Кумыкский мир

Культура, история, современность

Пагьмусу терен, асарлары классикагъа айлангъан

К 90-летию со дня рождения Наби Дагирова

Фото

Буйнакск районну Оьр Къазаныш юртундан чыкъгъан аты элге айтылгъан композитор, Россияны ва Дагъыстанны халкъ артисти деген атлагъа ес болгъан Наби Дагьировну атын эшитмеген адам кёп аздыр. Наби Садыкъович 2003-нчю йылда бизин арабыздан гетди. Тек ону атын гетген замандан алып сёйлесек де, яратывчулугъу терен харш салгъанына шеклик ёкъ. Бу йыл Наби Дагьиров тувгъанлы 90 йыл тамамлана. Ону сыйлы атын эсге алып, бираз алдын А-П. Салаватовну атындагъы Къумукъ театрда эсделик ахшамы генг кюйде оьтгерилди. Шо гюн мунда Наби Садыкъович сав заманында ону булан бирче ишлегенлер, ол язгъан асарлагъа тезден гьашыкълар, къардаш-досу ва музыка булан яшаву байлангъан студентлер жыйылгъан эди.

Композиторну яратывчулугъуна оьр багьа бере туруп, ДР-ни маданият министри Зумрут Сулейманова шо гюнгю эсделик ахшамны ачды:

- Наби Дагьировну яратывчулугъу дагъыстан музыканы оьсювюне айрыча тарх болуп гирген. Дагъыстанда биринчилерден болуп музыка якъдан оьр касбу билимлер алгъан Наби Садыкъович милли инчесаниятны гёрмекли чалышывчусу гьисапда белгили. Яратывчулугъун алып айтсакъ, ол фольклоргъа гиреген уллу асарланы, операланы, сагьнада ойналагъан спектакллеге музыка ва шолай да оьзге жанрларда оьр санлы музыка асарлар язмагъа бажаргъан. Ол касбу якъдан теренден билим алгъан композитор. Бир башлап ол Магьачкъаладагъы музыка техникумну битдире. Сонг Саратов шагьардагъы консерваторияны тамамлай. Ватаныны алдындагъы асгер борчун кюте туруп, ол Уллу Ватан давну акъубаларын да башдан гечире. 1952-нчи йылда о замангъы Ленинграддагъы пачалыкъ консерваторияны композиторлар гьазирлейген бёлюгюн оьр къыйматлар булан тамамлай. Оьр билимлеге ес болуп, ол Дагъыстанны халкъларыны сарынларыны ва бийивлерини ансамблинде чебер ёлбашчысы болуп ишлемеге башлай. Ол шо заман янгы музыка асарлар ярата ва билим берив, тарбиялав иш булан да машгъул бола. Магьачкъала шагьардагъы музыкалы училищеде ол 30 йылдан да артыкъ директорну къуллугъун кютюп тура. Ол оьзю ёлбашчылыкъ этеген коллектив учун кёп санавдагъы музыкалы асарлар яза. Музыкада етишген уьстюнлюклери учун ол 1957-нчи йылда Гьамзат Цадасаны атындагъы пачалыкъ савгъатгъа ес бола. Арадан эки йыл гетип, огъар Дагъыстан АССР-ни ва РСФСР-ни инчесаниятыны ат къазангъан чалышывчусу деген ат бериле.

Наби Дагьировну яратывчулугъунда симфонияланы айрыча эсгермеге тюше. Неге тюгюл, къыйын жанр саналагъан асар гьисапда олагъа Дагъыстанны музыка инчесаниятында оьр багъа берилген. Дагъыстандагъы кёбюсю театрланы сагьналарында ойналгъан 30-дан да артыкъ спектаклни музыка якъдан онгаргъаны, композиторну пагьмусун бирдагъы керен гертилей. А-В. Сулеймановну "Давда той" деген пьесасына музыка язгъаны саялы Наби Дагьировгъа Гьамзат Цадасаны атындагъы савгъатны экинчи керен де тапшуралар.

1977-нчи йыл ол Германияда оьтгерилген театр фестивалыны лауреаты бола ва огъар акъча савгъат бериле. Наби Садыкъовични музыка асарларыны уллу агьамияты бар. Шоланы кёбюсюн гьали де Москвада, Санкт-Петербургда, Темиркъазыкъ Кавказны кёбюсю шагьарларында эшитмеге боласан.

Кёп йылланы узагъында ол Дагъыстанны Композиторларыны союзуна елбашчылыкъ этип турду. Шо бир вакътини ичинде ол бютюн россия музыка жамиятны правлениесини члени де дюр эди. 1991-нчи йылда огъар "Россияны халкъ артисти" деген сыйлы ат берилди. "Парту Патима" деген балет, Г. Гьасановну "Хочбар" деген операсына язгъан оркестровка, "Айгъази" ва "Йырчы Къазакъ" деген опералар - бу асарлар Наби Дагьировну яшавуну артдагъы йылларындагъы яратывчулугъунда лап да аслулары деп гьисап этиле. Наби Садыкъовични ярыкъ эсделиги гьалиги наслуланы эсинде даимге къалажагъына инанаман.

Эсделик ахшам сёйлевлени музыка бёлюклер аралашдырып юрюлдю. Башлап Дагьировну гиччипавлар учун язгъан асары къаравчуланы тергевюн тартды. Рашит Рашитовну сёзлерине гёре йырланагъан "Къакъакъ йырны" Дагъыстан пачалыкъ филармонияны йыраву Заира Дайибова бек уста кюйде йырламагъа бажарды.

Наби Дагьиров язгъан музыка асарланы гьакъында айта туруп, ДР-ни Композиторларыны союзуну ёлбашчысы, ДР-ни инчесаниятыны ат къазангъан чалышывчусу Рамазан Фаталиев оьзюню пикрусун ачыкъ этди:

- Бугюн 90 йыллыгъы белгиленеген, тек арабыздан гетген Наби Дагьировну гьакъында кёп заман сёйлеп бола. Неге тюгюл, ону яратывчулугъу дагъыстан музыканы бары да тармакъларына гирген ва унутулмас ёлун къоюп гетген. Ол янгыз асарлар яратып къоймайлы, яш композиторлагъа да аслу тергевюн бакъдыра эди. Наби Садыкъовични алдында охугъан магъа ва мени замандашларыма насипни бир пайы тийгендир деп эсиме геле. Яратывчулукъ булан машгъул адамгъа бир адам да елбашчылыкъ этмесе де ярай деп чи айтыла. Тек гьарибизге тергевлю ва талаплы муаллимибиз бар тура, биз музыка асарлар яратмагъа оьзюбюзню къанатлангъандай гьис эте эдик. Мен сизге ону артдагъы йыллары гьакъда айтмагъа сюемен. Неге тюгюл, шо йылларда ону булан тыгъыс аралыкъ юрютюп ишлемеге тюшдю. Наби Дагьировну шо йыллардагъы Дагъыстанда музыканы дагъы да оьсдюрме бакъдырылгъан къасты айрокъда гьис этиле эди. Ол оьзюню яшавунда етип болмагъан бир иш къалды. Ачыкъ этип айтсам, Дагъыстанда консерватория ачмакъны яны эди. Огьар мен дагъыстан музыканы патриархы деп айтар эдим.

Янгыз оьзюню къасты ва пагьмусу булан арагъа чыкъмагъа бажаргъан Наби Дагьировну эсделигине багъышлап сёз айтмагъа сюегенлер шо гюн кёп эди. Композиторну классикагъа айланып битген музыка асарларыны чалыныв сеси булан аралашдырып сёйлегенлер де оьзлени ойларын айтды. Гьар музыка асарывдагъы инчелик ва шо бир вакътини ичинде теренлик, чеберлик Дагьировну савлай яратывчулугъун къуршап алагъанны гьис этмей болмай эдинг.

Магьачкъала шагьарны администрациясыны башчысыны заместители Ольга Портнягина, Саит Амировну къутлав кагъызын аян эте туруп, булай деди:

- Наби Дагьиров - композитор гьисапда оьз халкъы, Ватаны, эли учун аслам къошум этгенлени бириси. Дагъыстанны музыка яшавунда ол оьр хас билимлер алгъан касбучу гьисапда биринчи симфонияны автору. Гележекде ол язгъан музыка асарлар композиторланы нечесе наслусуна ульгю болуп туражакъ.

Наби Дагьиров романслар да язгъан. Шо гюн ол язгъан музыкагъа гёре, "Гел, къурдашым, яныма" деген романсны ДР-ни ат къазангъан артисткасы Светлана Мусаева бюлбюл тавушу булан йырлады. Дагьировну музыкасында Дагъыстанны халкъ авуз яратывчулугъуну темасы аслу ер тута деп айтмагъа ярай. Эсделик ахшамда ол язгъан анди бийив согъулгъанда, чалт гьайдалагъан машинге де минип, тавлардагъы тик ёллардан учуп барагъандай бола эдинг.

Операны ва балетни пачалыкъ театры ёлбашчысы, ДР-ни инчесаниятыны ат къазангъан чалышывчусу Навруз Шагьбазов булан Наби Дагьировну "Йырчы Къазакъ" деген операсында "Райгьанатны къайгъырыву" деген бёлюгюн къаравчулагъа гёрсетдилер. Оьрде айтылгъан операдан Йырчы Къазакъны ва Сапиятны сёйлевюн ДР-ни халкъ артисти Магьаммат Абасов ва ДР-ни ат къазангъан артисткасы Светлана Мусаева дуэт болуп йырладылар.

ДР-ни инчесаниятыны ат къазангъан чалышывчусу, композитор Валерий Шаулов - Наби Дагьировну алдында охугъанланы бириси. Ол шо гюнгю эсделик ахшамда муаллимин эсге ала туруп, булай деди:

- Наби Садыкъовични гьакъында романгъа сыяр чакъы сагьатлар булан сёйлеп бола. Бугюн мени яшавумда болгъан эки мисалны сизге де ачыкъ этмеге сюемен. Магъа 16 йыл болагъанда, атам мени музыкалы училищеге гелтирип, Наби Садыкъовичге уланымны композитор эт деп тапшуруп гетди. Башлап мен оьзюм билеген музыка асарланы фортепьянода сокъдум. Ол менде пагьму барны шоссагьат англап, шо йылны сентябрь айыны биринде дарслагъа гелерсен деп ёлгъа салды. Айтма сюегеним, ол охувчугъа къарап, пагьмусун да ва къайсы муаллимни алдында охуса герти композитор болажакъны да алданокъ биле эди. Экинчи мисалны гелтирсем, училищеде охуйгъан йылларымда ва шондан сонггъу йылларда да мен музыканы гьар тюрлю жанрларында асарлар яза эдим. Бир керен Дагъыстанны милли кюйлерине гёре язгъан асарымны муаллимим де эшитди. Ол магъа: "Муна сен ишлемеге тарыкъ бёлюк. Сен милли кюйлени яратып да, тынглавчугъа етишдирип де болажакъсан",- деп, магъа касбу ёлумда инамлыкь берди. Шондан сонг мен оьзюмню янгыз милли кюйлер язагъан композитор гьисаплайман.

Эсделик ахшамны концерт бёлюгю дагъы да узатылды. Каспийск шагьардагъы яшланы музыка школасыны охувчусу Тагьбезов, халкъара конкурсланы лауреаты Увайсова, Дагъыстан Республиканы пачалыкъ хору, РФ-ни ат къазангъан артисткасы Умразият Арбуханова ва оьзге йыравлар Наби Дагьировну музыка асарларын сокъдулар ва музыкасына гёре йырлар йырладылар.

Оьр даражада оьтгерилген Дагьировну эсделик ахшамы белгили адамларыбызны атын даимлешдиреген бирдагъы бир шагьат болуп токътады.


"Ёлдаш", 18-11-2011

Размещено: 21.11.2011 | Просмотров: 2806 | Комментарии: 0

Комментарии на facebook

 

Комментарии

Пока комментариев нет.

Для комментирования на сайте следует авторизоваться.