Кумыкский мир

Культура, история, современность

Илму, бугюн орнатып, тангала емиш алагъан терек тюгюл

Оьзюне 35 йыл болагъан филология илмуланы доктору Абусупьян Татарханович Акамов, къумукъланы арап язывда сакълангъан ругь байлыгъын ахтарып, арагъа чыгъарып турагъан алимибиз. Ону оьзюню гьакъында лакъырлашывну лап ахырында охурсуз.

 

– Совет девюр булан тенглешдиргенде, яш наслуну илмугъа, билим алывгъа талпыныву бек осаллашгъан. Шо да пачалыкъ илмугъа береген агьамият кемигенлик булан байлавлу. Гьал алышынамы?

фото–Арт вакътилерде пачалыкъны илмугъа бакъгъан яндагъы янашыву бираз алышынгъан деп айтма ярай. Шо алышынывну яхшы янлары да, яман янлары да бар. Гьали кёбюсю гьакимлер, охув, илму тармакъланы башын тутгъанларыны да бирлери, илмудан шоссагьат пайдаланма, гьазир натижалар гёрме сюе. Тек илму, барыбыз да билеген кюйде, бугюн орнатып, тангала емиш береген терек тюгюл. Илмуну уьстюнде кёп ва узакъ ишлеме тарыкъ. Мисал учун, гуманитар илму тармакъланы алсакъ, булардан адамлагъа, жамиятгъа не материальный пайда болуп бола? Тарих, филология ва башгъа гуманитар илмулар гьар заманда да адамны ругь байлыгъына ишлей гелген. Шу гёзден къарагъанда, пачалыкъны илмугъа янашывуна, ондан гьазир пайдаланма сюегенлигине, озокъда, рази болма ярамай.

Тек артдагъы заманларда шо къаравлар бираз артгъа тайып да тура, илму якъдан чалышагъанлагъа аз буса да тергев бериле. Айрокъда яш наслу илмугъа гелсин учун бир тюрлю яхшы чаралар гёрюлюп тура. Бизин Дагъыстан илму центрны алсакъ да, мунда гьали яш алимлер учун 96 квартирлик уьй къурулуп тура, алагъан алапалары артгъан ва башгъа яшавлукъ масъалалары да аз буса да чечиле. Илму къуллукъчуланы гьали тюрлю-тюрлю илму фондларда ортакъчылыкъ этмеге де имканлыкълары бар, олардан таба оьзлени ойларын, илму пикруларын, ишлерин яшавгъа чыгъарып да бола. Гележекде илмугъа янашыв дагъы да яхшы янгъа багъып алышынар деп де умут этебиз.

– Буса да, илмуну, айрыча алгъанда, сизин институтну халкъгъа, жамиятгъа не пайдасы бар?

–Муна сиз де магъа шо соравну бересиз. Мен оьрде эсгерген кюйде, бизин институт гуманитар илмуланы ахтарывну уьстюнде ишлей. Биз мунда дагъыстан тиллени, адабиятны, маданиятны тюрлю-тюрлю масъалаларын чечме къарайбыз. Гьар йыл бизин идарада 60-дан артыкъ илму тема ахтарыла. Бугюнлерде биз къумукъ, авар, дарги, лезги, табасаран тиллени илму грамматикаларын гьазир этгенбиз. Тюрлю-тюрлю сёзлюклер гьазирленген (Къумукъча-русча, Русча-къумукъча, Русча-аварча, Русча-лезгиче ва кёп санавдагъы языву ёкъ тиллени сёзлюклери). Бизин институтну уллу илму проектини (Дагъыстан халкъланы авуз яратывчулугъуну 20 томлукъ жыйымы) гьалиге 3 тому чыкъгъан. Шолай да, адабиятны тармагъындагъы ахтарывлар, милли адабиятланы тарихи язылып тура. Мен ойлашагъан кюйде, аз иш этилмеген ва гёз алгъа тутулгъанлары да кёп.

– Шо этилеген ишлеге де къарамайлы, дагъыстан тиллерде сёйлейгенлени санаву йыл сайын кемий. Бизин ана тилибиз сакълансын учун не этме герекбиз?

– Гележекде дагъыстан тиллерде сёйлейгенлер болармы яда болмасмы – о бугюн бизден, бизин гьарибизден гьасил бола деп эсиме геле. Биз гьар ожакъда ана тилни абурун сакъласакъ, ону имканлыкъларын иш этип аздырмасакъ: яшларыбыз, агьлюбюз, къардашларыбыз булан оьз тилибизде сёйлесек, тил яшажакъ. Амма ана тилни пешемей, артгъа салып, ондан «уялып» турсакъ, тилни оьмюрю узакъ болмас. Айрокъда бизин, къумукъ тилни алсакъ, бу чу – дюньядагъы тиллени арасында лап да англы, кёп бай, татли тюрк тиллени бириси. Шулай тилни биле туруп, башгъа тиллени къолламагъа негер тарыкъ? Озокъда, мен англайман, заман, девюр алышынгъан, башгъа тиллени билмеге де тарыкъ, тек гьар ожакъда ана тил биринчи ерде болмагъа тюше.

– Илму деп айтгъан булан да, алимлени де бола нече тюрлюсю де. Айрокъда гьалиги бары да зат сатылагъан девюрде хыйлы алимлени илму даражасы шеклик тувдура. Шолайлар сизге пуршав этмейми?

– Шо ягъындан магъа пуршав этегенлер бар деп айтып болмайман. Мен ойлашагъан кюйде, гьалиги ва алдагъы замандагъы яш наслуну билим даражаларын тенглешдирме тюшмей. Алда да болгъандыр гьар тюрлю тармакъларда бек ва осал билегенлер, гьали де бар. Илмуну алсакъ, мунда да осал даражасы булангъылар ёлукъмай тюгюл. Олай тайпа оьз башын учуз этегенден къайры да, савлай илмуну да осаллашдыра, ярлы эте.

– Сизин шу касбугъа геливюгюз нечик болду? Филология илмуну сююп тангладыгъызмы?

– Мен касбумну кёп сююп оьзюм танглагъанман. Оьз касбунгну сюймесенг, о бек къыйын гьалдыр деп ойлашаман. Сюймейген къатын булан яшама тынч тюгюл йимик, касбу да шолай. Сюймей туруп, къутулмайгъанлыкъдан этген ишни не пайдасы, берекети бола? Гьар ишни сююп, гёнгюллю кюйде этме тарыкъ деп эсиме геле.

– Къайсы девюрде де гьар бир ишде, тармакъда бир янгы наслу алдагъы наслуну заманында алышдырып юрюмесе, жамиятны оьсювю токътала. Илму тармакъда шо масъаланы чечиливю нечикдир?

–Наслуланы алышыныву, озокъда, тийишли даражада тюгюл. Кёбюсю илму булан машгъул болагъанланы орта оьмюрю 65 йылдан озгъан (бу бизин идараны алсакъ). Яш алимлеге иш ерлер де кёп аз бериле. Мисал учун, 2010-нчу йылда бизге 2 ер берилсе тюгюл, дагъы берилмеген. Тюзюн айтса, жагьиллени арасындан илму булан гьакъ юрекден машгъул болма сюегенлерин сайлама да тынч иш тюгюл. Тек бизин жагьиллени, аспирантланы арасында пагьмулулары да бар. Яш алимлер тюрлю-тюрлю яшавлукъ масъалаланы гёз алгъа тутуп, илмугъа гелмеге сюймей. Мен оьрде эсгерген кюйде, илмугъа бакъгъан янашыв дагъы да яхшы янгъа багъып алышынса, шу масъала да чечилер деп эсиме геле.

– Къумукъ миллетни оьсювюне четимлик тувдурагъан масъалалар бары сизге, озокъда, белгилидир. Ругьдан тюшмес учун, негер аркъа таяма герекбиз?

– Мен къумукъ халкъны асил хасиятлы миллет деп гьисап этемен. Булай ойлашмакъ миллетчилик тюгюл. Оьз миллетин, халкъын сюймесе, башгъа миллетлени де сююп болмас. Бизин халкъны лап уллу байлыгъы – минг йыллар булан гелген бай тарихи. Булай тарихи булангъы халкъ яхшы хасиятланы тас этип болмайдыр деп эсиме геле. Халкъны бир-бир вакиллери, озокъда, бир тюрлю яхшы къылыкъланы тас да этгендир, яхшыларына ес де болгъандыр. Бизин халкъ оьзюню аслусунда оьзденлигин бир де тас этмес деп эсиме геле. Озокъда, яман къылыкълы къумукълар да ёлукъмай тюгюл, бизин къайсыбызны да бар яман хасиятларыбыз. Йырчы Къазагъыбыз да айтгъанлай: «Заман бизге гьали шулай айлангъан, гьар бир гьисап барып малгъа байлангъан». Тюрлю хасиятланы алмакълыкъ да, къоймакълыкъ да заман, девюр булан да байлавлу. Тек не тюрлю заманлар гелсе де, биз къумукъ деген атны, аталар къойгъан асил къылыкъланы, адатларыбызны, тилибизге, тарихибизге бакъгъан сюювню гьар ожакъда сакъласакъ, шолагъа аркъа таясакъ, миллет бир заманда да оьлмес, ругьубуз да бек болар деп эсиме геле.

– Шу масъалаларда бизин интеллигенцияны ортакъчылыгъы нечик гёрюне?

– Халкъгъа къыйын гюнлерде интеллигенция, тарихден де гёрюнегени йимик, ягъада турмагъан. Гьар заманда да интеллигенция жамият ишлерде жагьлы кюйде ортакъчылыкъ эте гелген, гележекде де шолай болар, деп эсиме геле. Бизин супу шаирибиз Къакъашуралы Абдурагьман алимлени, интеллигенцияны туз булан тенглешдирип язгъан булай сатырлары бар: «Эт хуртланса, туз себер, туз хуртланса, не амал?» Интеллигенция жамият ишлеге ягъадан къарап турма тарыкъ тюгюл деп ойлайман.

– Лакъыр этме заман тапгъаныгъыз учун баракалла. Лап ахырда бир тилев: бизин охувчулар сизин яхшы танысын учун оьзюгюзню гьакъыгъызда бир нече сёз айтсагъыз яхшы болар эди.

– Мен Къызылюрт районну Чонтавул юртунда тувгъанман. Орта школаны битдирген сонг, Дагъыстан пачалыкъ университетни Дагъыстан филология факультетини арап бёлюгюне охума тюшдюм. Муну тамамлагъан сонг, шонда аспирантурагъа да тюшюп, 2002 йылда кандидатлыкъ диссертациямны якъладым (темасы: «Суфийские художественные традиции в кумыкской литературе и творчество Абдурахмана из Какашуры»). Дагъыстан илму центрны Тил, адабият ва инчесаният институтунда илму секретар болуп ишлеймен. Бугюнге ерли къумукъланы ругь, дин адабиятыны тарихине багъышланып чыкъгъан уьч китабым ва 80-ден артыкъ илму макъалаларым бар.


«Ёлдаш», 11-01-2013 й.

Размещено: 18.01.2013 | Просмотров: 2114 | Комментарии: 0

Комментарии на facebook

 

Комментарии

Пока комментариев нет.

Для комментирования на сайте следует авторизоваться.