангъы савутлу тюртюшювлени биринде оьле. Ол Аннаны атындагъы 4-нчю даражалы орденни кавалери. 1813-нчю йыл Можайск шагьарны тюбюндеги урушда ону иниси полковник Батыр-Мурза Оьздемников де жан бере. Ол да Владимирни атындагъы 4-нчю даражалы орден булан савгъатлангъан.

Французлар булангъы бу дав Россияны уьстюнлюгю булан тамамлангъан сонг, эки де пачалыкъ арасында ярашывлукъгъа байлавлу дыгъар байлангъан сонг, 1814-нчю йыл бу эки де къырым-татар атлы полклар Германиядан Брест-Литовскгъа, ондан да оьз ватанларына къайта ва оьрден гелген буюрукъ булан тозула.

Макъаланы тамамлай туруп, 1812-нчи йылгъы давну къумукъ ортакъчыларына байлавлу бир дагъы булай бир маълуматланы да гелтирме сюмен. 1825-нчи йыл къырым-татарлардан биринчи генерал-майор деп гьисап этилеген Къаябий Болатуковну сиптечилиги булан пача конвойуну къырым-татар эскадрону къурулмакъны масъаласына байлавлу пача Александр I алдына проект салына. Пача шо проектни къабул эте. Къая-бий оьзю 1827-нчи йылны октябрь айында авруп оьлген сонг, о замангъа топланып битген шо эскадрон Ватан давну игити подполковник Адил-бий Болатуковну командасында Петербурггъа геле. Император Николай I эскадронну тергеген сонг, огъар бек рази къала. Адил-бий Болатуков эскадронну командири гьисапда тасдыкъ этиле, огъар полковник чин бериле. Бу эскадронда къуллукъ этгенлени арасында ротмистрлер Али-бий ва Максут-бий Болатуковлар, корнет Мамут-бий Хункалов да бар.

Бир йыл оьтюп, полковник Адил-бий авруву себеп болуп къуллугъундан айрылма тюшгенде, ону ерине полковник, князь Агьмат-бий Хункалов гелтириле. Бу эскадрон 1829-нчу йыл Агьмат-бийни командалыгъында тюрклер булангъы давларда ортакъчылыкъ этип макътав къазана:

Оьрде гелтирилген маълуматлардан шулай бир гьасил чыгъарма бола: Россияны французлагъа къаршы юрютген 1812-нчи йылгъы Ватан даву русланы уьстюн болуву, французланы буса тюп болуву булан битгенлигинде аз буса да къумукъланы да къошуму болгъан. Къумукъ-рус асгер дослугъуну, дав майданларда душманларына душман болуп бирлешивюню тамурлары тарихлени теренликлерине элте.


Опубликовано: газета "Ёлдаш", 2004, 9 сентябрь.

Размещено: 28.06.2005 | Просмотров: 3442 | Комментарии: 0

Комментарии на facebook

 

Комментарии

Пока комментариев нет.

Для комментирования на сайте следует авторизоваться.