Кумыкский мир

Культура, история, современность

Али Кули Хан Валихни унутмагъанбыз...

«Ёлдаш» газетни редакциясында тюрк-ислам дюньясыны гёрмекли шаири ва адабиятчысы Али Кули Хан Валих Шавхал ат-Таркави, ад-Дагестанини эсделигине багъышлангъан гюн оьтгерилди.

Жыйында халкъыбызны бютюн дюньяда сый къазангъан уланы Валихни яшаву ва яратывчулугъуна багъышланып сёз юрюлдю, бырынгъы къумукъ кюйлер согъулду, «валихни дуасы» биринчилей болуп охулду, редакциягъа Ж. Къоркъмасовну фондуну атындан шаирни сураты савгъат этилди. Бу гьакъдагъы толу репортажны газетибизде беребиз.

фото

Жыйынны ача туруп, газетни баш редактору К. Алиев булай деди:

– Бизин газетни охувчулары, къумукъча берилишлеге къарайгъан, тынглайгъан къаравчулар биледир, гетген йыл бизин сав дюньягъа аты айтылгъан шаирибиз, адабиятчыбыз, энциклопедистибиз Али Кули Хан Валих Дагестанини 300 йыллыкъ юбилейи эди. Али Кули Хан къумукъ агьлюде, шавхалланы тухумундан гелеген агьлюде 1712-нчи йылда февраль айда тувгъан. Гечингени де бусурман тарх булан февраль, апрель айланы арасында, 256 йыл болагъан гюнлер, муна, бу гюнлер. Шолай, эки тарх бир-бирине байланагъан гюнлерде оьтгереген бу жыйыныбыз да ону эсделигине байлавлу.

Бютюн дюньяда Али Кули Хан Валих танылгъан буса да, оьзюню ватаны, аталарыны ватаны Дагъыстанда гьалиге ерли яхшы кюйде танылып, гьюрмет этилип битмеген. Тарихи асарларда, илму асарларда ону аты тюрлю-тюрлю кюйде языла. Оьзю яшайгъан Исфаханны, гьалиги Иранны къоюп ол Индиягъа, о заман Шахжагьанабад деп айтылагъан шагьаргъа чыгъа (эсги Делини аты). Дюньягъа аты айтылгъан Моголланы пачалыгъы. Акъсакъ Темирни наслулары къургъан тюрк пачалыкъ. Онда ону сыйлап, абурлап къаршылагъанлар. Къалгъан яшаву шо пачалыкъда оьтген. Дюньягъа не асары булан таныш болгъан? 1748-нчи йылда «Риёз аш-шуаро» деген асар язгъан. Къумукъча айтгъанда, шаирлени бавустаны деген шо асарында 11-нчи асрулардан тутуп, оьзюню девюрюне ерли бусурман, тюрк миллетли шаирлени биринчи антологиясын чыгъаргъан, 2594 шаирни гьакъында язгъан адам. Оьзю шаир гьисапда да белгили, 7 мингге ювукъ экиликлер яратгъан. Дюньядан гетгенде де ону асарлары къолъязыв къайдада яйылып тургъан. Ону асарларын китапханаларында сакъламакъ гьар пачалыкъгъа да абур-сый гьисаплана.

Ону дюньягъа, экинчилей де, аты айтылмагъы - Хадиджа деп сюйгени болмакълыкъ. Ол да къумукъ къыз. Ювугъу Факир Дехлеви оланы сюювюню гьакъында поэма язгъан. 1903-нчю йыл ингилис тилге гёчюрюлген, 3230 куплет бар. Ондан сонг башгъа тиллеге де гёчюрюлген. Буланы сюювю де Лайла ва Мажнунну сюювю йимик.

Гьали Али Кули Хан Валихни эсделигине багъышлангъан жыйынны ачылгъан гьисап этемен. Ону ругьу шат болсун!

1993-нчю йыл мен, шаир тюгюл бусам да, «Валихни дуасы» деп огъар багъышлап шиъру язгъан эдим. Бизин белгили композиторубуз Аскерхан Аскерханов шо сёзлеге макъам язгъан, Дагъыстанны халкъ артисти, Россияны ат къазангъан артисти Байсолтан Осаев шо йырны йырлай. Тынглайыкъ.

Байсолтан Осаевни йырлавун жыйынны ортакъчылары харс урувлар, разилик булан къаршылады.

Алим, жамият чалышывчу Салав Алиевге сёз берилди.

– Университетде ишлейген заманда Москваны университетине бакъдырды. Онда уьзбеклер, тажиклер, тюркменлер, азербайжанлар да бар эди. Сизде дагъыстанлы шаирлени къайсыларын биле?» - деп олагъа сорай эдим. Уьзбек къурдашым: «Сулейман Стальскийни шиьрусун школада охуй»,- деди. Сонг фарс тилде чартлатыл шиъру охуду. Мен тамаша болдум. Бу чу сизин шаиригиз Али Кули Хан, деди ол. «Сиз билегенни бизге де йибер, конференция этежекбиз», - дедим. Арадан заман гетип, шо танышым Вали Хожаевден 18 япыракълы доклад гелди. Бир тюрлю себеплеге гёре конференция болмады. КНКО-да шо текстни Камил чыгъарды.

Сонг бирдагъы Москвагъа баргъанда, мен индиялы Турби деген адам булан таныш болдум. Ону миллети урдулу эди. Али Кулини сорадым. Огьо, деп, ол да ону шиъруларын охуду. Ону гьакъында китапланы бизге йиберсенг, дедим. Расул Гьамзатовгъа бергенбиз ону кёп китабын, деди ол. Шолайлыкъда, бизге ону гьакъында дагъы маълумат гелмеди. Биз гьали къумукъ адабиятны минг йыллыкъ антологиясын чыгъара турабыз Микайыл Баштудан башлап, Зайналабид Батырмурзаевге етгенче. Шонда Али Кули Хан да бар, озокъда. Аста-аста буса да, ол гьали оьз ватанына къайта тура.

Филология илмуланы кандидаты, ДНЦ-де тарих, тил ва адабият институтну илму къуллукъчусу Патимат Алибекова Али Кули Ханны яшавуну, яратывчулугъуну гьакъында айтды.

– Оьтген девюрлерден берли оьзге пачалыкъларда яшагъан дагъыстанлылар оьзлер яшагъан уьлкелени маданият, адабият яшавунда гёрмекли ерни тутгъан. Оланы кёплерини яратывчулугъу ахтарылмагъан. Иранда яшагъан, сонг Индиягъа чыкъгъан Али Кули Ханны яшаву дагъыстанлылагъа оьтген асруда белгили болма башлагъан. Илму ишимни уьстюнде ишлейгенде Иранны, Тюркияны белгили китапханаларында болдум. Антологияларда, эндиклопедияларда Али Кули Ханны гьакъында кёп маълуматлар бар. Ол дагъыстанлы шавхалланы тухумундан. Алини атасы Магьаммат Али Хан жамият ишлер булан, асгер ишлер булан долангъан ва шаирлик пагьмусу да болгъан, шиърулар язгъан. 1714-нчю йыл Исфахандан Эривангъа гелген ва ону (Азербайжанны, Кандагарны) беглербеги гьакими болгъан. 1715-нчи йыл ол дав ва пачалыкъ къуллукъларын къойгъан. Нахичеванда гечинген. 1718-нчи йыл ону агьлюсю Исфахангъа гёчген. Шо йыл Али Кули Хан мадрасагъа охума тюшген ва яхшы билимлер алгъан, шо йылларда шиърулар язмагъа башлагъан. Ол оьзюню зукъариси Хадиджа булан аталгъан болгъан. Тек къысмат оланы айыргъан. Сюймекликден къыйналып, ол Исфахандан гетген. Гьар тюрлю шагьарларда яшагъан, 1731-нчи йыл Индиягъа, Шахжагьанабад шагъаргъа баргъан. Ону абурлап-сыйлап къабул этгенлер. Ол оьр асгер къуллукъларда ишлеген, эмир болгъан, 4 минг асгерге ёлбашчылыкъ этген. Башгъа китапда язылгъан юойде, 8 минг асгери болгъан. Гунобегум Дагестани - Али Кули Ханны къызы. Ол да шиърулар язган. Али Кули Хан Валих Дагестани Таргъу шавхал Элдарханны авлетини авлетини авлети болгъан. Тамур тереги булай геле: Элдархан шавхал, Алхас Мирзахан, Михралихан, Магьаммат Али Хан ва Али Кули Хан. Бу тухумну вакиллери бары да Дагестани деген атны алып юрюген ва тарихи элин бир де унутмагъан.

Жамият чалышывчу, Жалалутдин Къоркъмасовну фондуну председатели Гьюсен Адилов да сёйледи.

– Гьалиден 300 йыл алда белгили шаирибиз болгъан деп белгилемек - байрам гюн. Булай адамыбызгъа Дагъыстанны даражасында да байрам этилме тийишли.

Заман гете туруп савлай Россияны да, дюнья оьлчевюнде де Али Кули Ханны гюнлери белгиленежекге инанаман. Уллу баракалла билдирме сюемен, шаирни табып, йыракъ эллерден миллетине гелтирип бажаргъан ёлдашлагъа Салав ва Камил Алиевлеге. Миллетни гьакъыл байлыгъын, адабиятын, тарихин алдагъы девюрлерден бугюнге гелтирмек - уллу адамлыкъ, инсаплыкъ, уллу пагьму. Валихни сиз гёреген бу тамгъа илинген портретин бизин белгили художнигибиз Абдулзагьир Мусаев этген, бизин фонддан редакциягъа шу - савгьат.

Профессор Абдулкъадир Абдуллатиповгъа сёз берилди.

– Бугюнгю байрам жыйын дагъы да уллу даражада оьтгерилме тюшеген агьвалат. Гьали оьтгерилеген кюю де бизин учун хыйлы агьвалатланы эсибизге салды ва тергевюбюзню артдырды. 1991-нчи йыл Орта Азиядан бизге гелип ону гьакъында доклад этгенлер болду. Тек ону атын мекенли халкъ арагъа чыгъарып юрюгенлер - агъа-инилер Алиевлер. Шо да - бизин маданиятыбыз оьсюп барагъанын англатагъан бир агьвалат.

Валих оьзюню антологиясын экиге бёлген. Оьзюнден алдагъы ва оьзюню заманындагъы шаирлеге. Ол ахтарывчу да болгъан. Газел жанрны иран поэзияда биринчи онгаргъан адам - Саади, ондан сонг - Хафиз. Гьалиги иран ахтарывчулар да ону ахтарывларын гертилей. Дагестани деген атны алып юрюгени ону милли эси, милли англаву болгъанны да англата. Булай байрамны бизин тахшагьарларыбыз Таргъуда да, Эндирейде де оьтгерейик, бу сююнчюбюзню савлай миллетибизге етишдирейик.

Шаир Шейит-Ханум Алишева да оьзюню пикрусун айтды.

– Гьюсен гелтирген портретге къарагъанда да, ол бизин адам экени билине. Мен бугюн гьакъ юрекден баракалла билдирме сюемен Патимат Магьамматовнагъа Валихни яшавуну, яратывчулугъуну гьакъында айтгъаны, ахтарывлар юрютгени учун. Мен уллу пагьмубузну янгы яндан таныдым. Гьаригизге, ону яшавун ахтарагъаныгъыз, булай байрам жыйын оьтгерегенигиз учун сизге баракалла. Язывчуланы бирлешивю де бар. Бары да шаирлерибизни, язывчуларыбызны жыйып, бирче ону байрамын этежекбиз. Бизин маданият барлыгъыбызны, адабият барлыгъыбызны артдырагъан бу жыйын булан оьктем болдум, оьзден болдум. Гележекде Али Кули Ханны гюнюн белгилейген бир тарх болажакъгъа мен инанаман.

Шаир, язывчу, врач Исрапил Исаевге сёз берилди.

– Мен бугюн бек къувандым ва оьктем болдум. Гьалиден 300 йыл алда къумукъланы шулай пагьмулу адамы болгъанны билген сонг, ону сюймей, абурламай боламы?! Йыракъ девюрлерден гелген ювукъ адамыбыз гьали - бизин Али Кули Хан. Миллетибизге ону танытагъан ёлдашлагъа баракалла.

Дагъыстан илму центрны старший илму къуллукъчусу Гьасан Оразаев де оьзюню ойларын айтды.

– Гьали буссагьат Дагъыстан илму центрда Али Кули Ханны гьакъында не бар? Бу Дагъыстан - ону ватаны чы. Не илму центрда, не башгъа ерде ону гьакъында маълумат бар деп эшитмегенмен.

Ону атын чыгъарып, халкъгъа да билдиргенлер баргъа сююнемен, разилигимни билдиремен. 1990-нчы йылда гюнтувуш масъалалагъа байлавлу конференция болду. Тажикистандан Мухтаров деген алим Али Кули Ханны гьакъында доклад йиберген эди. 1986-нчы йыл профессор Шихсайитов Уьзбекистандан ону къолъязмасыны копиясын этдирип алып гелди. Берлинге баргъанда ону гьакъында гиччи фильмлер гелтирди. Тек оланы ишлетме аппаратура ёкъ. Мени гьисабымда, гьали этилме герек ишлер, ону язгъанларын гёчюрмек. Инг башлап, орус тилге. Бажарылса, сонг къумукъ тилге де. Али Кули Ханны гьакъындагъы маълуматлар Берлинде, Ташгентде, Самаркандда, Кабулда, Калькуттада, Делиде, Бакюде, Хайдарабадда, Стамбулда сакълана. Хайдарабадда оьзюню заманында язылгъан къолъязмалар да сакълана. Биринчилей, айтып гетдим, ону язгъанларын гёчюрмеге тарыкъ.

Шаир Бадрутдин Магьамматовну сёйлевюнден.

– Халкъны бишгенин-тюшгенин театр гёрсете. Халкъны зорлугъун адабият сакълайдыр деп эсиме геле. Муна биз бугюн 300 йылдан сонг уллу терекни тюбюне жыйылгъаныкъ да - къумукъ халкъны шолай уллу зор тамурлары бар экенни шагъатлыгъы. Бырынгъы девюрдеги унутулгъан бюртюклени жыймакъ учун бек къыйын тёкме герек. Юрекде сююв, халкъны алдындагъы борчну кютемен деген къаст болмаса болмай. Къыйынлыкълагъа да къарамай, Али Кули Ханны гьакъында ахтарагъанлагъа баракалла. Бизин басмаханада къумукъ поэзияны минг йыллыкъ антологиясы чыкъма гьазирлене. Озокъда, ону ичинде Али Кули Хан да бар. Ювукъ арада шо антология охувчулагъа етишежек.

Профессор Сагьадулла Абусуев де оьзюню ойларын айтды.

– Охувчу гьисапда, тыншавчу гьисапда бу жыйынгъа гелгенмен. Жыйынны булай исбарлы кюйде къургъанлагъа баракалла. Озокъда, Валихни бизин миллетге аян этген - Салав Алиев. Расулгъа берилген китаплар да шо къалгъан еринде энниден сонг да туражакъ эди Салав ону гьакъында язмагъан буса. 17-18 юз йылларда билим берив гьали йимик тармакълагъа бёлюнмеген болгъан. Илмуну бары да тармакълары бирче ахтарыла болгъан. Демек, ахтарывлагъа медицина да къошула болгъан. Патимат Магьамматовнагъа тилевюм. Валих де медицина булан машгъул болмай къалма кюй ёкъ. Ахтарывларыгъызда масъаланы шу янына да тергев бергенигизни сюер эдим. Эгер шо яны табылса, биз янгыз шаирни, адабиятчыны тюгюл, биринчи медицина врачыбызны да арагъа чыгъарар эдик ва ону булан бирден-бир оьктем болар эдик. Бугюнгю жыйыныбызгъа мен бек разимен. Алда, европа конференциялагъа барагъанда, докладланы арасында аралашдырып, музыкалы танапуслар бола эди. Мен тамаша эте эдим. Бугюнгю жыйыныбыз да музыка булан юрюлгенине разимен, баракалла.

М.Горькийни атындагъы Рус театрны баш режиссёру Скандарбек Тулпаров да сёйледи.

– Мени учун халкъара оьлчевде аты айтылгъан уллу шаирлерибизни сыдырасына Али Кули Хан да къошулгъаны - уллу байлыкъ ва оьктемлик. Ругьумну гётерди, илгьам гелтирди. Тез барып сагьнагъа салма муштарлы болдум. Янгы умутлар тувдурду. Булай адамыбыз да болгъанны халкъгъа билдирме, сююнчю айтма сюесен. Шулай умутлар яратывчулукъ булан машгъул адамгъа бек тарыкълы. Шулай пайдалы жыйын оьтгерегенигиз учун сизге баракалла деп айтма сюемен. Гьажимурат агъачкъомуз булан бырынгъы къумукъ макъамланы согъуп, юрекни бирден-бир гьалек, оьктем этди, кёп сав болсун.

Шаир Багьавутдин Гьажиев оьзюню пикруларын айтды.

– Тас болгъанны табып, табылгъанны тасболма къоймай сакълап болагъан адамларыбыз бары ачыкъ болду. Мен шиъру язма башлагъанда, Къазакъны тогъуз-он шиърусу тюгюл ёкъ эди. Бугюнлерде буса бир томлукъ китабы чыкъды. Шо да Салав Магьамматсалигьовични гьайлы гьаракаты булан болду. Баракалла болсун. Гьали Валихни де арабызгъа чыкъгъаны нечакъы да яхшы, оьктем болабыз.

Профессорлар Мавлет Муцалханов ва Малик Гьюсейнов, Таргъу юртну жамият советини председатели Вагьит Вагьитов да бу агьвалатгъа байлавлу оьзлени пикруларын айтды.

Жыйынны жамын чыгъара туруп, Камил Алиев булай деди:

– Оьзюме де, сизге де шулай сорав беремен. Халкъ оьзюню къысматына ес болуп боламы? Бола. Бола буса, не этсе бола? Не чаралар гёрсе бола? Мен шо соравлагъа шулай жавап берер эдим. Эгер де халкъ оьзюню тилине, маданиятына, тарихине, топурагъына ес болгъан заманда, къысматына да ес болуп бола. Къысматына ес болгъан халкъ миллет бола. Оьтген асруну 90-нчы йылларындан берли гьалиге ерли бизин халкъ, оьзге халкълар да оьзлени къысматына, тарихине, культурасына ес болмагъа башлагъан девюр. Шо девюр энниден сонг да узатылсын. Узатылса, бары да байлыкъларыбызгъа ес болажакъбыз, Али Кули Ханны шиърулары да таржума этилежек, оьзге янгы адамларыбыз да арагъа чыгъажакъ. Ишлесек, чалышсакъ. Гьар ким оьзю ишлейген ерде кант этип турмай, болагъанын этсе. Сёзню аз этип, ишни кёп этме герек. Барыгъызгъа да жыйынгъа гелип ортакъчылыкъ этгенигиз учун баракалла. Шулай жыйынланы айда бир керен редакцияда оьтгерме гёз алгъа тутулгъан. Кёп савболугъуз.

фото

Разият Ильясова чыгъаргъан суратлар.


«Ёлдаш/Времена», 22-02-2013

Размещено: 02.03.2013 | Просмотров: 1935 | Комментарии: 0

Комментарии на facebook

 

Комментарии

Пока комментариев нет.

Для комментирования на сайте следует авторизоваться.