Кумыкский мир

Культура, история, современность

Анжи-наме

(на кумыкском языке)

читать на русском языке

Кадыр-Мурза - кумыкский летописец из Амирханкента (Кяхулай), жил и творил в конце XVIII - начале XIX вв. Используя местные исторические источники, предания и сказания тарковских кумыков, написал в 1780 г. свой трактат "Анжи-наме".

Рукопись данного сочинения в начале 60-ых годов ХХ в. обнаружил в личной библиотеке местного библиофила Кадиева Пайзуллы из Кяхулая известный литературовед С. М. Алиев. Фрагменты его он впервые опубликовал в 1974 г. в альманахе "Дослукъ" (№ 3, 1974). В последующем эти фрагменты вошли и в другие издания - "Революциядан алдагъы къумукъ адабият" (сост. С.М. Алиев, Г. Акаев. Махачкала. 1976); С. М. Алиев. Асруланы сезе гелген асил сёз.(М.-ла. 1989. С.47-58).

Нижепубликуемый фрагмент "Анжи-наме" взят из последнего издания и дается в оригинале.

[...] Анжиде аваданлыкъ болса, бары айланагъа аваданлыкъ бола, болмаса - бары айланада къыйынлы гьаллар яшар эди. Бу шагьар гьар-бир ишинде Гелбахгъа, Эндирейге таяныр эди. Муну адамы шонча багатур, игит эди чи, эгер де къапусуну алдында юз гиши буса - минг гиши гелсе де токътатар эди.[...]

[...] Анжини диванбашы бир бий батур Къарт-Къожакъ болгъан. Ону эки уланы бола. Уллу уланы Темиш элине намарт болуп чыгъа. Ону иниси Айбек элине-халкъына гьалал. Темишни Айбекге ачуву бар. Бу ачывну башы бир къыз учун. О къыз аты айтылгъан игит Исакъны къызардашы, Исакъ Гюржюде яшай, къызны юреги буса - Айбекде.

Шагьарны душман чапгъанда, диван бек Къарт-Атай Тенгирини ва олай да оьзлени бырынгы оьзге аллагьлары - Авамчыны, Алавну атын тугуп, Темишни налатлай. Къарт Атайны бары умутлары гьали энди Айбекге бакъгъан. Ол аталаны адатларын, гечинген анасын эсгерип, Айбекге насигьат эте. Чыдамлыгъы битген Айбек эки де гёзю сокъур Къарт Атайына йыр булан ант эте.

Къуюлар къазып eтти къат,
Сангызны саз белине етермен!
Болатлагъа къуюп гьакъылынг,
Айтса инанмас оьтгюр окълар этермен!
Аркъа таяр эки эменинг бир бюреп,
Янасына талкъы авузун тартарман!
Дувлар ярып, гьавлай гелген душмангъа,
Алавумну атын тутуп, атарман!
Абийим, сагъа берген ант болсун,
Камарини ташы ерге тюшгюнче,
Ол элбузну пaca-кюсе этермен.
Сюйсе болсун кёкден гелген къыямат,
Локъалагъа башым сукъман, гирмен мен!
Иргъанакъгъа саным сюйкеп илмен мен!
Алгъышлы гюн сюйсе салсын къамавгъа,
Камари сав буса, мен де савман деп,
Сёнген буса, дёнюп гетген къавман деп,
Жавабым гьазир мени соравгъа!

Дав ябушув башлап шагьарны ягъасында, сонг шагьарда юрюле. Къара асгерли душман, оланы атлысы ва яяву бийик чырланы къуршапалгъанлар. Гьар тешикден ач гёзлю душман къарай. Бютюн шагьар оьртенде, анжилилер сигърулу гючге йимик къарайгъан Камари деген яр да яллай, ялынлары булутланы гюйдюре, къарт къатынлар, къучагъында гиччи яшлары булангъы гелинлер барып, сыйынгъан Ташлыкъолну ва оьзге ерлени боз тютюндер бувгъан, я Алавдан, я Тенгириден кёмек ёкъ.

Анжиден айланадагъылагъа булай къувун йиберелер:

Душман къастлы шаршарлагъа ат миндирип ичирме,
Умуту бар Айланчларда тюшгю ашын биширме,
Къагъыгъыз тав башларда сонар тавуш къонгурав,
Къангалы къапулагъа етердей.
Терк арасы ел гювшеген къозалакъ,
Къозалакъ от къуршап алгъан тавланы,
Янгыртардай бары барлыкъ якъланы,
Уятардай оьлгенлени-савланы!
Чакъырыгъыз бизге ювукъ халкъланы:
Темирбеклер алгъасасын Язиден,
Гелсин етип тавлу уланлар Къазиден,
Ете барсын Аракъ бойгъа чабувул,
Ташласынлар эсги ачывун, гелсинлер,
Душман - досму, ювукъ - ятмы, билсинлер.
Камари учун бириксинлер ювукъгъа,
Эсги дертин чыгъармайлы сувукъгъа.
Булкъанлылар ексин атын-арбасын,
Алгъасасын тулпарларын дув этип,
Гелир йимик бу къувунгъа чалт етип!
Англасынлар,- гьава къаплап чанг гелген.
Ат туякълы дюнья бюркеп анг гелген.
Камарини топуракъгъа дёндюрмейли къойман деп,
Тенгирибиз къанын ичмей тойман деп!
Билдиригиз Гюржюдеги Исакъгъа,
Не къыйынлар гелип тура бу якъгъа!
Билдиригиз - гьанга гёзлю дев гелген,
Гечикген сонг ана сютюн ол эмген.
Эгье-гьейлер, ямучулар сыпкъырылсын санлардан,
Ал къылычлар сувурулсун къынлардан!
Гёк булутдай елбелеге артдырып,
Гёгюр тютюн гёк тумангъа батдырып,
Аргъумакълар Къадар бойгъа созугъуз,
Гёз юммакъны мюгьлетинден озугъуз.
Негетинден неге артда къалайым? -
Муна шудур эренлени къолайы!
Отлукъ ташынг чачырат, ур къамучу,
От-ялындай учгъун ташлат ёлунга.
Орманлардан сариек серме къолунга!
Къувалардан къувгъан еллер сен болгъур,
Ат туягъы ай табанлы ат къонгур.
Ташгъынлар чачыратып, гезетсин,
Тамгъар бийлер эл къыдырып, тез етсин.
Айтсын сёзюн авлагъанны гёргенин!
Кюреметни кюр башында душман бар,
Къаз къувунгъа пишенк бермей - не хабар?
Не къобагъан къопгъан экен Къарайгъа,
Жавап бермей биз салагъан гьарайгъа?!
Тарлан чюйсек, чунглап ерге тюше экен,
Оьртен отгъа къанатлары бише экен...
Янтыкъ ташгъа, тоба, оьртен-от тюшген,
Ялынлары булутланы яллата!
Алгъыш ташым иримеге башлагъан,
Пурху барып Хомуролну къуршагъан.
Нарыстаны авзу - ана эмчекде,
Тютюн бувуп, сари саны бошагъан.
Бир гьавурлап ябалакъдай къарайлар
Элбузарлар, башын сугъуп тешикден.
Мажар огъум, къуватынг ал, тез ет чи,
Ол душманны эки къашын бир эт чи.
Гьёкюндюрюп тюшгенине бешикден!

Анжиге гьеч бир якъдан кёмек етип битмей. Шагьар яллай, халкъы - уллусу-яшы-къарты ябушувларда къырылып пуч болгъан. Айбек де игит кюйде оьле. Ону гелешмиши Айкъыз Тенгириге багъып булай ялбара:

Гёк булутлар чачыратып, Тенгири,
Гёк денгизни гьалек этсенг не бола?!
Ягъаланы ялгъап алгъан йырыкълар,
Оланы чайкъалатсанг не бола?!
Алтынчы Артлан тавда гёк орман,
Артылып огъар етсенг не бола?
Орманлагъа гьасирет жан Авамчы,
Бу хабарны огъар элтсенг не бола?!
Хомуролда агь урагъан увакъ яш,
Олагъа таяв болсанг не бола?
Абийиме ярыкъ дюнья къарангы,
Темиши Камариге арт берип...
Къудратынг уллу сени, Тенгири,
Тегинлейин алгъын жанын Темишни
Дёрт бюкленип ер ялагъан Абийимни агьы учун!

Айгъыз буса сигьручу къыз болгъан. Айгъыз Тенгириден кёмек болмажакъны биле, орманланы есси Алав ва Авамчы етишер бугъай, умут эте. Шолагъа оьзлени башына тюшген гьалны билдирмек учун гьавалагъа Айбекни бийдаякъ къушун чюе.

Бирдагъылай Бийдаягъын чюйдю, дей -
Ону саркъгъан къанатлары гюйдю, дей.
Бирдагъылай Бийдаягъын чюйдю, дей -
Ону саркъгъан къанатлары гюйдю дей.
Уьчюнчюлей алтын къанат бюркдю, дей -
Булут тешип, гьавалагъа чыкъды, дей.
Гьаваларда гьав этеген Къаракъуш
Тезден берли къаравуллай Сангарны.

Тенгири кёкде Бийдаякъны Артлан тавгъа етме къоймай, огъар ёл бермей, Алавну да тербенмес йимик бир яргъа ябушдуруп къойгъан. Ол айрылма болмай. Кёк кёкюреп янгур ява. Алав нечик де къутулуп, ел аламан десе де, ону къара булут къаплай. Нартлар, башында Алав да, Авамчы да булан, Анжиге кёмекге деп, ёлгъа тюшелер. Тенгири оланы алдында тавлар тургъуза, еллер гётере, сувлар акъдыра. Алавлар бары къыйынлыкълардан оьтелер. Ахырда Тенгири девлер булан биригип, гюнню юзюн къаплап, дюнъягъа къарангылыкъ ташлай. Авамчы булан Алав буса яр бетлерде эмен сюйреп уллу отлар ягъып, ёл алып геле. Булагъа кёмекге ширин тавуш Сангар къошула. Сангар сорлукъгъан гюллени тирилтеген Авамчыны йырын йырлай. Гечелени тунгунда нартлагъа оьзюню авазы булан ёл гёрсете.

Булар етишелер. Бир якъдан Сангарны йыр тавушу оъкюре. Башгъа бир янда душман булан ябушув янгыдан къызыша. Душмангъа тав да къаршы, сув да къаршы. Нартлар айланагъа яшавлукъ бермейген девлени къувуп, тюпсюз къуюлагъа салып, уьстюне тюе ташны къаплай. Душман да артгъъа тартыла.

Оьз элине намарт чыкъгъан Темиш сувсапдан янгъан душмангъа сувну ерин гёрсетип къоя. Душман чапгъынын янгырта.

Анжилилер игит кюйде ябушувлар юрютсе де, шагьарны душмандан къоруп сакълама чакъы гючю чатмай. Заманында оьзге къумукъ эллерден кёмек де етишип битмей. Душман шагьарны елеп токътай. Темиш уллу шатлыкъда. Тутгъан нажжас мурадына етермен деп, сююне. Арап асгер башчысы огъар минг динар алтын акъча да бере, бузулгъан шагьарны диван-беги этип де белгилей. Сав къалгъанлар шагьарны чет тав бетиндеги бекликге (Оьркъаласына) къамалып токътагъан. Къамалгъанланы арасында Айгъыз да бар. Душман, дагъы кюйде о бекликге гирме болмагъанда, ону ичиндеги халкъны ашдан-сувдан къыркъып, уллу отлар ягъып, тютюнге бувуп оьлтюрме токъташа.

Сигьручу Айкъыз душмангъа булай язып билдире:

"Мен разимен къул болмагъа Темишге.
Эки гюнлюк яллыкъ герек бу ишге.
Шу болжалда биз жыяйыкъ эсибиз,
Къачан да Темиш бизин ессибиз".

Айгъыз къаладагъы бары да адамланы яшыртгъындан чет агъачлыкъланы боюн тутуп Иргъан ва Балкъ шагьарлагъа йибере. Уьчюнюнчю гюн Темиш къалагъа гире. Айгъызгъа ювукълукъ этме сюе. Къаланы лап бийик минмарына минип олтуралар. Айкъыз Темишни хапарсызланма къоюп къысып оьзюне тартгъан гьалда къаладан учуп оьле. [...]


Лексика
Диванбашы (диванбек) - ойчуланы, гьакъыл береген гьукму гесеген адамланы (вазирлени) башын тутгъан гиши.
Авамчы, Алав - бусурман дин гелгинче къумукъланы ата-бабалары къуллукъ этген аллагьлары (худайлары); Авамчы - авчулукъну, орманлыкъны аллагьы, Алав буса отну, ялынны аллагьы, "есси" болма имканлы.
Сангыз - Таргъу тавну гюнбатыш бетиндеги тала.
Камари - бырынгъы хабарларына гёре, тюрклени лап уллу адамы Тёрени уьчюнчю уланы. Бу ерде огъар багъышланып этилген къаланы гьакъында айтыла буса ярай.
Элбуз - эл бузуп гелеген душманлар деген маънада буса ярай.
Къав - къавдан, къуругъан от.
Ташлыкъол - Таргъуну лап уьстдеги Чагъаравулуна ювукъдагъы къол.
Айланчлар - Таргъутавну гюнтувуш бетиндеги Айланмалар деген ер болма ярай.
Къозалакъ - мунда "къозкъулакъ" яда "къазаякъ" от болма имканлы.
Аракъ-тав -
Булкъанлылар - булгъар яда балкъар къавумлар болма ярай.
Кюремет - ташдан ишленген ерни тюбюнден таба сув оьтгермек учун этилген чоргъа, татавул (водопровод).
Пишенк бермек - от ягъып, сигнал ракеталагъа ошайгъан бырынгъы алатланы, къуралланы атып, къувунлу гьалны башгъалагъа билдирмек.
Къарай - мунда: яда хазар девюрден тамур алагъан къарайымланы (халкъ), яда Къырай деген вилаятны, крайны (бу сёз - тюрк сёз) аты буса ярай.
Янтыкъ таш - бырынгъы къумукълар сигьрулу гючю бар деп инанып, къуллукъ этеген, сужда къылагъан таш.
Хомурол - "Хомура къол" деген ерни яда бир бекликни атыдыр.
Йырыкълар - душманлар.
Сангар - къумукъланы бусурман девюрден алдагъы бир аллагьы болма имканлы.


Литература: КНКО: Вести. Вып. 8-10. Махачкала. 2002/ 2003. С. 27-36.

Опубликовано:
С.М. Алиев. Къумукъ адабиятны тарихине сапар // "Дослукъ", 1974, №3;
Революциядан алдагъы къумукъ адабият. Хрестоматия. Магьачкъала. 1981;
К.М. Алиев. Таргу-наме. Лексикон. Махачкала. 2001. С.63-69.

Размещено: 28.06.2005 | Просмотров: 5823 | Комментарии: 0

Комментарии на facebook

 

Комментарии

Пока комментариев нет.

Для комментирования на сайте следует авторизоваться.