Кумыкский мир

Культура, история, современность

Таргъудан чыкъгъан уллу алим

Илья Анисимовну (Нисим-огълуну) яшаву ва илму яратывчулугъу

2002-нчи йыл июль айны 9-да Россияны илмулар академиясыны президиумунда айтылгъан алим-этнограф Илья Шеребетович Анисимовну (Несим-огълуну) 140 йыллыгъына байлавлу илму сессия оьтгерилди. Бу юбилейге байлавлу болуп Москвада эки китап басмадан чыкъды. Бириси - И. Анисимовну биринчилей 1888-нчи йыл чыкъгъан "Кавказские евреи-горцы" деген янгыдан басылгъан китабы, биревюсю де Ю. И. Мурзахановну юбилейи белгиленеген алимни яшавуна ва илму яратывчулугъуна багъышлангъан "Горско-еврейский этнограф Илья Шеребетович Анисимов" деген илму ахтарыву эди: Демек, эсибизде оьзюне тийишли ер алмай, "унутулуп" тургъан бирдагъы бир белгили алимибизни халкъы учун этген илму къуллукълары тарихни сюзгючлеринде сюзюлюп оьр къыйматлагъа лайыкълы экенлигин мекенли гёрсетди.

Илья Анисимов кимдир, кимлердендир? Илмуда байлавлу бугюнге ерли топлангъан материаллагъа таянып ва архивлерден оьзюбюз жыйма болгъан маълуматланы да къоллап, бу соравлагъа жавап берип, о уллу алим булан охувчуларыбызны да таныш этсек, пайдалы болмай къалмажагъы ачыкъ англашыла.

 


Илья Анисимов (Нисим-огълу) Таргъу шавхаллыгъыны эсгиден тахшагьары саналагъан Таргъуну гьалиги Тёбен авулунда 1862-нчи йыл май айны 29-нда къумукъ жугьутланы уягьлюсюнде тувгъан. Ону яшлыгъы ата юрту Таргъуну тар орамларында оьтген, мунда кюрчюсю салынгъан инсанлыкъ къысматы буса уллу ёллагъа, илму къуллукълагъа элтген, яшавун, бютюн оьмюрюн оьз халкъына, оьз ватанына хайырлы этген.

Ильяны атасы Шеребет Нисим-огълу (тувгъан йылы- 1828 ) оьзюню заманынны ингде билимли адамларындан санала. Ол яш заманында Таргъудан Иерусалимге гетип, онда билим алгъан. Ондан къайтгъан сонг буса ол кёп заманлар Таргъуда жугьутланы раввини, яни ругьани башчысы болуп къуллукъ этип тургъан. Ону къасты булан Таргъуда жугьутлар учун бир охув ожакъ да ачылгъан болгъан. Ата-анасын эрте тас этген Шеребет оьзлени уллу тухумуну гьайын этме борчлу болгъан, сонг да ону оьзюню де беш уланы болгъан: Нисим (Аслан) - 1858-нчи йылда Таргъуда тувгъан; Илья (тувгъан йылы -1862); Израил-Хаим (тувгъан йылы -1873); Пинхас-Шалуми (тувгъан йылы -1876) ; Хазкел (тувгъан йылы -1884). Пинхас-Шалуми Х1Х-нчу йылны ахырларында - ХХ-нчы йылны башларында Анжи (Порт-Петровск) шагьарда 2-нчи гильдиялы савдюгерчилени арасында эсгериле (Къара: ЦГА РД. Ф. 21, оп.5, д.20. г. Порт-Петровск).

Оьзгелерини гьакъында гьалиге ерли маълуматлар топланмагъан.

Шеребетни гьакъында буса булай маълуматлар бар Ол 90-нчы йылланы башында янгыдан Османлы импараторлугъуна гёчюп гетип, Иеруслаимде яшай ва онда "Тав жугьутларыны бырынгылыкълары" деген бир гиччирек китабын басмадан чыгъара. 1906 йыл Шеребет Дагъыстангъа, Таргъугъа, къайтып геле ва мунда гечинген.

Яшланы уллусундан (Несим-Аслан) гиччиси Илья атасы Шеребетни гьайы булан гиччи заманындан тутуп оьз уьюнде яхшы билим ала ва 1882 йыл Темир-Хан-Шурадагъы реальный училищеге охувгъа алына.1881 йылдан тутуп Илья газетлеге макъалалар язма башлай. Ону биринчи макъаласы русча-жугьутча чыгъагъан "Рассвет" деген газетде басыла. Ону яхшы къыйматлар булан битдирген сонг билимин давам этмек артдырмакъ учун Ставропольдагъы гимназиягъа бакъдырыла. Мунда бир йыл охугъан сонг 1884 йыл Илья Москвадагъы оьр даража техника училищеге охума алына.

Студент заманында (1885йыл) Илья Анисимов Кавказ жугьутларыны тарихи ва культурасы булан теренден машгъул болагъан о замангъы айтылгъан рус этнографы В. Ф. Миллер булан таныш бола ва огъар ону яхшы кёмеги тие. Бир вакъитлер Илья ону дачасында яшай, сонг да ону къасты булан В.Ф. Миллерни танышллары болагъан бир мадарлы уьягьлюде яшланы дарс беривчюсю ва тарбиялавчусу болуп къуллукъ таба. В.Ф. Миллер Ильяны Москвадагъы этнография жамиятны ишине де къуршай. Муну жыйынларында Илья Анисимов жугьутлагъа байлавлу оьзю оьтгерген ахатрывларын ачыкъ эте. 1886 йыл Илья Анисмовну бу жамиятны члени этип сайлайлар.

Шо йылны ичинде В. Ф. Миллерни таклифине гёре бу жамият Ильяны кавказ жугьутларыны тарихин, яшавун ва культурасын ахтармакъ муратлар булан илму экспедициягъа бакътыра. Анисимов мунда уьч айны узагъында 88 шагьар булан юртланы гезеп кёп тюрлю ахтарывлар юрюте. Ата юрту Таргъуда, Торкъалиде, Къапчугъайда,. Жюнгютейде,Темир-Хан-Шурада, Дёргелиде, Къарабудахкентде, Мажалисде, Янгыгентде, Къаягентде, Эндирей булан Яхсайда, Кёстекде бола.

Экспедицияны заманында жйылгъан бек къужурлу материалланы пайдаландырып И. Анисимов "Кавказские евреи-горцы" деген китабын гьазирлей ва 1888-нчи йыл басмадан чыгъара. Китап илмуда яхшы къыйматлана. Натижада автору кавказ жугьутларыны биринчи этнографы деген атгъа ес бола. И. Анисимовну китапда ачыкъ этилген къаравуна гёре, кавказ жугьутлары кёп бырынгы заманларда бу ерлеге мундан алда Иранда туруп фарс тилни къабул этген ва сонга таба гелип къумукъланы арасында сыйынгъан къавумлардан гьисап эте. Мунда олар хазарлар, къумукълар булан къошулушгъанлар, оланы тилине, маданиятына къайтгъанлар. Къумукъ шавхаллары ва бийлери жугьутлагъа бек къыймат ва агьамият бере болгъан ва кёп сююп оьз юртларында олагъа яшама ер бере болгъанлар.

И. Анисимов къумукъланы Кавказны милли-маданият тарихиндеги ролюн да яхшы англай болгъаны билине. Китабындан гёрюнеген кюйде, И. Анисимов мисал учун, таргъу жугьутланы къумукълар булан ортакъ фольклор варислиги ("Гюдюрбай", "Гьоссай", "Гьалалай", "Земире" ва башгъа адат-къылыкъ йырлары йимик) болгъанны исбат эте. Къумукъ тилни гьакъында да ол булай яза: "Къумукъ тили, яда башгъачалай айтылагъан кюйде, татар тили кавказ къавумларыны арасында тезден гьакимлик къазангъан, генг кюйде яйылып ортакъ тилге айлангъан. Жугьутларыюыз да шатлыкъ гюнлеринде оьзлеге ана тилидей болуп битген бу татар тилинде сарынлар айталар. Оьз тилинде буса буланы сарынлары кёп аз къоллана...".

Ол оьзюню илму сапарыны заманында мунда янгыз жугьутланы тарихин, яшавун ва культурасын ахтарып къоймай, оьзге халкълагъа (къумукълар, аварлар, даргилер, лаклар ва бшгъ.) байлавлу да кёп бай материал жыя. Къумукъда, мисал учун, ол о заманларда Къапчугъайны янында болгъан "Къатын-сын" деген сынгъа, Гьаркасдагъы пирге, "нартланы къабурларына", Атлы-боюн тавланы тюбюндеги тарихи маънасы булангъы "Ибакъ-сын" деген имаратгъа байлавлу халкъны авзунда айтыла гелеген хабарланы язып ала. И. Анисимов язагъан кюйде, "Къатын-сынны" юртлулар гесек-гесек этип сындырып, уьйлерине ташып сакълайлар. Олар ойлашагъан кюйде, бу сыйлы сынны гесеклери адамлагъа кёп аврувлардан-сыркъавлардан къутулмакъ учун эм бола деп яза бу автор. Шурада буса И. Анисимов бир къумукъ ("татар") агьлюден Гьаракан юртда сакъланып турагъан бир эсги "жугьут" тилде язылгъан китапны гьакъында маълумат ала. Огъар гёре бу китапгъа "мусульманлар" бек уллу сый этелер ва йиплер булан пырхагъа илип сакълайлар деп билдире. Алим аварланы гьакъында да къужурлу маълуматлар жыя. Масала, аварланы оьз халкъыны арасында айтыла гелеген хабарлагъа гёре, оланы бир тайпасы, сайки, арапланы девюрюнде эрмелилер, гюржюлер булан жугьутлар къошулушуп болгъан халкъ. И. Анисимов "жугьут аварлар" яшайгъан юртланы (Салта, Уруджа, Къарадагъ, Ругуджа ва бшгъ.) атларын гелтире. Экспедицияны заманында И. Анисимов "Дербент-намени" бир къол язывун табып, ону арапчадан русчагъа гёчюрюп, артда да Москвадагъы гюнтувуш институтгъа савгъат эте.

1891-нчи йыл Анисимов училищени битдирип Москвада къуллукъда тургъан сонг ватаны Темир-Хан-Шурагъа къайта ва мунда оьзюне иш тапмай, кёп де къалмай Бакуге чыгъа, мунда барон Ротшильдни нап батагъаларында техник болуп чалыша.. 1904-нчю йыл Грозный шагьаргъа гёчюп напчы-инженер болуп къуллукъ эте.Бу йылларда Анисимовну жугьутлагъа байлавлу макъалалары Берлинде чыгъа. 1905-нчу йыл Илья Гюржюстанда яшай. Фарс, арап, къумукъ тиллени, ана тили йимик, билеген И. Анисимов1912 йылдан тутуп буса, Москвадагъы Лазаревни атындагъы гюнтувуш тиллени институтунда дарс беривчю болуп чалыша (Б. А. Калоев. В.Ф. Миллер-кавказовед. Ордж. 1963.)

1912-1913 йыллыр И. Анисимов Россия жугьутлаарыны ярыкъландырывчу жамиятыны Баку бёлюгюню члени болуп да гьаракат эте. Кёп заманлар Грозныйда тав жугьутланы комитетине ёлбашчылыкъ эте ва оланы маданият ярыкъландырыв якъдан кёп иш эте, ону къасты, харжы, сиптечилиги булан Грозныйда ва Дербентде жугьутлар учун школалар ачыла.

И. Анисимовну таклифи булан 1917 йыл майда Хасавюртда жугьутланы бютюнкавказ къурултайын жыймакъгъа байлавлу къурум генгеш оьтгериле. Амма бир тюрлю себеплеге гёре бу муратланы яшавгъа чыгъарма бажарылмай. Ватандаш давну балагьларындан къутгъарылмакъ муратда И. Анисимов уьяглюсюнде алып бир башлар Кисловодск шагьаргъа, сонг Нальчикге гёчюп яшай. Мунда да жугьутланы маданият къурумларында актив кюйде ортакъчылыкъ эте.

1921-нчи йыл И. Анисимов Москвагъа гёче ва 1928-нчи йыл мунда гечине. Бу йыллар И. Анисимов не иш булан машгъул болгъанлыгъына байлавлу гьалиге мекенли маълуматлар табулмагъан. Амма ол бу йыллар оьзюню уллу агъасы Асланны (Несимни) уланы Нафталиге ону яшавунда ва яратывчулугъунда яхшы насигьатчы ва кёмекчи болгъаны белгили. Нафтали Анисимов - къумукъ жугьутлардан чыкъгъан биринчи профессор-лингвист, жугьут-тат грамматиканы автору. Ону гьакъында да бу макъалада айрыча токътама тюше. Неге тюгюл де, ону аслу илму ахтарывлары кавказ жугьутларыны тили ва культурасы булан байлавлу болгъан буса да, ол оьтген асруну 20-30-нчы йылларында къумукъланы тилин, адабиятын, авуз яратывчулугъун ахтарывлагъа да гёрмекли къошум этген алим. Бизин къоллубуздагъы материаллар огъар яхшы шагьатлыкъ эте. Масала, 1924-нчю йыл ол биринчилерден болуп, Москвада "Восточные сборники" деген альманахда оьзю 1913-1915-нчи йылларда къумукъланы арасында язып алып жыйгъан материалларына таянып, "Народный кумыкский стих" уллу макъаласын чыгъара. Бу макъаласында ол къумукъ йырланы (Айгъази, Арсланханны йыры ва башгъалары) анализ эте, оланы русча таржумасын этип бере. Атлы-боюнлу халкъ йыраву Хангишини арагъа чыгъара.

Нафтали Анисимов къумукъланы тарихиние, культурасына ва адабиятына да айрыча тергев берген ахтарывчу. Ону ортакъчылыгъы булан чыкъгъан "Литературная энциклопедия" (М. 1931. V.С. 725-729 ), "Большая советская энциклопедия" (М. 1937. XXXV. С. 480) йимик уллу илму асарлар огъар шагьатлыкъ эте. Бу алим оьзюню макъалаларында къумукъланы маданиятыны оьзлеге къардаш тюрк-татар, сонг да европа маданияты булангъы байлавлукъларын дурус эсгере, Йырчы Къазакъны, Абусупиян Акаевни къумукъланы культурасындагъы уллу ролюна дурус багьа бере. Олар булан бирге Батырай (Яхсай), Ананай-Арслан (Таргъу), Пири (Торкъали), Солтанбек (Яхсай), Ансари (Эндирей) Алип-Мурза (Кёстек), Гьарун (Кёстек) йимик йыравларыбызны атларын илму арагъа чыгъара. Къумукъланы тарихи гелишине (этногенез) бакъгъан якъда да Н. Анисимов къумукълар Кавказларда, яни Каспий-Къараденгиз бой тюзлюклеринде ерли бырынггъы тюрк халкъ болгъанлыгъын ташдыра. Къумукъланы халкъ атына байлавлу да ол оьз къаравун ачыкълай. Ону пикрусуна гёре, бу ат къумукъланы гьакимлик сюреген бир тухумбашыны аты булан байлавлу болма герек...

Озокъда, биз бир макъалада бу эки де алим адамланы яшавун ва яратывчулугъун толу кюйде суратлама бажарылмай, амма олар халкъыбызны тарихин ва культурасын ахтармакъ учун тёкген илму загьматын, этген мекенли къошумун къыйматлап, буланы яшавундан ва яратывчулугъундан хабарсыз къалып турагъан гьалиги охувчуларыбызгъа шулай бир маълуматлар бермекни оьзюбюзге борч гёрдюк. Энниден сонг да биз газетни бетлеринде оьзге миллетлени вакиллерини къумукъланы тарихи яшавундагъы ролюна байлавлу материалланы бермеге деп гёз алгъа тутгъанбыз.


Опубликовано: "Ёлдаш", 2004, 2 октябрь

Размещено: 28.06.2005 | Просмотров: 3412 | Комментарии: 0

Комментарии на facebook

 

Комментарии

Пока комментариев нет.

Для комментирования на сайте следует авторизоваться.