Кумыкский мир

Культура, история, современность

Пайхамарны ёлу булан: 3-нчю китап

обложка книги

 

Дагестанское книжное издательство

Акаев Абусупиян

Пайхамарны ёлу булан: 3-нчю китап

Ажамчадан гёчюрген, китапны тизген, баш сёзню ва баянлыкъланы язгъан Гьасан Оразаев.


Тропою пророка: Книга 3-я

Составитель, автор предисловия, транслитерации с аджама на кириллицу и комментариев Гасан Оразаев. Страниц - 440.


Махачкала, 2010


Къумукъ элни ва савлайын Темиркъазыкъ Кавказны инг сыйлы адамларындан бириси, оьзден къылыкъны оьр даражадагъы уьлгюсю, макътавлагъа да, оьзюню эсделигин чанг къондурма къоймай даимликге сакъламагъа да лайыкълы уллу алим ва ярыкъландырывчу Абусупиян Акаевни асарларыны жыйымы гьисапда чыгъарылагъан бу 3-нчю китап. Бу ат салынып алъякъда экиси басылгъан эди - 1992 ва 1997-нчи йылларда.

Мунда гирген асарланы аслу ер тутагъанлары - Абусупиянны хабарлары, шиърулары, тюрклери-назмулары, "Янгы мавлид" деген поэмасы, тарикъат илмудан язылгъан "Василатун нажат", ахырат илмулардан - "Ал-Гьайъатул исламийят" деген агьамиятлы асары, дюньялыкъ илмулардан - гьисап китабы ("Китабун фи \'илм-и гьисаб"), дёрт тилни къуршайгъан (арапча-къумукъча-аварча-орусча) сёзлюк - "Суллам ал-лисан", рузнама китапларындан алынгъан тюрлю-тюрлю пайдалы маълуматлар...


Баш сёз

[...]

Оьрде де эсгергеник йимик, Абусупиянны къумукъ тилде язгъан текстлерин арап-ажам язывдан гьали къумукълар къоллайгъан орус-кирил язывгъа айландырып (демек, транслитерация этип) ва оьз яныбыздан олагъа англатывлар-баянлыкълар да язып онгарып, ону асарларыны жыйымы гьисапда эки айрыча китап гьазирлеп чыгъаргъан эдик - 1992 ва 1997-нчи йылларда. Оланы охувчулар бек арив къабул этдилер, гьали буссагьатгъы заманда да о китапланы ахтаралар, алимлер-ахтарывчулар ва къумукъ адабиятны тарихин уьйренегенлер о китапланы кёп къолладылар. О китаплагъа асасланып бир нече диссертациялар да язылды, кёп пайдасын гёрдюлер. Гьалал болсун барына да! Тек мен о китапланы оьзюмню гьаракатымны-гючюмню берип чыгъармагъа кёп къаст къылгъан бусам да, бу ишге бир байлавлугъу да болмагъан, оьзлени гьеч бир къыйыны да тёгюлмеген эдепсиз тайпа адамлар типографиядан учуз алып халкъгъа багьа сатып тургъанын чы эрши гердюм ва эдепсизликге гьисап этдим. Гьатта бир-биревлер биз чыгъаргъан китапланы ротопринт къайдада соравсуз-соргъусуз янгыдан чыгъарып, сатыв этип юрюдюлер. Оланы атлары бизге белгили. Бу да гьалиги заманны - талавурчулукъ девюрню бир аламаты буса ярай дагъы. Башгъа якъдан алып къарасакъ, булай агьвалатлар Абусупиянны аты ва ону асарлары гьали де бек тарыкълы, олар дагъы да кёп санавда яйылмагъа, абургъа тийишли экенликни гёрсете. Шо ягъын ойлашып, мен де бугъар сююнемен.

Дагъыстан китап нашриятны (Дагкнигоиздатны) къумукъ тилде чыгъагъан китапларыны редактору болуп кёпден берли ишлеп турагъан, халкъыбызны сююмлю шаири ва охувчуланы гьюрметин тезден къазангъан Бадрутдин Магьаммадов, биз гьазир этген Абусупиянны асарларыны жыйымына "Пайхамарны ёлу булан" деп ат салгъан эди. Ону таклифи булан, жыйымны 3-нчю китабын да гьазирледим ва алдагъы атын сакълап, бу китапны охувчулагъа етишдиребиз.

Алдагъы эки де китапда йимик, бусунда да Абусупиянны асарлары темалагъа гёре пайланып, бёлюклер булан бериле. Гьар бёлюкге гирген асарланы умуми кюйде номерлешдирип баянлыкълар да бердик.

Биринчи ва экинчи китапларда йимик, бусунда да "Хабарлар" деген бёлюк айрыча бериле. Муну маънасы бар. Абусупиян - къумукъланы чебер проза адабиятында "хабар" деген жанргъа кюрчю салгъан язывчу болгъанлыгъы далиллер булан гёрюнюп тура.

Абусупиян оьзюню шиъруларын арап, фарс, тюрк ва кьумукъ тиллерде яза болгъан. Бу китапда ону къумукъча ва тюркче яратылгъан бир нече шиърулары гелтирилди. Абусупиянны "Янгы мавлид" деген уллу поэмасы да бу китапда ер ала. Мавлет жанрда къумукъча язылгъан асарлардан инг де гёлемлилериндендир.

Динге багъышлангъан проза асарлардан, олар Абусупиянны авторлугъу булан кёп санавда язылгьан буса да (1902-1928 йылларда), олардан уьчюсю бу жыйым китапда ер ала: "Ал-Гьайъатул исламийят" - ахырат илмудан бек агьамиятлы асар. Сонг да, "Василатун нажат" - тарикъатны гьакъында язылгъан кёп маълуматлы китабы. Ону ахырында, Абусупиян тизип язгъан накъшубанди ва къадирия тарикъатны шайыхларыны-устазларыны жадвалы - шынжыры, силсиласы - бериле. Мундагъы маълуматлар - тарикъатчылыкъны тарихине байлавлу оьтесиз агьамияты булангъы эсделиклер.

"Дюньялыкъ илмулардан" деген бёлюкдеги тюрлю-тюрлю маълуматлагъа да охувчуларыбыз ва илму ахтарывчулар агьамият берип къабул этерлер деп умут этемен. Булар Абусупиян апендини генг тармакъларда гьаракатын гёрсетген энциклопедист алим болгъанлыгъын бирдагъы керен де аян этип далиллей. Айтайыкъ, "Гьисап китабы" (огъар Абусупиян арапча ат салгъан - "Китабун фи \'илм-и гьисаб" деп). Бу китапчасы "янгы усул" деген охутув къайдада ишлейген о замангъы мактаплар учун яратылгъан пособие. Муну гьалиги алимлер учун алъякъдагъы педагогиканы, бизде алда болгъан илмуланы даражасын ва тарихин уьйренмек учун маънасы бар. Озокъда, XX асруну аввалгъындагъы методикалар, охутув ва охув къайдалар, о заман къоллангъан истилагьлар (илму терминлер) гьали къолланмайгъанлыгъы белгили. Буса да о китапчадагъы текстни тарих маънасы бар. Муну гёзалгъа тутмалы.

Абусупиянны къаламы тил илмуланы да ягъада къоймагъан, бу тармакъда да хыйлы-хыйлы варислик къоюп гетген. Олардан бирисин - ол Дагъыстанда биринчилей яратгъан дёрт тилли сёзлюгюн де ("лугъатын") мунда гелтиребиз. 1908-нчи йылда ташбасмадан чыгъарылгъан китапчасы - о девюрдеги тилни тарихин ахтарагъан алимлер учун бек агьамияты булангъы асар. Тюзю, башгъа-башгъа тиллени бир сёзлюкде гёрсетмек - оьтесиз къыйын масъала. Неге десек, бир сёз (калима) къайсы буса да бир тилде нече-нече тюрлю маъна булан къолланмакъ бар. Башгъа-башгъа тиллени сёз байлыгъын бир-бири булан ёлукъдуруп, гьар сёзню къайсы буса да бир маънасын танглап алып сёзлюкге салмакъ тынч тюгюл. Тек шолай иш этилме чи этилген. Абусупиянны гьатта 5,6,7 тюрлю тиллени къуршайгъан сёзлюклери де оьз девюрюнде басылып чыкъгъан. Амма, айтайыкъ, бу журадагъы, кёп тиллени къуршайгъан сёзлюкню гьалиги заманда яратмагъа да тынч масъала тюгюл. Дагъы болмагъанда, башгъа-башгъа, айрокъда - орус тилден оьзге - милли тиллерде машинкада яда компьютерде набор этип бажарагъан касбучуну тапма да къыйын бола, айрокъда, текстлер диалект гёлемде язылгъан буса.

Нечик алай да, бу сёзлюкню материалын бир ёрукъгъа гелтирип, орус-кирил гьарплагъа транслитерация да этип, ондагъы сёзлеге баянлыкълар гьазирлемек учун хыйлы доланмагъа герекли экенине теренден тюшюндюм. Эсгерип къояйым, "Суллам ал-лисан" деп аты булан чыгъарылгъан дёрт тилни лугъатында, аварча сёзлер кёбюсю гьалда согърат диалектде, къумукъча сёзлер - темирханшура (гьалиги тил илмуда - буйнакский) диалектде, орусча сёзлер - халкъ авузда айтылынагъан гёлеминде берилген. Неге тюгюл де, Абусупиян Согъратдагъы мадрасада охуйгъан йылларында уьйренип, шо юртда къолланагъан диалектин биле болгъан. Оьзю къазанышлы экенчин, ата юртунда къолланагъан тилде (диалектде) яза болгъаны белгили. Бу буса о девюрню белгиси: Дагъыстандагъы тиллени бирисини де умуми кюйде къолланагъан адабият формасы ("литературный язык") о заманларда болмагъан, ортакъ адабият тиллер Дагъыстанда совет девюрню башлапгъы йылларында (1920-1930) арагъа чыгъа. Шондан алъякъда буса, гьар автор оьзюню юртунда къоллайгъан тилде яза болгъан.

Абусупиян оьзюню лугъатында алдына салгъан масъала - о замангъы Дагъыстанда инг де кёп къолланагъан тиллерде сёйлейген къайданы гёрсетмек. Орус тилни алсакъ, Абусупиян бу тилдеги сёзлени - язылышына тюгюл, халкъны авзунда оланы айтылышына, авуз тилге тергев берип яза. Неге тюгюл де, ону бу сёзлюгюнде грамматиканы (айырып айтгъанда, лексикографияны) илму асасларын уьйретмек гёзалгъа тутулмагъан, халкъ арада, практикада сейлев къайдаларына агьамият берилген. Бу себепден, лугъатны ичиндеги материалгъа айрокъда кёп англатывлар гьазирлеме тюшдю. Лугъатгъа баянлыкълар 375-390-нчы бетлерде айрыча бёлюк йимик этилди.

Сёзлюкню арапча бёлюгюн онгарагъанда бизге генжавуллу Исмайыл Ханмурзаев ва тёбенжюнгютейли Шамил Шихалиев этген кёмек асувлу болду. Ону аварча бёлюгюн бир ёрукъгъа салмакъ учун буса согъратлы Дибирали Хазамовну ярдымындан пайдаландыкъ. Олагъа оьз янымдан гьакъ юрекден баракалламны билдирмекни тийишли гёремен.

Олар булан бирче, Дагкнигоиздатны редактору Бадрутдинге, бу китапны гьазирлеп тизген адамгъа ва мундагьы асарланы автору уллу алимибиз Абусупиянгъа да, охувчуларыбыз, сизге дуа аманат болсун!

Гьасан Оразаев

Размещено: 02.07.2011 | Просмотров: 3519 | Комментарии: 1

Комментарии на facebook

 

Комментарии

sharip оставил комментарий 30.04.2012, 11:06
Comment
ГДЕ МОЖНО ПРИОБРЕСТИ ЕГО КНИГИ В МАХАЧКАЛЕ?

Для комментирования на сайте следует авторизоваться.