Кумыкский мир

Культура, история, современность

"Каталония атласы" не йимик маълуматлар бере?

фото

1375-нчи йылда Испанияда этилген бу эсги картада Алтын Орда шагьарларыны (вилаятларыны) арасында Къыбла-Гюнчыгъыш Кавказда Каспий денгиз ягъасында Таргъу да Дербент де гёрсетилген. Бу зат бизин тамаша этдирме тюшмей. Неге тюгюл де, тезги орта асрулардан берли де испаниялылар ва бютюн марипатлы европалылар бу янларда янгыз бу шагьарланы (вилаятланы) биле болгъанлар. Булай бир тарихи маълуматлар булар булан да битип къалмай... Тёбенде о гьакъда айтыла.

Орта асруларда Испанияда этилген ва Гюнчыгъыш Европа, Кавказ булан Сибирни топуракъларын къуршайгъан карталаны бириси "Каталония атласы" деп белгили болгъан китапгъа гире. Шо картаны 1375-нчи йылда агъа-ини Авраам ва Яхуди Крескеслер этгенлер.

Россияда бу атлас оьзюню этилген заманындан 500 йыллагъа ювукъ заман гетип, 1873-нчю йыл, биринчилей басмадан чыкъгъан.

"Каталония атласына" о девюрню белгили пачалыкъларына, гьукумдарларына, оланы табилигиндеги (къолундагъы) шагьарларына, денгизлерине, оьзенлерине, ёлларына байлавлу маълуматланы топлагъан карталар гире. Карталарда гёрсетилеген ерлени атлары о замангъы латин-испан терминлери булан бериле. Мисал учун, Гюнчыгъыш Европаны топуракълары католик-христан дюньясына "Сарматия" деген аты булан белгили болгъан. Шо саялы Алтын тах пачалыкъны, яни Алтын Орданы ханы Жанибек (гьукумдарлыкъ юрютген йыллары: 1341-1357) "Каталония атласында" "Йамбек, сеньор де Сармат" деп гёрсетилген. Шо картада шартлы къайдада Жанибекни келпети де суратлангъан. Бу да, Алтын Орда ханларыны, мекенлешдирип айтгъанда, Жанибекни, биринчилей этилген сураты деп айтма ярай.

Алтын Орданы топуракълары "Сарматия" деген аты булан "Каталония атласындан" къайры оьзге тарихи асарларда да ёлугъа. Мисал учун, 1517-нчи йылда польшалы тарихчи Матвей Меховский латин тилинде язгъан "Трактат о двух Сарматиях" деген китапда да бу топуракълагъа "Сарматия" деген ат къоллана.

Хан, тахда, бут уьстюне бут салып, олтургъан, ону бир къолунда алма (тюрк гьукумдарланы эсгиден берлиги пачалыкъ белгиси, гьар тюрлю таварихлер шагьатлыкъ этеген кюйде, хазар гьукумдарларына да "алтыналма падишагьлары" деп айтыла болгъан, оланы варислери гьисапланагъан къумукъ гьукумдарлары шавхалланы сайлайгъанда да "алтын алма" къоллана болгъан), оьзгесинде буса, - ханны оьрбелигиси (скипетр) бар. Ону къырыйында байрагъы булангъы хансарайны, шагьарны ишарасы гёрсетилген. Байракъда да толмагъан айны (бусурманлыкъны белгиси, белгили болгъаны йимик Узбек Ханны (1312-1342 гг.) девюрюнде Алтын Орда да ислам пачалыкъ дини этилип къабул этилген) ва ханны дамгъасыны сураты билине.

Картада шу кепдеги келпетде берилген шагьарлар Алтын Орданы топуракъларыны дазуларын гёрсете. Тергевге лайыкълы зат да шудур. Картада суратлангъан христиан, бусурман ва оьзге гьукумдарланы келпетлери Жанибекни келпетин такрарламай. Жанибек ханны башындагъы бёркю, опурагъы, мыйыкълары ва сакъалы оьзгеленикинден айырыла, ону бетгелишинде (гёлеминде) де монголоид типге ошатагъан хас белгилер ёкъ.

"Каталония картасында" бизин тарихибиз учун инг агьамиятлы зат недир десегиз, мунда гёрсетилген ерлени, Алтын орда шагьарларыны атлары. Бугъар байлавлу булай затны да эсгерме тюше. О девюрню география (картография) илмусуну мердешлерине гёре, уьлкени тахшагьарыны аты савлай уьлкени аты, ондагъы вилаятланы баш шагьарларыны атлары да вилаятларыны атлары этилинип де къоллана болгъан. Мисал учун, Каталония картасында "уллу Ана Эдилсувну боюндагъы" топуракълагъа мунда "Сарра" ("Сарай -К.А.) деп ат берилген. Ону бир башгъа хатында да "Сарра" уьлкеси Боргъардан (Булгъар) Ургенчге ерли узатыла деп язылгъан. Агъа-ини Пициганилени картасында да Алтын Орданы топуракълары "уллу Сарра (Сарай-К.А.) уьлкеси" деген сёзлер булан белгиленген. Мунда тамаша этдиреген зат да шудур. Бу картада мундан сонгу девюрлерде мердешленип къалажакъ "татар", "Татария" йимик атлар гьеч къолланмагъан, амма "Кумания" деген уьлке буса гёрсетилген.

Картада гёрсетилген Таргъуну ва Дербентни айта бусакъ (гьалиги Дагъыстанны территориясында башгъа бир шагьар (вилаят) гёрсетилмеген), булар экиси де, картадагъы оьзге шагьарлары да йимик, шагьарны сураты (ишарасы) булан белгиленген.

Демек, Таргъу булан Дербент, алдагъы девюрлерде йимик, бу карта яратылгъан девюрде де европалылагъа ва бютюн дюньягъа белгили болгъан. Булай болгъанда, бу тарихи фактдан (маълуматдан) биз булай бир мекенли гьасил де чыгъарма борчлубуз.

Тезги орта асрулар девюрюнде (IV-IX асрулар) гун-хазар пачаларыны, сонггъунда да къумукъ шавхалларыны тахшагьары болуп гелген Таргъу (Семендер) Алтын Орда пачалыгъыны девюрюнде де (XIII-XV асрулар) Темиркъазыкъ Кавказдагъы оьзюню не административ-политика, не де экономика, маданият ролюн тас этмеген болгъан деп айтма болабыз. Шогъар "Каталония атласы" мекенли кюйде бир далил гелтире. Орта асруланы умуми тарихин яхшы уьйренген Эвлия Челеби "Шахр-и Азим, шахри къадим Таргъу!" (залим бир ва бырынгы шагьар Таргъу!) деп де не гьакъ язмагъан чы.

Картада шулай ерлер белгили этилген:

I. Уьлкелер.

  1. Кумания (Cumania) - гьалиги Украина булан Къыбла Россияны топуракълары
  2. Газария (Gazaria) - бу ат булан гьалиги Къырым гёрсетилген
  3. .
  4. Аллания (Allania) - гьалиги Ростов ва Волгоград бойлар
  5. Булгария (Bulgaria) - гьалиги Венгрияны топуракълары
  6. Тюркия (Turchia)

II. Вилаятлар (шагьарлар).

  1. Боргъар (Borgar) - гьалиги Къазан бойлар
  2. Ситара (Sitara) - гьалиги Самара бою
  3. Жулат (Culat de Sarra) - Алтын Орданы тахшагьары
  4. Тана (Азов)
  5. Кафа
  6. Анапа
  7. Сугдея (Сырхат, Судак)
  8. Аштархан (Acitaraca)
  9. Таргъу (Tarchu)
  10. Дербент

III. Оьзенлер

  1. Танаис - Ана-Дол
  2. Эдиль (Edil) - Эдилсув
  3. Капа - Къобансув
  4. Tiric - Терик (Терек)

IV. Денгизлер

  1. Сарай ва Баку денгизи (Mar del Sarra e de Bacu) - гьалиги Каспий денгизни аты.

Гьасиликалам, "Каталония атласы" тарихибиз учун береген оьтесиз агьамиятлы маълуматланы бир гесеги муна шулай.


Размещено: 28.06.2005 | Просмотров: 4272 | Комментарии: 0

Комментарии на facebook

 

Комментарии

Пока комментариев нет.

Для комментирования на сайте следует авторизоваться.