Кумыкский мир

Культура, история, современность

Халкъ артистка

К юбилею Тотуханум Осаевой

Охувчу, инандыраман, халкъ артист, халкъ артистка деген оьр ва сыйлы атгъа (озокъда, шолай оьзге касбуланы да пасигь кюйде юрютегенлеге де) ес болмакъ учун халкъ къабул этмесе, гьакимият къурум бермеге болмай.

Халкъ артистка: нечик оьр атдыр! Къумукъ театрда шолай оьр ва сыйлы атгъа ес болгъан пагьмулу адамлар аз тюгюл.

Шоланы бугюн Къумукъ театрны сагьнасында тамашачыланы-къаравчуланы тамашагъа къалдырып чалышагъан артистка Тотуханым Осаеваны гьакъында бир-эки сёз айтмагъа сюемен. Шогъар себеп де бар. Дейгеним, декабрь айны 8-зи Тотуханымны тувгъан гюню. Къаравчулар учун да, театр учун да шо уллу юбилей.

Къатынгишиге нече йыл болагъанны арагъа чыгъармакъ арив, этикалы тюгюл экенге, мен де Тотуханымны чагъын эсгермей къояман. Ол бизин замандашыбыз. Аслусу,Дагъыстанны, дагъыстан сагьна маданиятыны, къумукъ миллетни ярыкъ юлдузу. Бугюн ону марипатлы сагьна чалышыву булан таныш тюгюллер ёкъдур. Ол 30 йылланы узагъында Алимпаша Салаватовну атындагъы театрда яратгъан нечесе-нечесе келпетлени эсинде сакъламагъанлар аздыр.

Тотуханым Осаеваны юбилейи булан байлавлу болуп мен, алдагъы гюн ону булан ёлугъуп, лакъыр этдим.


 

Тотуханым Осаеваны 1956-нчы йылда Къумукъ театрны машгъур артисти Мамаш Акъмурзаев, белгили шаир Акъай Акъаев тувгъан Къапчыгъай юртдан яланаякъ яшлыгъы башлангъан.Бир йыллыкъ чагъында атасы Ибрагьим гечинип, ярты етим къалгъан Тотуханымны анасы Умрайгьан баласын ятлагъа харлы болма къоймай оьсдюрген.

Сагьна касбугъа гьаваслы гиччипав Уьчгент юртдагъы орта школаны тамамлай ва бу юртдагъы маданият уьюнде иш гёреген чебер коллективни ортакъчысы, аз да гетмей ону ёлбашчысы болуп белгилене.

Осаеваны яшав ёлу 1976-нчы йылда Къумукъ театрны сагьнасында узатыла. Гёресиз, Тотуханым Къумукъ театрны сыралы сагьнасына абат алгъанлы муна бу йыл дурус 30 йыл битди. Шо абат, гертилей де, ажайып сыралы болгъангъа мен де, мени йимик минглер булангъы къаравчулар да шагьат.

- Гьасили,- деп узата Тотуханым,- гьалиден 30 йыл алда менибютюнлей яшавум, оюм, къастым Къумукъ театр булан уьзюлмесдей байланды. Озокъда, шолай гьасиретли байлавлукъгъа анадаш театрым къол узатгъанлыкъ да себеп болду. Яни, театр мениоьз баласыдай къабул этип къаршылады.

- Тамаша тюгюлмю, адам учун онгайлы, гесимли кюйде къурулгъан зат экен бу яшав: Эсли наслуоьзюню орнуна гелеген яш наслуну уьйрете, ёлгъа сала туруп оьте экен яшав. Айтагъаным, мени булан бирге театргъа гелген жагьиллер Мавлет Тулпаров, Зарипат Тулпарова, Гьюсен Жанбеков ва оьзгелериКъумукъ театрны даргьарлы орта багъанасы болуп тургъан Гьамит Рустамовну, Сервер Жетерени дарсларына-насигьатларына тынгламагъа, Барият ва Саният Муратоваланы, Амир Къурбановну, Алим Къурумовну, Тажутдин Гьажиевни, Мамаш Акъмурзаевни пасигь кюйдеги сагьна оюнуна къарамагъа, олардан уьлгю алмагъа ва уьйренмеге насип болду.

- Тотуханым, сени театр сагьна саниятгъа уьйретеген хас охув ожакъны битдирген билиминг ёкъ, тек сагьнада сен яратагъан келпетлер буса академия билими булангъы адам яратгъандай ясала. Шону себеби не экен?

- Далгьат, сени шосоравунга берилежек жавапны мен сен нечесе керенлер "Ёлдаш" газетге язгъан язывларынгда охугъанман. Пагьму, не касбу болса да, табиатдан гелеген зат. Айтагъаным,театр илмуну кюрчюсюн салгъан Станиславский уьйретеген кюйде, пагьмуну оьзеги табиатдан. Оьзекге сан буса гьар гюнлюк ва къаныгъывлу кюйдеги тер тёгюв, гьаракат этив булан ясала. Менде де Аллагь, яни, табиат берген шолай оьзек болгъан буса ярай.

Театргъа, сагьна оюнгъа мен школада охуйгъан чагъымдан берли гьасирет эдим. Юртгъа Къумукъ театрны артистлери спектакль гёрсетмек учун гелген гюн мени учунуллу байрам гюн бола эди. ..

- Тотуханым, сен де билеген кюйде, 2002-нчи йылны июнь айыны 20-сында уллу агьвалат болду. Шо гюн оьзюнкёп йылланы боюнда къаравуллайгъан А-П. Салаватовну атындагъы музыкалы-драма театрны янгы бинасыны къурулушу тамамланып, ону ачылыву шат кюйде оьтгерилди. Шо сизге, актёрлагъа, яратывчулугъугъузда уллу илгьам бергендир?

- Бий, недейсен хари сен, озокъда, озокъда, берди. "Уьйлю-эшикли" болгъур деп алгъыш этегени де негьакъ тюгюл чю!

- Къумукъ театрны сагьнасында сен яратгъан келпетлер, мен биле туруп, 150-лер чи бардыр?

Тотуханым оьзюне хас кюйде, татли иржая ва сёзюмню:

- Шоланы 100-ге ювугъу баш келпетлер, - деп узата.

- Сагъа "Дагъыстанны халкъ артисткасы" деген атнынегьакъ бергенми дагъы,- деп, мен де тогъушув этемен.

Тотуханым, мен актёр болуп ишлемесем де, сен билесен,театрны гьатсыз сюемен. Актёрну касбусун пагьмулу кюйде юрютегенлени алдында баш иемен. Журналист гьисапда Къумукъ театрны сагьнасында салынгъан спектакллени кёбюсюне рецензиялар язгъанман. Сен ортакъчылыкъ этген шоланы бирлерин эсге алайым.

Гьалиден дурус он йыл алда Къумукъ театрда "Таргъулу шавхал Адилгерей" деген пьесагъа гёре Ислам Казиев спектакль салды.Сен шо спектаклде I Пётр пачаны къатыны Екатеринаны келпетин яратдынг. Рецензиямда: "Актриса Т.Осаева оьктем, шо бир вакътини ичинде шашыкъ, эрине ирия, сюйкюмлю тиштайпаны гьаракатын инанывлу кюйде бермеге бажаргъан",- деп эсгере эдим. Озокъда, сен яратгъан келпетге бу исбатлав толу тюгюл буса да ярай. Айтагъаным, пагьмулу артист сагьнада бир-эки минут туруп, эки-уьч сёз айтып, шону булан къаравчуну алдына дагъы чыкъмай къалса да,келпетнияшавнамесин гёз алгъа гелтирмеге болабыз. Эсгерилген спектаклдеги келпет де, Тотуханым, шолайлыкъгъа мисал.

Станиславский, шо гьакъда айта туруп, булай деп язгъан: "Кёбюсю актёрлар сагьнада янгыз сёйлейген мюгьлетлерде яшай. Сёз ёкъ буса, келпет сёне. Пагьмулу артист келпетни юрегин, ругьун ясавчу,адамны гьислерин келпетлев булан ясавчу". Станиславский артистлени эки тарапгъа бёле. Биринчиси-келпетни юрек урувуну гьар тербенишин оьзюню гьиси, оьзюню ич сезивю булан яратагъан артист (огъар школа переживания дей), экинчиси- оьзюню, яни,келпетнигьислерин къаравчугъа гёрсетмек: "Муна къарагъыз, мен яратагъан келпет шулай адам". "Бу,- дей асарыны оьзге еринде Станиславский,- келпет яратыв тюгюл, келпетни малим этив (бугъар школа представления дей). Демек, артист келпетни яшавунда яшамай, оьзюню яшавунда яшай".

Тотуханым, мен сени сагьнада келпет яратывунгну Станиславский айтгъан биринчи тарапгъа къошар эдим.

Пикрумну давам эте туруп эсгерейим. Станиславский чарлана турмайгъан пагьмуну ахыры хайырлы болмас деп де айтгъан. Сени табиат берген пагьмунг келпетден-келпетге чарланагъанны къаравчулар гёрюп тура.

Осаеваны сагьна яшавундагъы мисалланы узатайыкъ. Къумукъ театрда Шиллерни "Сююв ва намартлыкъ" деген трагедиясына гёре спектакль салынды. Тотуханымны гьаракаты бир гёрюнюшде оьте буса да, герцогну ойнашыледи Мильфордну келпетин бек инанывлу кюйде яратды вакъаравчугъа шо келпетни савлай яшавнамесин "охумагъа" имканлыкъ берди.

Гьалиден он йыл алда Къумукъ театрда "Авлиялар, къайдасыз?" деген спектакль салынды. Шо гьакъда "Ёлдашда" мен булай язгъан эдим: "Спектаклде Зазавну ролюн яратгъан Тотуханым Осаева магъа да, залда олтургъан оьзге къаравчулагъа да уллу сююнч гелтирди. Яшырмай айтайым,алда мен Тотуханым яратагъан бир-бир келпетлеге инанмай эдим. Бир хасиятлы келпетлени ярата деп эсиме геле эди. Пикрумдурус болмагъан экен. Актриса бу спектаклде онча да эркин, онча да инанывлу кюйде яшай чы, келпетни гьар тербениши ерине етишдирилген. Эри акъча табып гелген мюгьлетде ону гёзлери къоркъуп арала, шо бир мюгьлетде олар ярыкъ бере.Мен ойлашагъан кюйде, бу келпет-янгыз Тотуханымны уьстюнлюгю тюгюл, театр учун да уллу уьстюнлюк".

Актёрлар мюкюр болагъан кюйде, трагедияны ойнамакъдан эсе, комедияны ойнамакъ къыйын. Неге тюгюл, актёр комедияда, къаравчуланы кепине гелейим деген зат булан, гьатдан озуп "гьаракат этип" яратагъан келпетниинанмайгъан даражагъа чыгъармакъны къоркъунчлугъу тува.Тотуханым Осаева яратагъан келпет буса бек инамлы, ону гьар гьаракаты, гьар сёзю дегенлей къаравчуланы сююндюрердей мекенли, оьткюр ва пасигь.

Тотуханым Осаевагъа халкъ "Дагъыстанны халкъ артисткасы" деп берген багьаны гьакълыгъын ва гьалаллыгъын исбатлайгъан мисалланы узатмагъа болажакъ эди. Гьай аман, шогъар газетни майданы имканлыкъ бермей.

- Тотуханым, сен ойнагъан ролланы айрыча къабул этегенлери къайсылардыр?

- Гь.Рустамовну "Юрек сюйсе" деген пьесасына гёре салынгъан спектаклде Солтанатны, Шириданны "Дуэнья" деген пьесасына гёре салынгъан спектаклде Рупияны, "Къысгъа оьмюрню узакъ гюнюнде" деген спектаклде ананы, "Молла Насрутдинде" Жумайсатны келпетлери:

- Тотуханым, биревлер бугюн гьар уьйде телевизор бар, уьйде олтуруп, сюйсе киногъа, сюйсе спектаклге къарайбыз дейлер. Яни, театргъа гелегенлер, огъар муштарлылар кемий бара дейлер. Сен шо гьакъда нечик ойлашасан?

- Мен шолай ойлашмайман. Пикрумну далиллейим. Масала, беш-он йыллар баласын гёрмей тургъан ана о йиберген суратын ала. Шо суратгъа къарап, озокъда, ана сююнежек. Тек авлети оьзю гелип, исси ва гьасирет къоллары булан къучакъласа, шо ананы нечик уллу сююв къуршажакъ!

- "Илмуда генг шагьра ёл ёкъ, ону шавлалы тёбесине чагъыл ташлы, айланч сокъмакъларда къаст этип, яллыкъ тапмай оьрленмеге болгъан адам етишмеге болажакъ",- деген Карл Маркс. Шону йимик, тувмадан пагьмусу бар буса да, артист пагьмуну "шавлалы тёбесине" етишмек учун гьар гюнлюк къастда болмагъа тюшедир?

- Озокъда, озокъда. Гьатта яратажакъ келпетимни гьакъында ойлаша туруп, юхум къачагъан гезиклер аз болмай.

- Тотуханым, "Тил масъаласы-жан берип, жан алагъан масъала",- деп язгъан тёбенкъазанышлы алим Абусупиян Акаев. "Ана-авлетлеринден адамлар, тил-адамлардан миллет этеген гючлер" деп де эшитгенмен. Айтагъаным, театр, газет тилни якълавчулары да дюр, сакълавчулары да.

Сен шо пикру булан разимисен?

- Толу кюйде разимен. Тек, гьай аман, бизин театрда шогъар тийишли агьамият бермейдир деп эсиме геле.

- Къумукъ театрда бир-бир спектакллени рус тилде ойналагъанлыкъгъа нечик къарайсан?

- Актёрлар рус тилни ана тили йимик биле буса чы ярайдыр:

- Сен "Молла Насрутдиндеги" Жумайсатны келпетин рус тилде яратып болармы эдинг?

- Болмас эдим.

- Мен къумукъ артистлер " Огь, къатынлар, къатынлар" деген спектаклнирусча салгъанына къарадым. Тек нетесен, тилден "акъсайгъаны" себепли, сагьнада юрюлеген гьаракатны жавгьары ёкъ эди. "Горянканы"("Тавлу къызны") къысматы да шолай болду деп эсиме геле.

Сагъа, Тотуханым, "экинчи Барият" дейлер. Яни,СССР-ни халкъ артисткасы Барият Муратова булан тенглешдирелер. Сен шогъар разимисен?

- Гьалиге тюгюлмен. Барият мени учун-оьзюне багъып талпынагъан йыракъ, ярыкъ юлдуз. Тек шо тенглешдирив магъа огъар багъып талпынмагъа, ювукъ болмагъа ругь ва илгьам бере.

- Шо талпынывунгдава яратывчулукъ ёлунгда, къумукъну асил къызы Тотуханым, юбилейинг булан да къутлай туруп, янгы-янгы уьстюнлюклеге етишмекни ёрайман. Ёлунг ёл болсун!

Опубликовано:
газета "Ёлдаш", 8 декабря 2006г.

Размещено: 07.12.2006 | Просмотров: 4387 | Комментарии: 0

Комментарии на facebook

 

Комментарии

Пока комментариев нет.

Для комментирования на сайте следует авторизоваться.