Кумыкский мир

Культура, история, современность

Бу гезик сама умут этме ярай

2 декабрь - РФ-ни Пачалыкъ Думасына сайлавланы гюню

Россия Федерацияны Пачалыкъ Думасына 1990-нчы йылдан берли бир керен сама халкъыбыздан вакиллик этип биревню сайлама да имканлыгъы болмагьан. Арт-артындан гелеген соравлардан къол чайып, бир якъгъа къакълыгьып тайма ихтиярыбыз ёкъ. Гелигиз, гьали сама шолагьа жавап тапма къарайыкълар. Масъаланы айрокъда бугюнлерде шу къайдада ойгъа тартып къарамакъ пайдалы. Неге тюгюл, биз бу йылны декабрь айыны 2-синде оьтгерилежек сайлавланы гьаракатындабыз. Шону учун олтургъан-тургъан ерде бу гезик сама бизин халкъдан Пачалыкъ Думагъа депутат сайланармы экен деген суал бир бошамай чалынып тербей.

Шу тайпа суаллагъа шексиз кюйде: "Болур", "сайланажакъ", - деп токъташгъан жавап бермек учун, мени къаравумда, "Россияны халкълары ва оланы оьр пачалыкъ къурумларында вакиллиги" деген закон тезден болмагъа герек эди. Гьалиге шолай закон ёкъ. Конституцияда Россияны субъектлерини атлары эсгериле буса да, халкъларыны атлары тутулмай. Ондан къайры да, сайлавланы гьакъындагьы законларда да, оьрдеги ва тюпдеги пачалыкъ къурумларда да милли вакиллиги болмакъны гьакъында бир калима сёз де айтылмай. Шолай болгьан сонг, милли политиканы инг асувлу масъаласы да я тюпден таба юрюлме герекли бола, яда буса бир тайпа адамланы, жамият гючлени хошуна барып таянылагъан бола.

Алдагьы девюрлерде бу тайпа "милли кадр" масъалалар обкомланы, партия комитетлени къаравунда чечиле эди. Гьали буса республикаланы президентлерини, кёплешген партияланы съездлерини ва олай да бир-бир корпоратив бирлешивлени къарарларындан гьасил болуп къала. Шо да Конституцияда пачалыкъны закон гесеген оьр къурумларында гьар халкъдан вакиллик таъмин этилсин деп борч салынмагьанлыкъдан тувулуна.

Неге олай талаплар гьалиги заманда сама гьисапгьа алынмай, неге олар пачалыкъны даражасында юрюлме герекли милли политиканы инг асувлу ери йимик баш маънагьа салынмай? Башгьа янындан янашгьанда, балики, иш шолай болмайгьанына бизин оьзюбюзню айыбыбыз бардыр? Балики, оьз арабызда сыкълашгьан халкъчылыкъ, шону булан бирге гелеген политика-жамият белсенивню тёбенлешгени себеп болуп токътайдыр?

Гелигиз, бизин яшавда болуп оьтген бир нече гьакъыкъат ишлеге агьамият берип къарайыкълар. Оьтген сайлавланы гёз алгъа алайыкъ. Гетген асруну 90-нчы йылларындагьы сайлавлар. Пачалыкъ Думагъа депутатлыкъгьа авар, ногъай, мычыгъыш халкъланы вакиллери депутатлыкъгьа чыкъды, бизин халкъдан оьтмеди яда оьтме къоймады десе, дурус болур. Шо йылгьы сайлавларда о замангъы ЦК-ны члени Чикин булан альтернативада сайлавлагъа къошулгьан мен эдим. Алда бир гезик де болмагьан кюйде 98 минг тавуш алгьан эдим. Алсам-алайым, партия къурумлар, ачыкъдан-ачыкъ утдургьанны гёре туруп, Чикинни ишин тюзледи. Шо себепден бизин халкъ Думагьа вакилликден къуру къалды.

Ондан сонггьу йылларда да бизин халкъгъа бакъгьанда, пачалыкъ къурумлар шо ёлну сайлады. Умалат Насрутдиновну компартияны Дагьыстан рескомуну биринчи секретары гьисапда депутатлыкъгъа чыкъма имканлыгъы барны биле туруп, сайлавлагъа бираз заман къалгьанда, секретарлыкъ ишин Решульскийге къоюп, башгьаланы айтагъанын этип, Къарабудагъгент районну башчысы болуп олтурду. Решульский буса гьалиге ерли Пачалыкъ Думада депутат болуп олтура. Бу гезик бизин адамланы ариге къарап, политика тутуп болмайгъанлыгъыны себебинден бизин халкъ бирдагьылай вакиллигин тас этди.

Ондан сонг гелип турагъан сайлавлагъа къумукъ Милли советни председатели гьисапда Атай Алиев салынды. Ондан сонг бир арада дагъы да Умалатны, Алибекни ва олай башгъаланы кандидатуралары гёрсетилди. Гёрсетилсе гёрсетилсин, бугюнге етгинче де бизин буссагьатда да Думагьа оьз вакилибизни гётерип болар гьалда тюгюлбюз.

Ону себебин де, яхшы ойлашып къарасакъ, гёрме болмас йимик кёп ариде яда узакъ да тюгюл, гёз алдыбызда. Мен ва Атай Алиев халкъыбызны ватандашлыкъ гьислерин ташып къурулгъан милли гьаракатланы вакили гьисапда, миллетибизден барып депутатлыкъ этейик деп къаст булан айлана эдик. Шо саялы о девюрню режими бизин оьтме къоймасны гьайын этежекни билме тарыкъ эдик. Къалгьан гезиклерде, мени къаравумда, бизинкилени Пачалыкъ Думагъа депутатлыкъгьа чыкъмагъанлыкъгъа, шо адамланы сайлав ишге салма таман чакьы акьча хыржы ёкълугъундан яда, бар буса да, таман чакъы харж чыгьарма сюймейгенликден болду десе де ярай.

Ондан къайры да, бу тайпа масъалаланы сынавгьа алгъанда, бирдагьы-биринчи маъналы ерин гьисапгьа алмай оьтмек дурус болмас эди. Сайлав округлар кёп миллетли, кёп санавлу экенни билебиз. Бизин халкъны санаву буса миналы къумукъ топуракъларда, районларда умуми алгъанда 23-25 процентлеге тюшген. Биз, къумукълар, оьзерибизде, гьатта бир хыйлы къумукъ юртларыбызда санавгьа азлашгьанбыз. Булай ерлерде сайланмакъ демек - бек къыйын иш. 600-700 минг сайлавчу бар округлардан утуп чыкъмакъ къумукъ учун бек четимлешген. Бу ерде республиканы администрация ресурсларыны янындан сени якълавунг болмаса, депутатлыкъгьа чыкъма сагьа гьеч бир имканлыкъ да къалмайгьанлыкъгьа бир кёп ойлашып турма да тарыкъ тюгюлдюр.

Демек, тюзюн айтсакъ, бизин халкъдан депутат болармы-болмасмы дегенибиз гьар гезик, къайсы янындан сюйсе болсун, бир гючден харлы даражасына салына. Къумукълагъа, балики, шулай гезиклерде берилген имканлыкълардан пайдаланма я "усталыкъ" яда къатты болушлукъ етишмей къаладыр?

Бугюнлердеги сайлавлагъа байлавлу гьалларыбыз кёп янындан башгъаргъан, янгыргьан деп айтма чакъы гьал бар. Пачалыкъ Думагъа да, республика парламентге де депутатлар янгыз Россияны оьлчевюндеги партиялардан сайлана. Сиягьлар этип, 300-ден 600-ге ерли кандидатлар гёрсетип, регистрациягъа берген партияланы башлапгьы уьчерлигинде къумукъ кандидатура болмажакълыгъы ачыкъ зат. Гьатта "Бирикген Россия" деген партияны дагьыстан бёлюгюнде гьаран балагьгъа Ш.Зайналовну ва Х.Шихсайитовну фамилиялары язылгьан. Не буса да, бу сайлавларда сама Пачалыкъ Думаны составында бизин бир милли вакилибиз болмакъ бар деп эсиме геле.

Гертиликни агьымына тюшюп айтгьанда буса, ишлер, къарагъанда, булай болажакъ. Бугюнлерде Президентибиз М.Шихсайитовну юрт хозяйство министри этип ва Гьукуматны Председатели Зайналовну заместителлерини бириси этип де табан тиреп белгилеген сонг, Зайналовну масъаласы алданокъ чечилген, ол я Пачалыкъ Думагъа депутатлыкъгьа йиберилежек яда алдагьы ишлейген ерине къайтажакъ. Шолай болгъанда, Хизри Шихсайитовгъа дагьы айланч къалмай. Зайналов бармагъан ерге ол да бакъдырылмажакъ. Атай Алиев буса, гьар Президент ушатмасланы бири йимик, Дагъыстангъа къайтажакъ. Бу масъаланы тергев берме тюшеген бир айрыча бургьунчлу ери бар. Чыр артларда сёйленеген хабарлагьа гёре, Дагьыстан Гьукуматгъа председателликге бу гезик башгъа миллетни вакили белгиленип, М.Шихсайитовгьа биринчи заместитель кюйде къалмакъ бар.

Гьасиликалам, бугюн республикабыздагъы гьар тюрлю ачыкъ ва ябыкъ тербенишлени тергевден гечирип айтгьанда, бизин халкъдан Пачалыкъ Думагъа депутат сайланажакъ. Шу барыш республиканы Президентини план тептерине язылгъаны аян ачыкъ.

Эгерден бизин халкъ, оьзюн гёрсетип ва гьалиги жамиятчылыкъ барышында оьзюне тийишли ерин алып, яшав къурма сюе буса, бютюн пачалыкъдагьы партия политика барышда жанлы кюйде, бек белсенип айланма тюше деген масъала салына. Дагьы ёгьесе, гиччи-уллу ишлерде утдурувну ёлунда туражакъбыз. Янгылыкъгъа гьайсызлыкъ этип, узакъдан уяныв, заман-заманда яшавда юрюлеген политика пышдырыкъланы гёрмемиш болуп оьтюв, бизин инсан ва инсанлыкъ гьисапда бек томакълашдыра, милли оьзденлигибизни сакълама, ачыкъ юрютме болмайгъан тайпагъа айландыражакъ.

Натижалап айтгьанда, бугюнгю къумукъну оьрленме къоймасдай уьч къыйыны бар. Биринчиси - пачалыгъыбызны ва бютюн элде башчылыкъ юрютеген режимни гьакъ герти халкъчылыкъдан ари тайыша барагьаны. Экинчиси - оьзюню оьз тарихи ёлун герти инанчгъа алып, огьар теренден тюшюнюп, дарс алма болмай турагьаны. Бирдагъысы - оьзюню тарихи гелишине таянып, генг дюнья арада чомарт ою булан яшав къурма къарамай турагьаны. Шу уьч де далилге кюрчюленип, халкъыбызны бугюнгю гьалын ахтарсакъ, заман салгъан бары да соравлагъа жавап тапма болур эдик деп ойлашаман.


Опубликовано:
газета "Ёлдаш", 16 ноября 2007

Размещено: 19.11.2007 | Просмотров: 3791 | Комментарии: 0

Комментарии на facebook

 

Комментарии

Пока комментариев нет.

Для комментирования на сайте следует авторизоваться.