Кумыкский мир

Культура, история, современность

Оьзюню девюрюню машгъур адамы

Багъдат-Алини гьакъында маълуматлар

Магьачкъаланы ювугъунда, Таргъу посёлокну эсги къабурларыны бирисинде, ерли адамлар оьзюне "Багъдат-Али къабурлар" деп ат къойгъан сынташланы бу уллу майданында белгили бир зиярат бар. Ташдан этилген гиччирек дёртгюл бинаны уьст яны гюмезленген, бинаны узуну - алты метр ярым, генги беш метр геле, бийиклиги буса уьч метрге ювукъ. Дёгерек гюмез къалкъысыны уьстюне ва тамларыны дёрт де янына акъчабылгъан. Динли-абит адамлар бу зияратгъа чакъда-чакъда гелелер, огъар абур-гьюрмет этелер, сужда къылалар, бузулгъан ери болса, ярашдыралар. Шолай къаравну натижасында зияратны уьст гёрюнюшю гьали бютюнлей алышынгъан. Гетген асруну 90-нчы йылларында таргъулу Б.Бекеевни гьаракаты булан о эсги гёлемдеги зияратны уьстюнде акъ керпичден тизилип бина къурулгъан сонг, гьали о башгъача гёрмекли гьалгъа гелген.

Таргъудагъы бу зияратгъа абит адамлар ва алимлер не саялы мунча агьамият берелер? Онда гёмюлген гиши ким болгъан? Белгили кюйде, о зияратда гёмюлгенлени бириси - Багъдат-Али - гьалиден 350-400 йыллар алъякъда оьмюр сюрген адам.

фото

Багъдад-Алини Таргъудагъы зияраты (1997-нчи йылдан алда)

К. Чутуев чыгъаргъан сурат

Эсгерилген зияратны ичинде уьч къабур бар. Оланы уьстюне орнатылгъан уьч сынташны экисинде арапча оюлмалы язывлар этилинген. О язывланы 1971-нчи йылда тарих илмуланы доктору А.Р.Шихсайитов охугъан, сонг башгъа ахтарывчулар да охуп, маънасын чечгенлер. Язывланы арапчадан бизин тилге гёчюрсе, сынташланы бирисинде булай айтыла:

"Мугьаммад ал-Багъданини уланы Али къади пана дюньядан даимликни дюньясына гёчдю гьижрат булан 1066-нчы йылны сапар айында" деп.

Демек, бу зияратда гёмюлген адам Али бину Мугьаммад ал-Багъадади 1655-нчи йылны декабрь айында гечинген. Муна бу адам Дагъыстанда яшайгъан хыйлылагъа "Багъдат-Али" деген ат булан белгили. Ону гьюрметине бир-биревлер оьзлени улан авлетлерине Багъдат-Али деп ат къоягъанлыкъ дагъыстанлыланы, айрокъда таргъулуланы арасында кёпден берли адатланып да юрюй.

Багъдат-Алини тувгъан йылы, нече йыл яшап гечингенлиги гьакъында маълуматлар гьалиге ачыкъ тюгюл. Дёргелили алим Назир апенди оьзюню "Нузгьат ал-адгьан..." деген асарында ва белгили алим-арабист Магьамматсайит Сайитов оьзюню "XVIII-XIX асруларда арап тилде яратылгъан дагъыстан адабияты" деген илму ишинде (Москва, 1960 й., 9 б.), ону гечинген йылын 1613 деп гёрсетелер. Олардан гёчюрюп алып, оьзгелер де шолай язып къоягъан гезиклер ёлугъа. Тек бу янгылышлы маълумат. Неге тюгюл, биз уьстде эсгерген кюйде, ону оьзюню сынташында башгъа тарх язылып гёрсетилген. Ондан къайры да, мюгьюрюнде къазылып этилген тарх да башгъача, геч йыл гёрсетилген.

Хыйлы китапланы авторлары Багъдат-Алини атын эсгерегенде, ону "шайых" деп белгилейлер. Булай белгилев тюз буса да ярай. Дёргелили алим Назир апенди де ону атын "шайых" деп белгилеп язгъан. Тек о къайсы тарикъатны якъчысы болгъан экени, кимлени силсиласына (ругь шынжырына) гире болгъан экени гьалиге ачыкъ этилмеген. Сонг да, "шайых" деген сыйлы аты болгъан буса, неге ону сынташына язылмагъан экен дагъы? Ону сынташында буса: "... ал-маргьум къади Али бину Мугьаммад ал-Багъдади..." деп язылгъан. Демек, ону яшав ёлунда гьалиге ачыкъланмай къалып турагъан масъалалар-соравлар бар.

Багъдат-Али кёп санавда шиърулар ва илму асарлар язса да, гьалиге ерли оланы аз пайы тюгюл сакъланмагъан. Айтайыкъ, дагъыстанлы алимлени тилевюне гёре, ол Тагьиаддин ал-Керманий деген алимни "Гьалл ал-иъжаз" ("Ажайыплыкъны ачыкъ этип чечив" - сыйлы Къуръанны тюз англатыв) деген дин асарына ол оьзюню кёп баянлыкъларын язгъан.

Багъдат-Алини асарларыны гьалиге бир ерге жыйылып топлангъаны ёкь. Олар бизин Дагъыстанны не еринде де табыла. Мисал учун, 2006-нчы йылда Табасаран районну Вечрик деген юртунда яшайгъан Ж. Жабрайыловну эсги къолъязывларыны арасында бирдагъы белгисиз асары табылды, о да - "Табарака зу л-\'ула ва л-кибрийа\'" деген калималар булан башланагъан арапча къасыдагъа сесленив гьисапда язылгъан "Тахмис". Текстлер гьараканлы Магьаммат Нюрмагьамматовну уьюндеги коллекциясында кёп санавда сакъланып бар. Россияны Илмулар академиясыны Дагъыстан илму меркезини къолъязмалар сакъланагъан фондунда ва ДГУ-ну китапханасында ону текстлери язылгъан эсги арап язывлу китаплар да ёлукъмай тюгюл. Биз билеген кюйде, ону асарлары язылгъан къолъязмалар Москваны, Нальчикни китапханаларында да сакъланып бар.

Ол арапча язгъан шиъру асарланы дёргелили алим Назир апенди, гиничукълу Мансур Гьайдарбеков, гьараканлы Магьаммат Нюрмагьамматов ва башгъалары жыйгъан. Лак алим-адабиятчы ва шаир А.Гьюсейнаев (гьали мисгин) оьзюню китапларында айтагъан кюйде, Багъдат-Али язгъан шиърулар кёп болмагъан, ону шиъруларында гьеч бир янгы пикру, таъсирли илгьам да гьис этилмей, яшагъан заманыны гьеч бир белгиси-аламаты да гёрюнмей. Тек олар дагъыстанлыланы о вакътидеги янгы оьсген мадани талаплары болгъанлыкъгъа шагьатлыкъ этеген язывлу эсделиклер.

Амма дёргелили алим Назир апенди Магьамматгьажиев (1891-1935 йй.) Багъдат-Алини яратывчулугъуна тюз кюйде оьр багъа берип эсгерген:

"Ол айтылгъан алим ва пагьмулу адабиятчы, оьзюню ватанында о замангъы инг де тизив билимли алимлени алдында охуп билим алып, илмугъа герти кюйде тюшюнген адам болгъан ва онда оьзюню шайыхыны ёлбашчылыгъыны тюбюнде тарбиялангъан, - деп яза. - Ону шайыхы (тарикъатны устазы) гечинген сонг ол, ёлланы ва сапарны бары да акъубаларын-къыйынлыкъларын енгип, шайыхланы кёп ери деп Дагъыстангъа багъып сапар чыкъгъан. Дагъыстангъа гелип, ол бу элдеги лап да айтылгъан уллу шайыхны ахтаргъанда, ону Аллагьутааланы ёлуна терен кюйде тюшюнген белгили алим кудалили Давутгъа бакъдыргъанлар. Шайых Давут буса (Аллагь рагьмат этсин!) о вакътиде Таргъуда, ондагъы Дагъыстанны оьр гьакими шавхалны янында яшап тура болгъан. Али Багъдади кудалили Давутгъа мунда ёлукъгъан. Ол Таргъуда яшап да къалгъан, онда къатын да алгъан, ону Хасболат деген уланы да болгъан. Али Багъдади гьижраны 1022-нчи йылында (демек, 1613-нчю йылда. - Гь.О.) Таргъуда гечинген". Назир апенди дагъы да: "Ол Дагъыстангъа ислам динни яймакъ, бусурманлыкъны билимлерин генглешдирмек учун гелген болгъан", - деп де эсгере.

Бу ерде Алини ватаны ва миллети гьакъында сорав арагъа чыгъа. Ону нисбасына (толу атына) къарагъанда, Али Иракъ вилаятны ичиндеги Багъдат шагьарда тувгъан яда шонда оьмюрюню бир вакътисинде яшагъан ва охугъан болма герек. Яда Али чакъда-чакъда Багъдат шагьаргъа барып гелегени (булай болмакълыкъ ону гьар ерге язгъан кагъызларындан-мактупларындан гёрюнюп тура), ону атына шо шагьарны атын да тиркеп, "Багъдат-Али" деп белгили болгъан буса да ярай.

Багъдат аслу гьалда арап халкъ яшайгъан шагьар экенге гёре, Али ал-Багъдади (Багъдат-Али) де арап болма герек деген ой бир-бир алимлени язывларындан таба яйылгъан. Олай деп, мисал учун, дёргелили алим Назир апенди, академик Гь.Гь. Гьамзатов ва профессор философ М.А. Абдуллаев, тарих илмуланы кандидаты В.О. Бобровников, филология илмуланы кандидаты С.М. Забитов, илму къуллукъчу Х.А.Омаров яза.

Ол арап тюгюл, дагъыстанлы болгъан, миллети де къумукъ болгъан, оьзю таргъулу деген пикру да бар (А.Гь. Гьюсейнаев, А.Р. Шихсайитов, А.Ю. Абдуллатипов, А.Т. Акамов, К.М. Алиев, Б.А. Гьажаматов, А. Ахаев ва башгъалары).

Амма ол азери-тюрк болмагъа имканлы. Неге тюгюл, Багъдатда араплардан къайры да, хыйлы азерилер (тюрклер) де яшагъан. Мисал гелтирип айтсакъ, Азербайжанны XVI асруда оьмюр сюрген айтылгъан шаири, "Лайла ва Мажнун" деген поэманы машгъур автору Физули багъдатлы болгъан. Багъдат-Алини - оьзю азери болса да яда къумукъ болса да, - тюрк миллетли болгъанлыгъын гертилейген бирдагъы далил, биз ойлашагъан кюйде - ол арапчадан ва фарсчадан къайры, оьзю тюркче де асарлар ярата болгъанлыкъ. Биз билеген кюйде, араплар тюрк тилде асарлар язмагъан. Тек тюрк миллетлени хыйлы вакиллери буса орта асруларда арап тилде кёп санавда асарлар яратгъаны белгили. Сонг да, уланы Хасболатны (яда Къанболатны) атындагъы "болат" деген сёз - арапланы атларына хас тюгюл, тюрк сёзден къурулгъан ат. Шо меселде ону къызы деп гьисап этилеген Валикъызны аты да.

Багъдат-Али арапча язгъан асарлар гьалиге ерли арап тилде печатдан чыгъарылмагъан. Ол язгъан шиъруланы ва поэмаланы (къасыдаланы) аслу маънасы-темасы бусурман динге, къылыкъгъа-этикагъа багъышлангъан.

Багъдат-Алини Таргъуда турагъанда язгъан къумукъ-тюрк къатыш тилде ("тюрки" тилде) яратгъан шиърулары да бар. Олар гьар тюрлю эсги къолъязмаларда, Дагъыстанны тюрлю-тюрлю ерлеринде ёлугъа. Олардан бирлерин гетген асруну ахырларында тёбенкъазанышлы алим Акай-къади ва бизин асруну аввалында ону уланы Абусупиян Акаев жыйгъан.

Белгили кюйде, Багъдат-Али Дагъыстанны жамият-политика яшавунда да жагь кюйде ортакъчылыкъ этген. Ол Дагъыстанны уллу гьакимлери Элдар-шавхал ва Сурхай-шавхал гьукмударлыкъ сюреген девюрде, Таргъуда къадиликни де кютюп ва шавхалланы кансаралында языв-бузув ишлени де юрютюп тургъан. Мисал учун, таргъулу Сурхай шавхалны атындан Хунзахны гьакими Догъры-Нуцалгъа Багъдат-Алини оьз хаты булан язылгъан кагъызы гьалиге ерли сакъланып бар.

Гьалиден 30 йыллар алъякъда Багъдат-Алини гьакъында язылып гьар ерде аз-маз эсгеривлер ёлукъса тюгюл, жыйылып-топланып айрыча толу макъала этилмеген эди. Шу сатырланы автору биринчилей болуп Багъдат-Алини яшав ёлуна (таржумагъалына) багъышлап язгъан айрыча макъалаларын печатдан чыгъартгъан эди.

Багьдат-Алини таржумагъалын (яшав ёлун, биографиясын) айтмагъанда, ону бир нече яратывчулукъ ишлерин, поэзия асарларын (шиъруларын-тюрклерин) ахтарывда буса, бу артдагъы йылларда гёрмекли кюйдеги гьаракат гьис этиле. Бу ягъындан алгъанда, филология алимлерден-арабистлерден ва тюркологлардан - Абусупиян Акамовну, Сайит Забитовну, Абдулкъадир Абдуллатиповну ва дагъы да бир нече авторланы-адабиятчыланы ахтарыв ишлери пайдалы чыкъды. Эсгерип къояйыкъ, Багъдат-Алини дин темагъа язылгъан алимлик трактатларыны бириси де гьалиге илму гёзден ахтарылмай къалып тура.

Муна, Таргъудагъы "Багъдат-Али" деген зияратда гёмюлген адамны талигьи ва яратывчулукъ ишлери гьакъында биз билеген материалланы къысгъача маънасы шулай. Гьасили, ол адам оьз заманына гёре бек билимли алим-теолог, филолог, факъигь, шаир ва оьз девюрюню жамият-сиясат ишлеринде актив кюйде чалышгъан адам болгъан.

* * *

Макъаланы арты булан Багъдат-Алини тюрклеринден бирисин берме сюемен. Бу супу назму "Бир гъорху дюшюфдюр менюм жаныма..." (маънасы - "Мени жаныма бир къоркъув тюшген...") деген сатыр булан башлана, барысы да 20 сатыр (5 куплет). Тюзю, бу асарны 24 сатырлыкъ (демек, 6 куплетлик) варианты да белгили. Шо 6 дёртлюгю булангъы варианты тёбенкъазанышлы Акай къадини 1890-нчы йылларда тизген къолъязмасында бар ва бир нече керен басылып да чыкъгъан.

Биз тёбенде гелтиреген вариант, дагъыстанлы тарихчи-арабист Т.М. Айтберов сакълагъан эсги къолъязмаланы арасындан бир айрыча кагъыз чыгъып, къолубузгъа 1980-нчи йылда тюшген эди. Шо эсги кагъыздагъы язывлар XVII яда XVIII асруда этилген. Муну тексти шо кагъызда биз тюпде гелтиреген тюркчеси булан янаша, шо шиъруну авар тилге гёчюрюлгени де бар эди. Тюпде ону тюркчесин кирил язывгъа айландырып беремен. Сёзлери къумукълагъа онча да англашылмай къалмас деп умут этемен. Буса да, ондагъы бир-бир сёзтагъымлагъа, айры-айры калималагъа гиччирек баянлыкълар да бериле:

Бир гъорху дюшюфдюр менюм жаныма-
Шайтанлар гелмасюн менюм яныма!
Бир къадагь суй илан гелюб яныма,
Иманум алмакъдан гъорхуб агъларам.

Эки малак гелюб гъаршу дуранда,
Тагъри-файгъамбары онда соранда,
Жавабун вермаса онда вуранда,
Къабур азабындан гъорхуб агъларам.

Вары уьмматлари Сиратдан гечар,
Гьакь веран къуллары гъуш гимик уьчар,
Залимун-фасикъуп аягъы сюрчар,
Сират кёрписиндан гъорхуб агъларам.

Жагьаннам гъапулар ол гюнде ачар,
Яхшыны-яманны ол гюнда сачар,
Анадан-атадан огъуллар гъачар,
Жагьаннам одындан гъорхуб агъларам.

Багъдадлу Али, бах бу дюнья гьалына:
Чох да гуяммагил дюнья малына,
Загьруман гъатылмыш дюнья балына.
Дюньянун макриндан гъорхуб агъларам.

Бир нече сёзлеге баянлыкълар:

  • Гъорху - къоркъув.
  • Дюшюфдюр - тюшген.
  • Менюм - мени.
  • Къадагь суй илан - гичирек къумгъандагъы сув булан.
  • Гъорхуб агъларам - къоркъуп йылайман.
  • Малак гёлюб - малайик гелип.
  • Гъаршу дуранда - къаршыма гелип тургъанда.
  • Тагъри-файгъамбары - Тенгирини ва Пайхаммарны.
  • Соранда - сорагъанда.
  • Вуранда - ургъанда.
  • Вары - бары да.
  • Гъуш гимик уьчар - къуш йимик (енгил кюйде) учуп чыгъып гетер.
  • Залимун-фасикъун - зулмучуну, пасыкъны (гюнагъы кёпню; къылыкъсыз бузукъну).
  • Сюрчар - сыргъалап-тайгъалап гетер, сыпкъырылып тюшюп гетер.
  • Кёрписиндан - кёпюрден.
  • Сачар - бир-биринден айырар, сайлар.
  • Огъуллар гъачар - уланлары-авлетлери къачар.
  • Одындан - отундан.
  • Бах - бакъ, гёзюнгню къарат.
  • Чох да гуяммагил - кёп жыймагъан эдинг.
  • Загьруман гъатылмыш - агъулу йыланны уву къатылгъан, агъу къошулгъан.
  • Дюньянун макриндан - бу дюньяны макрюсюнден, гьилласындан, алдатывчулугъундан.

Опубликовано:
газета "Ёлдаш", 29 апреля 2011 г.

Размещено: 04.05.2011 | Просмотров: 2780 | Комментарии: 0

Комментарии на facebook

 

Комментарии

Пока комментариев нет.

Для комментирования на сайте следует авторизоваться.