Кумыкский мир

Культура, история, современность

Хазарлар бизин кимибиз бола?

Белгили тарих язывчу Баммат Атаев хазарланы ва къумукъланы тарихи гьакъында пикирлеше

Оьтген гюнлерде "Ёлдашны" баш редактору Камил Алиев редакцияда белгили язывчу, къумукъланы тарихине багъышлангъан ва охувчуланы янындан генг кюйде тергев къазангъан бир-нече асарланы автору Баммат Атаев булан ёлукъду.

- Баммат-муаллим, редакциягъа гелип арив этдигиз. Хош гелдигиз! Сизге тезден бир-нече соравларыбыз бар эди. Рази бусагъыз, шоланы айланасында лакъыр юрютер эдик...

- Буюругъуз. Бютюн оьмюрюм тарихибизни ахтара гетип бара. Тарихни ахтармакъ ону язмакъ йимик агьамиятлы зат деп айталар.

- Тюз айталар, амма артдагъы вакътилер тарих язагъанланы асарларын охугъанда, тамаша заманлар гелген деп ойлашасан. Тарихи гьакълыкъгъа къыйышмайгъан нени де язып, нени де айтып чыгъалар.

- Разимен, гертиден де, тамаша заманлар гелген, Къазакъ да айтгъанлай, янгыз тарихге байлавлу да тюгюл.

- Муна гьали-гьалилерде бир белгили тарих ахтарывчуну бизде чыгъагъан газетлени бирини редакторуна берген баянлыкъ булан таныш болдум. Балики, сиз де охугъансыздыр... Ол хазарланы ва къумукъланы талигьине байлавлу суаллагъа, мен ойлашагъан кюйде, янгылыш жаваплар бере. Лакъырыбызны булай соравлардан башлама сюемен: - Хазарлар кимлердир? Оланы аслулары ва наслулары кимлердир? Бизин, къумукъланы, олар кими бола?

- Чечекленив вакътисинде хазар девлети кёп ерлени бийлеген. Ону дазулары гюнбатышдагъы Киевден, гюнтувушдагъы Хорезмге, къыбладагъы Дербентден, шималдагъы гьалиги Воронежге етишген.Жынс якъдан хазарлар деп айтылагъан къавум тюрклерден болгъан. Булай айтгъанда, олар къумукъланы ата-бабаларындан болгъан, неге тюгюл де олар оьзге бырынгъы тюрк къавумлар йимик къумукъланы этногенезинде ортакъчылкъ этген.

"Хазарланы бёшюгю Шималы Кавказда, Каспий денгиз бой тюзлюгюнде чайкъалгъан" - деп ташдыра, оланы тарихин теренден ахатаргъан рус профессор, археолог, тарих илмуланы доктору С.А. Плетнева, 1986-нчы йыл Москвада "Илму" басмаханасында чыгъартгъан "Хазарлар" деген китабында. Артдагъы заманларда оьтгерилген янгы ахтарывланы натижасында алимлер хазарлар бу топракъларда гелгинчи тюгюл, ерли, миналы халкъ болгъанын да токъташдыралар. Айтагъаным, хазарланы оьзюбюзге, яни Дагъыстангъа бир заманларда гелип ерлешген ят къавумлагъа йимик къарамакъ бир янгылыш затдыр. Тарих булан теренден машгъул болагъан рус язывчусу А. Солженицын артадгъы йылларда чыкъгъан "Двести лет в России" деген китабында, "Хазарланы тувра варсилери (хазарлардан къалгъанлар) Кавказда - къумукълар, Къырымда буса - къумукълагъа къардаш болагъан къырым татарлардыр" деп яза.

Хазарлар 635-нчи йылда оьзлени гьакимлигини тюбюнде Шималы Кавказ тюрк къавумларын бирикдирип, "Хазар империясын" къура. Огъар оьзлер, хазарлар къавуму, булан тили бир, дини бир, демек, - бир табиятлы, бир тамурлу оьзге тюрк къавумлары савирлер (суварлар), булгъарлар, акацирлер (агъач эрлер), барсиллер, камаклар (къумукълар) къуршала.

Буланы биринчи тахшагьары, яни башгенти Семендер, башгъачалай айтгъанда, - Анжикъала болгъаны да тарихлеге белгили. Тарихге гьюрмет этип уьйренген гьар алимге бу гьакъ герти зат. Гьакъ герти затдан бир-бир ахтарывчулар нечакъы къачма къарагъан булан да о бажарылмай. Ялгъанны арты тез не геч ачылмай къалмай. Ялгъан айтгъанны абуру кемисе тюгюл артмай.

- Яхшы. Булай бир сорав. Артдагъы йыллар бир-бир ахтарывчулар алимлер, къумукълар Шималы Кавказгъа Х1-нчи асруда гелген кимаклар, яни къыпчакълар деген пикруну юрютме къарайлар. Сайки, мундан алдагъы девюрлерде олар мунда болмагъан.

- Шо бир тарихи гьакъыкъатгъа да къыйышмайгъан янгылыш, ялгъан (!) пикру. Къумукъланы тарихин не этип де болгъан чагъы къысгъартма къарайгъанлар бар. Бир-бир милли тарих язывчулар гьалиги дагъыстанлы халкъланы бирлерин бырынгы тюрк къавумлар булан генетика байлавлугъу ёкълугъуна да къарамайлы, олагъа гючден "къардаш" этме гьитинелер. Къумукъланы буса, не къадар, олардан айырма сюелер.

Бырынгы тюрк къавумлар Шималы Кавказны Каспий ягъа тюзлюгюнде бизин янгы девюрню баш вакътилеринде болгъаны илмуда малим. Оланы арасында камаклар, яни къумукълар да болгъан. Бизин девюрню 175-182-нчи йылларында яшагъан географ Плиний билдиреген кюйде, "Каспий ягъа тюзлюгюнде бырынгы заманлардан берли камаклар яшай". С. Броневский, А.-К. Бакиханов йимик Х1Х юзйылда яшагъан алимлер ва сонггъу белгили тарихчилер (С. Токарев, Л. Лавров, З. Тоган, Ф. Кырзыоглу) къумукъланы шо оьрде эсгерилген камакланы наслусу экенни исбатлайлар. IV-XI асруларда буса эрмени, рум таварихлеринде де Шималы Кавказдагъы гунн къавумланы арасында гуннуг-ундурлар (гьалиги тил таржумасы: гуннуг къавум) дегенлери бар. Алимлер шо гуннугланы къумукълар булан байлайлар. Къумукълагъа байлавлу маълуматланы IX Х асруларда яшагъан арап язывчулар Баладзорини, Масудини, Куфини, Хаукалны, ибн Рустаны, ат-Табарини VII-VIII асруларда Шималы Кавказда, Каспий ягъа тюзлюгюнде юз йылгъа ювукъ юрюлген арап-хазар давуна байлавлу язылгъан асарларында табабыз. Олар "къумукъ" деген къавум атны "гумик", "гумук" деп язагъанлыкъ бизин девюрдеги бир-бир тарихчилени башын къарышдыра "Гумук", сайки, къумукъланы аты тюгюл, олай деп лаклагъа айтыла болгъан дей олар. Бир янгылыш пикру.

"Гумик" деп башлап орта фарс тилинде язылгъан, арап авторлар да шо къайданы сакълагъан. Масала, "Ширванны ва Дербентни тарихи" деп ХУ асруда язылгъан китапда "Шималдан Кафир-гумиклер ал-Бабны (Дербентни) гентлерине чабып, кёп муслиманны оьлтюрген, малын-мюлкюн талагъан, ясакъ салгъан" деп айтыла.

Арап автор Ибн Руста, VI асруда иран-хазар аралыкъланы гьакъында маълумат бере туруп, шо арада "гумикни" де эсгере. "Иранны шагьы Ануширван 570-нчи йылда Алал-и Гумик беклик къаласын тикген" деп яза ол. Шо беклик гьалиги Капир Къумукъдур. Булай маълуматланы дагъы да гелтирме бола...

Шулай бир затны да айтмаса болмай. Сёз юрюлеген девюрлерде къайсы буса да бир къавум, девлет бирлигине гиреген бир къавум оьзгелеринден гьаким чыкъса, оьрлюк къазанса, о орлюк къазангъан бёлюкню къавум аты (этноними) бютюн девлетни халкъыны атына айлана болгъан. Хазарлар дегенде де, биз бу пачалыкъда бир халкъ болуп бирикген кёп къавумланы, оланы арасында да камакланы, яни къумукъланы гёрмеге, гьисапгъа алмагъа герекбиз. О замангъы ата-бабаларыбызны къавум аты камак, девлет бирлешив аты буса хазардыр. Хазарланы къумукълардан айырагъан, къумукъланы булгъарлагъа, къыпчакълагъа къаршы салагъан бир-бир тарих язувчулар къумукъ (тюрк) этногенезине хас этнополитика алмашынывланы, янгыдан формалашывланы логикасын англамайгъанлардыр деп ойлашаман. Белгили кавказ, къумукъ тарих ахтарывчусу И. Пантюхов да язгъанлай, сонггъу асруларда, яни ХI-ХIII-нчю асруларда, хазар аты тарихлеге чомулгъан, къумукъ аты, къумукъ миллети, буса даимге къалгъан ва оьзюню милли эсинде, милли тилинде, милли культурасында хазар-булгъар (гуннлар) варислигин къоругъан.

Сёзюмню узата туруп айтма сюемен. Хазарлар оьзлер де кимлени наслулары ва кимлени аслулары экенни яхшы биле болгъан. Юсуп (Иосиф) пачаны Кордовагъа (Испания) язгъан кагъызында о гьакъда мекенли маълуматлар бар. Терек тамурларын сезмей, гьис этей боламы - болмай. Гьалиги къумукълар да шо хазар терекни бир бутагъы болгъан сонг, генг евразия географиясын къучакълап алгъан оьз тюрк тамурларын сезмей, ана топрагъыны дагьнисин эммей къалмагъан ва болма да болмай.

- Булгъарлагъа бакъгъан якъдагъы къаравугъузну да ачыкъ этсегиз арив болур эди.

- Этейим. Янгы илму ахтарывланы натижасында къазанылгъан англавлагъа гёре гьалиги къумукъ тилни оьзегинде бир тюрлю булгъар тил субстраты (сёз варислиги деп айтсакъ да ярай) сакълангъан. Шо да къумукъланы булгъарлар булангъы генетика байлавлугъун гёрсете. Бу бир. Экинчилей де, тарихге гёз къаратсакъ, топлангъан маълуматланы тарихни сюзгючюнден гечирсек, булай бир зат ачыкъ бола. Кафказия булгъарларыны ханы Кубрат 640-нчы йыл гечингенде, уланы Аспарух хазарлар булан давлама башлагъан, тек утдургъан. Ва оьзюне табиъи кавумланы да алып, Балканлагъа чыгъып гетип, онда янгыдан пачалыкъ къургъан. Муна шо тюрк пачалыгъыны халкъыны атындан гьалиги Болгария ат алгъан ва бир маънада Аспарухну тюрк болгъарларыны варислери санала. Башгъа иниси Кувер буса дагъы да ари гетип, гьалиги Македонияны, Италияны топуракъларын оьз халкъына юрт этген. Аспарухну бирдагъы бир иниси Котраг Эдил-бой Булгъариясын къургъанлардан деп тарихлерде белгили. Аспарухну Батбай деген иниси, тарихлерде айтылагъан кюйде, агъасы Аспарухну якъламагъан, ол башгъа ёл тутуп, хазар ханланы гьакимиятын къабул этген ва Кавказларда къалып, гьакимлик сюргени йимик, оьмюр де сюрген. Ол гьалиги къумукълар, балкъарлар булан къарачайланы уллу аталарыны бири санала.

Демек, гьалиги къумукълар булан балкъарлар ва къарачайлар Хазар пачалыгъындагъы он да къавумну, оланы да арасында - хазарлар булан булгъарланы да, тувра варислери санала.

Шу ерде бирдагъы бир затны ташдырып айтма сюемен. ХУ1 юз йылдан алдагъы девюрлерде, руслар Къазан, Аштархан ханлыкъларын елегенче къумукълагъа къардаш оьзге тюрк къавумланы Кавказлагъа гёчювлери уьзюлмей тургъан. Къумукъланы оьзлени бир-бир тайпалары да гёчмей турмагъан. Айтагъаным, тарихден айры-айры фактланы айырып алып, къумукъланы, не де бютюн Кавказны милли тарихин уьйренмек бир янгылыш усулдур. Шо усулну гьалиги тарих язывчулар генг къоллайлар, шону учун бир-бир янгылыш гьасиллеге де гелелер.

- Баммат-муаллим, бу темагъа чыкъгъан сонг, булай сорав берме де герекдир. Шо бир тюрлю ахтарывчулар кавказ тюрклерин айтагъанда "примитивные кочевники" деген сёзню кёп къоллайлар. Сайки, тарих бою бу топуракълардагъы бары да бузукълукълар-балагьлар оланы къолундан гелген. Гьатта чечек ачып турагъан Семендер шагьарыбызны да ХI юзйылда ахырынчылай олар дарба-дагъын этгенлер. Шо, озокъда, тюбюкъарадан ялгъан. Сиз бу гьакъда не ойлашасыз?

- Шо олар айтагъан гёчювюл къавумланы тарихи ролюне, цивил-жамият даражасына янгылыш къарав. Олагъа тюз къыймат бермей туруп, биз Кавказ тарихин толу ва мекенли англама болмайбыз. Бу бир. Экинчилей де, тарихлер гёрсетеген кюйде, тюрклени арасында, олардан алда яшагъан скифлер булан киммерлени арсында да бир ерден бир ерге гёчюп яшайгъанлары бар болгъаны йимик, бир ергеде гёчмей, бир ерге байланып, мекенли ерлешип, шагьарлашып яшайгъанлары да болгъан. Мисал учун, оьрде биз эсгерген хазарлар булан булгъарланы алайыкъ. Таварихлер мекенли эсгереген кюйде, оланы арасында шагьарларда ерлешип, макан тутуп яшайгъанлары болгъаны йимик, оьзгелери де болгъан. Хазария цивилизациясы шагьар цивилизациясы болгъанын унутмайыкъ. Орта асруларда бютюн дюньягъа оькюреген, атлары айтылагъан хазар шагьарлары тюгюлмю?...

- Сёзюнг яхшылыкъгъа бёлюнсюн, тюгюл дейгенлер де барчы дагъы: Анжини тарихин алайыкъ.

- Олайланы бирисине сен, Камил, оьзюнг Къумукъ мадани жамият къурумуну (КНКО) журналында тийишли жавап бергенсен. Мен сенден артыкъ айтып болмасман. О сёзлер не учун айтылагъанны биз яхшы билебиз. Олайлар къумукъланы тарихлерин де оьзлеге мал этме чалышалар. О тайпалар бизин янгыз миллет гьисапда енгип къойма тюгюл, тарихлерибизни, тилибизни, динибизни де енгме сюелер. Шо гертилешсе, озокъда, енгилмейген небиз къала?.

- Тюз айтасыз, Баммат-муаллим. Лакъырыбыз артыкъ узатылып бара бугъай. Бир олтуруп, тарихге байлавлу бары да масъаланы чечме къыйын. Ойлагъан сайын, озокъда, ой тува. Лакъырны шулай бир гьасил-и калам булан тамамласакъ арив болур. Милли тарих булан милли тил, мил гьис, милли культура арсындагъы байлавлукъ бек гючлюдюр. Инсанлар иланкъыгъа салагъан кёп затлар бар. Амма нени де, кимни де иланкъыгъа салма, къойма ярамай. Милли тарих, милли тил, гьис, маданият...

- ...Пикрунгну узатайым, булар бары да бизин бир милли караматларыбыздыр. Олагъа бакъгъан якъда адилли болмакъ гьар биревню инсанлыкъ борчудур. Неге тюгюл де, милли байракъгъа, сын ташгъа тюкюрмессен, сыйлы Къуран китапны не ерге де салмассан, эл намусну, милли намусну, гьечге санамассан, милли тарих булан да оюнлар ойнамассан. Милли караматлары болмагъан халкъ миллет де тюгюлдюр...

- Сизге баракалла, Баммат-муаллим, лакъыр янгыдан къызып гетме тура бугъай...

- Къойдукъ. Газетге лакъыргъа чакъыргъанынг учун сагъа да разилик.


Размещено: 28.06.2005 | Просмотров: 3764 | Комментарии: 0

Комментарии на facebook

 

Комментарии

Пока комментариев нет.

Для комментирования на сайте следует авторизоваться.