Кумыкский мир

Культура, история, современность

Буглен ва ону тарихи

Тарих язмакъ халкъны талигьин ясамакъ боладыр деп эсиме геле. Тарихин унутгъанлыкъ яда шону яхшы билмейгенлик буса талайына таш ургъан миллетге хасдыр. Тарих язып билегенлени не ерде де, къачан да абуру болгъан. Олар къоюп гетген таварих язывлар сонггъу наслуланы эсин жыйдыргъан, оланы оьзлени атларын буса даимлешдирген.

Тюзю, неге буса да, Дагъыстанда эжел тарих гьакъда герти маълуматлар таман чакъы ёкъ. Шоланы билегенлер де аз. Шо себепден энни бырынгъы тарих-яшав гьакъда бир тайпалар оюндан чыгъарып яда ёрап къалп затланы язып чыгъаргъан гезиклер аз болмай. Лап яманы - бир-бир "янгы тарихчилер" къуру оьз миллетине тартма яхшы айтылгъан маълуматланы, къалгъанланы ойламай ва аямай яза, шолай да топонимикагъа (ерлени атларына) агьамият ва англатыв бермей.

Эгер заманланы мюгьлетлери дурус кюйде языла юрюле болгъан эди буса ва шолар аявланып сакълангъан эди буса, "тарих сокъурлукъгъа" ер къалмас эди.

Гьали алдынгъы агьвалатланы, юртланы, жамиятланы гьакъында язылгъан ва гьалиги барышны суратлайгъан макъалаланы, асарланы гёргенде, гьакъ юрекден сююнесен, шоланы язгъанланы алгъышламагъа сюесен. Мен бу ерде белгигли жамият чалышывчу Разия Исаевна Жамболатова ата юрту Бугленни гьакъында китапгъа онгарып турагъан язмаланы гьакъында айтмакъны ва шолардан къысгъартылгъан маълуматланы сизин тергевюгюзге бермекни оравлу гёремен. Буглен оьзю гиччи буса да, тарихи де, таъсири де уллу юрт.

А.Залимханов.

Дагъыстанда гьар юртну оьзюне хас сыпаты да, тарихи де бар. Оланы бирлерини тарихи теренде, бирлериники янгы, арт девюрлерден баш ала.

Мени юртумда абурлу ата-анам, белгили эркъардашларым, дангъа аты айтылгъан кочабыбыз, уллу ругъани алимлерибиз яшагъан. Буглен магъа дюньяны бары малындан аявлу да дюр, артыкъ да. Буглен юрт жамият гьисапда къачан амалгъа гелген? Бу соравгъа бир мекенли ташдырып жавап бермеге оьтесиз къыйын. Болса да, Бугленни оруну, тарихи кёп бырындан башланагъаны белгили. Къызыл ярлардагъы язывлар, Къара ва Мурза ярлардагъы, Гьаркадагъы анакълар шогъар шагьатдыр. Шолардагъы бир тамаша язывлар ва сырын ачма къыйын суратлар ва нишанлар шагьатлыкъ этеген кюйде, Бугленге 5-6 минг йыллар бола. Демек, шо заманларда мунда адамлар яшагъан. Тезде Буглен оьтмес орманлагъа батгъан болгъан. "Алгесек-арт", "Гесек агъач" деген атлар шону исбатлай. Сонг да, мунда юртну тёбен этеклерин чайып агъагъан таза сувлу оьзен, шолай да къайыр таш ярланы ярып чыгъагъан арив булакълар бар...

1936-нчы йыл Арслан-Мурза Салаватов (огъар юртлулар Апуш дей эдилер) Къызыл ярланы алдында ер сюрегенде сабан булан бир бырынгъы къабурну къаплама ташын хозгъагъан. Шонда гьарисини узуну 3 метр гелеген ташдан эшилип ишленген 3 къургъан тёбе (курган) табылгъан. Шондан чыкъгъан затлар гьали болгъунча сакъланмай тас болгъанын къызгъанасан. Шо къабур къургъанланы ясалгъан кюю, шолар кёп бырын заманланыки экени гьакъда сес бере.

Юртну оьр ягъында Къаравул тебе деген ер бар. Шону килливюне минип къарасанг, гёз алагъан чакъы айлана якъ аянгны ичинде йимик гёрюне. Шонда Къыпчакъ-Хазар хакъанлыкъны вакътисинде дазу, къаравул багъывчуланы беклиги болгъан. Элге яв чапгъанда, шону башында "вай-гьарай" от ягъыла болгъан. Аркъаны айланасы булан бири-бирине сыгъышдырылып таш уьйлер ерлешген болгъан. Шоланы къалды-къулду таш кюрчюлери шону гьакълыгъын исбатлай. Гьалиги Бугленни орта боюндагъы мюлклени кюрчю ташлары шо Къаравул тёбеден гелтирилип ишленген.

Бугленде муаллим болуп ишлейген вакътисинде мисгин Магьаммат-Рашат Салаватов, ерли школаны охувчулары булан шонда барып хотгъавлар этегенде, бир гьайран гёлемли ез акъча тапгъан. Шонда Рум пачаны (Римский императорну) сураты ва "Юстиниан" деген язывлар болгъан. О къачангъы V-нчи асрудагъы акъчаны ва Бугленни не аралыгъы бар экен дагъы деген ой башдан гьали де таймай. Бу бырынгъылыкъны сыры нетсе ачылар дагъы?..

Гьалиги бугленлилени аслулары Къаравул-тёбеде алда яшагъан халкъ болгъан деген ой дурус чыгъа буса ярай. Шогъар гьакъ далил гьисапда "дюньяланы бугъасы" деп санала болгъан Акъсакъ-Темир 1396-нчы йыл этген басгъынланы эсге алмагъа ярай. Огъар халкъ арада Темир-улан (железный) деп айтыла болгъан. Ол 1396-нчы йыл Гьаркас деген беклик къаланы тозуп, Къаравул-тёбе якъгъа тербене. Гьаркасдан кёп халкъ сюрлюгюп, гьалиги Ёгъар (Оьр) ва Тёбен Къазаныш юртлар бар ерге гёчген деген маълуматлар бар.

Темирланны санавсуз кёп черивлери оьзюне къатылгъаны саялы Къаравул-тёбени де дав этип енге ва яман дагъыта. Уью-эшиги бузулгъан, кёп эрени къырылгъан къаравултёбелилер артда гьар якъгъа чачылып гетмеге борчлу болалар. Шо къыргъында Акъсакъ Темирни уланларыны бириси де оьлтюрюлген болгъан. Ону къабуру да мунда деп айта. Доктор И. Костемировский булай язгъан: "30-нчу йылланы ноябринде Шурагъа багъып барабыз. Гюнбатышдан сувукъ ел эше. Дёрт де якъ туман-чарс. Къаравул-тёбени гюнбатыш бетини онг билегинде Темирланны уланыны къабуру да гёрюне...". Авлетин оьлтюргенге къагьрулу пача къаравул-тёбелилеге яман вагьшилик этген болгъан. Шондан оланы авадан кёп яны гьалиги Буглен ерлешген таша бойгъа сыйынгъан. Мунда Къаравул-тёбе къазакълар оьгюзлер ва атлар сакълап оьсдюреген махи болгъан агъач арада, оьзен ягъада.

Бу ерде къазакъ деген тап-таза къумукъ сёз экенни ва шо биревлер ойлашагъанда йимик, къул деген зат тюгюл экенни, оьзден эл сакълавчу, ер сюрювчю деген маънаны англатагъанны айрыча эсгермеге тюше. Шону ташдыра туруп, игит-къоччакълагъа багъышлангъан къанна къазакъ йырланы, Йырчы Къазакъны маънасын ачмакъ оравлудур. Уллу шаирибизни герти аты шолай тюгюл. Ол дюр Татар-огълу Саид. Огъар шаирлик къагьруманлыгъы саялы, халкъ кёп сыйлап Йырчы Къазакъ (рыцарь-песенник) деп къойгъан. Шоллукъда, къувунлу гюн "гьайт!" дегенде "вайт!" деп айтып, савутланып, ат ерлеп элин якъламагъа болагъан, парахат гюнлер буса, ер сюрюп, ашлыкъ оьсдюрюп, харлысыз яшайгъан къатты, оьзден уланлагъа къазакъ деген ат бериле болгъан.

Буглен деген ат нени англата ва къайдан гелген деген сорав кёп чыгъа арагъа. О гьакъда тюрлю пикир ва ёрав бар. Гьали шоланы гертиге лап къыйышывлу гелегени гьакъда айтайыкъ. Тюрк тилли халкъланы арасында Буг-ден тамур сёзден амалгъа гелген ерлени атлары кёп къаршылаша. Тюркияда Къара-буг деген шагьар бар. IIIо бюрлюгенин къырып тайдыргъан ерде къурулгъан болгъан. Эсли бугленлилер Бувлен деп айталар. Алдынгъылар бюрлюгенге аслу гьалда бувуртлен деп де айта болгъанлар. Гьасиликалам, Буг-гъа ва Був-гъа -лен деген морфем къошулуп, Буглен яда Бувлен амалгъа гелген. Къумукъ тилге шу кепде сёз тувдурув хас. Масала, ат + лан =атлан... Бугленни шулай амалгъа гелгенин белгили ругьани Биярслан-къади де ташдыра болгъан. Онда арап гьарплар булан язылып юртну гьакъында, къайсы тухум къайдан ва нечик болгъаны гьакъда язылып мекенли маълуматлар болгъан дейлер. Тек шо къыйыкъсытывланы девюрюнде ону бары язывларын, китапларын бузгъан, яллатгъан, оьзюн буса Сибирге сюргюнге бакъдыргъан.

Бугленни айлана ягъасында тамаша атлары булангъы ерлер бар. Масала,

  • Гьарка (тав). О англата тагъымы ёкъ, орта сойлу айры аркъа, тав деген затны.
  • Гьарилер деген ер. Гьариси тахча йимик болуп токътагъан айры гесек топуракълар.
  • Депрам. Бырынгъы бизин тилде ер тербенген ерге депрам дей болгъан. Айтаман чы, ахтарма сюеген адамгъа Бугленни топонимикасы гьайран зат.
  • Пархананакъ. О анакъ ерлешген уллу яйлакъ бетли ярны гюнтувуш бетинде. Дёгерек анакъ. Шогъар оьрленме, минме четим. Арада юрюлеген хабарланы бирине гёре Шамил оьзюню мюридлери булан шонда эки гече, эки гюн яшынып тургъан.

1858-нчи йыл 25-нчи августда Шамилни Гунибде есир этген. 27-нчи августда эртен ону оьзюн ва агьлюсюн драгунланы 2 эскадрону, яяв асгерлени батальону, экиюзлюк Дагъыстан полку Темирхан-Шурагъа узата. Ёл бойда Шамилни къутгъармакъ учун чапгъын этмек бар деп, башында полковник Тромбовский де булан гючлю къаравул салынгъан болгъан. Оьзлени имамын къаршылама ёл бойгъа кёп халкъ чыгъа болгъан. Савлай юртлар чыгъып Шамил булан савболлашгъанлар. Бугленлилер гьайван союп, ашлар этип Шамилни къаршылагъан. Юртну абурлу уллулары алдына чыгъып, Шамилни есир этип алып барагъан асгер къаравулланы токътатгъан ва оьзлер чапгъын этмейгенни, гьюрметли имам Бугленде узакъ ёлгъа тюшгюнче аш хапгъанны ва Бугленге дуа этгенни сюегенин билдирген. Асгерчилер имамны тюшме ва аш хапма къойгъан. Шонда Шамил, бугленлилеге разилик де билдирип, гьар тюрлю балагьлардан сакъла Аллагь, деп дуа этген ва айтгъан дей Бугленни къабурларында гёзден оьлюп гетген адам кёп деп. Бугленлилер имамны пашман кюйде ёлгъа узатгъанлар. Еринден тербенип турагъан ерде ол: "Мен сизин Маккада этежек уллу дуаларыма да къошажакъман..."-деп сёйлеген дейлер. 1892-нчи йыл вабаъ (холера) сав Дагъыстангъа яйылгъанда, Буглендегилени бирисине бир зат да болмагъанлыкъны да бугленлилер Шамилни Арабиядагъы дуасыны баракатындан гёргенлер...

Гертилей де, Бугленде айрокъда алдын арив ва бою-сою гёрмекли адамлар кёп болгъан. Мунда уланлар 27-28 йыл, къызлар да 23-26 йыл битмей туруп уьйленмеген. Сонг да, къырдан къыз алмас яда къыргъа къыз нагагь да бермес. Оьрден гелгенни окъурасы, чёлден гелгенни чокъурасы деп, Буглен тазалыкъны сакълама къарай болгъан. Бугленде эрден айрылгъан тиштайпаны, нечакъы арив ва яхшы адам буса да, шонда дагъы гиши къатын этип аслу гьалда алмай. Сонг да, Бугленде эшек сакълайгъанлар ёкъ ва болмагъан. Къаравул-тёбе адатдан къалгъан кюйде, бугленлилер: "Арслан эрге акъ ат арив ярашар", - деп айталар.

Белгили алим мисгин Солтанмурат Акъбиевни генерал Ермоловну гьакъындагъы макъаласында эсгерилегени йимик, ону аслулары татарлардан яда ногъайлардан болгъан. 1823-нчю йыл ол Дагъыстангъа гелген. 1823-нчю йылдан 1824-нчю йылны гюз, къыш айларын ол мунда йиберген. Къазанышда тургъан. Шариат законланы изнусуна гёре ол бек исбайы бугленли Бамматны къызы Солтанымны 3-нчю къатын этип алгъан. Солтаным огъар улан тапгъан. Огъар да Исфандияр деп ат къойгъан. Тифлисге барма сапар чыкъгъанда ону уланы гечине. Солтаным буса ожагъына къайта. Шондан сонг генерал Алексей Петрович Ермолов дагъы уьйленмеген. Оьзюне 83 йыл болагъанда гечинген.

Халкъы оьзден шартларда ва чет ерде яшайгъанга гёре юртгъа эки якъдан аста-аста къыз къачыргъанлар да, къанлылар да гелип сыйына тургъан.

Оьрде эсгерип гетгеним йимик, Бугленде сангъа мол ва арив келпетли эренлер кёп болгъан. Оланы бириси дюньяны бары кочапларыны бурнуна сув тийдирген Ал-Кълыч. Ону тувмадан къоюлгъан герти аты - Кълыч. Ал - деген атны огъар халкъ берген...

Гиччи Бугленден элге аты айтылгъан кёп ругьанилер де, алимлер де, жамият ва пачалыкъ чалышывчулар да чыкъгъан. Бугленни гьалиги берекети де шолардан амалгъа гелгендир. О ва оьзге маълуматланы гьакъында школаны тарихи гьакъда язгъан макъаламда айтма къарарман, Аллагь буюрса!


Газета "Ёлдаш"
№31 04-08-2006

Размещено: 05.08.2006 | Просмотров: 3193 | Комментарии: 0

Комментарии на facebook

 

Комментарии

Пока комментариев нет.

Для комментирования на сайте следует авторизоваться.