Кумыкский мир

Культура, история, современность

Ислам Казиев: «Билими, культурасы бар халкъ оьр болажакъ»

фото

Гьалиден 30 йыллар алдын Ислам Казиев лап да танывлу къумукъланы бири эди. Шо танывлукъ да аслу гьалда ону кинодагъы роллары булан байлавлу эди.

- Ислам Амашевич, сизин кино булангъы аралыгъыгъыз неге уьзюлюп къалды?

- 90-нчы йылланы башында "Мосфильм" ябылгъанда, мени кинодагъы ишим токъталды. Шамилни гьакъындагъы 4 сериялы фильмни 1-нчи сериясы 1992-нчи йылда чыкъды. Экинчи серияда арагъа къумукъ Ташав-гьажи, мычыгъыш Байсунгур чыкъмагъа герек эди.

- Магьамматамин Адилханов мисгин шо киногъа къарагъанда, булай дёртлюк язгъан эди:

Сен Шамилни келпетин
Яратгъансан эринмей,
Шонча узун кинода
Бир эшек де гёрюнмей.

- Бир компанияда ол шону охугъан эди. Кюлеп завх этдик...

- "Мосфильм" ябулса да, кинолар чыкъмай турмай чы. Башгъа ёллар излемедигизми? Мисал учун, спонсорлар табып...

- Финанс ишлени министри Гьамит Гьамитов булан сёйлешип де битген эдим. Ол бары да харжны берип, шо кинону къалгъан 3 сериясын да чыгъаражакъ болгъан эди. Тек ону оьлтюрюп, бу иш бажарылмай къалды. Сонг тюрклер булан сёйлешивлер юрютдюм. Олар булан да ахырына ерли сёйлешме болмадыкъ.

- Сиз нече фильмде ойнагъансыз?

- Он тогъуз. Шолардан учюсюн режиссёр (сценарист, постановщик) гьисапда оьзюм салгъанман. Сирияда, Прибалтикада, Испанияда съёмкаларда болгъанман.

Фрагменты из к/ф "Горянка" (Мосфильм, 1975)
(Осман - Ислам Казиев, мать Османа - Барият Мурадова)

- Сиз Шамилни гьакъында кино салгъансыз. Къумукълар буса сиз бизин игитлени арагъа чыгъаргъанны сюе.

- Мен Йырчы Къазакъны гьакъында кино этме тура эдим, сценарийим де гьазир кюйде, тек "Мосфильм" ябулуп, шо мурадыма етип де болмадым. Гьали мен Къумукъ театргъа Солтанмутну гьакъында пьеса язып тураман. Солтанмут оьзюню заманына гёре терен гьакъыллы, билимли адам болгъан. Биревлер ону янгыз полководец этип суратлай. Ол буса Магьаммат Авабини таъсириндеги, алдынгъы къаравлары булангъы, илмудан да англаву бар реформатор ёлбашчы болгъан. Ол уллу болгъанда, давлагъа къаршы чыгъа.

- Ол шолай болгъанмы яда сиз ойлашгъанмысыз?

- Ол оьзю де шолай болгъан деп эсиме геле.

- Ислам Амашевич, сиз Расул Гьамзатовну "Горянкасын" Къумукъ театрда орусча салмагъыгъыз нечик болгъан иш эди?

- Расул Гьамзатов мисгин оьзю тилеген эди. Менден алда ол Дагъыстандагъы авар ва башгъа театрлагъа да айтгъан шону. Тек олар бири де тавакал этмеген. Къумукъ театр орусча спектакль салмакълыкъ - бизин театргъа да оьрлюк, оьктемлик. Шо спектаклни биз 36 керен гёрсетдик. Зал толуп халкъ геле эди. Бары да миллетлер. Шо бизин пагьмубузну, гьакъылыбызны, культурабызны гёрсете. Къумукълар битиминден гьакъыллы ва пагьмулу халкъ.

- Шо неден билине?

- Къара "Лезгинка" ансамблни бийивлерине. Кёбюсю бизин кюйлер. Шолай музыкада да, башгъа тармакъларда да.

- Олар бары да ата-бабаларыбызны варислиги. Гьалиги къумукъланы бармы гележек наслулар оьктем болардай этген ишлери?

- Гьалигилер бар ругь байлыгъыбызны да бузуп туралар. Тойларда жагьиллер милли бийивлени тюз бийимей. Къуру къолларын ойнатып, бир оюнлар этелер. Мычыгъыш кюйге ошатып бийийлер. Йырлайгъанлар да милли кюйлерден къачалар. Гьали бары ерде ругь байлыкъ сёне бара, шондан геле бары балагь...

- Къумукъ театрны гьалы нечикдир? Гележеги бармы?

- Бар. Пагьмулу жагьиллер геле. Яш режиссёрлар бар. Бизин театр гьар заман да Дагъыстанда уьлгю болуп гелген. Энниден сонг да шолай болар деп эсиме геле.

- Тек пьеса язагъанлар ёкъ.

- О герти. Пьеса язабыз деп къарайгъанлар бар, тек бажарагъанлар аз. Халкъны бугюнгю яшавун суратлап язагъан авторлар етишмей.

- Бизин халкъ комедиядан къайры жанрны къабул этмей деген пикру бар...

- Бизин халкъ комедиядан эсе трагикомедияны артыкъ ушата. Къумукъ халкъ театрны англай ва сюе, артистлеге де бек абур эте. Шо да бизин халкъны гьакъылын, культурасын гёрсете. Къайсы халкъ да шону булан макътанып болмай.

- Ислам Амашевич, сиз бир нече китапланы автору да дюрсюз. 80-нчи йылларда "Мени алтын чабагъым", "Чум тала" деген китапларыгъыз да чыкъды. Сонг не болуп къалды?

- Шо "Чум тала" саялы мени инжитип турдулар. Романда къызъяш комсомол билетин йыртып ташлагъан деп, бир къумукъ адам oбкомгъа язгъан эди.

- Йырчы Къазакъны гьакъында язып турагъан романыгъыз не болду?

- Йырчы Къазакъны гьакъында кино этме бажарылмагъанда, мен опера театрда либретто салма сюйген эдим. Шо да бажарылмады. Роман да язылып битмеген. Бираз уьстюнде ишлеме герек.

- Бизде китап язагъанлар кёп, тек оланы охуйгъанлар аз. Биревлер чи милли адабиятны гележеги ёкъ дей. Сиз нечик ойлашасыз?

- Камал Абуков - бек гьакъыллы адам, литературовед. Мен олай специалист тюгюлмен, тек къумукъ адабиятны гележеги ёкъ деген затгъа инанмайман. Язывчулар халкъны арасында кёп болма гереклер. Юртлагъа барып, яшлагъа ёлугъуп, яшавну, политиканы гьакъында сёйлеме тарыкъ. Олтуруп кабинетлеринде де бир затлар язып тургъан булан болмай.

Мен бизин театр булан Тюркияда, Татарстанда болгъанман. Ондагъылар къумукъ тил, оьзге тиллер булан тенглешдиргенде, бай да, таза да дюр, шо оьзге тиллени оьзегин сакълагъан дейлер. Бир мисал гелтирейим. Орус тилдеги "наизусть" деген сёз къумукъча "гёнгюнден" деп гёчюрюле. Гёремисен къумукъ тил нечик бай, терен маънаны бере. Орус тилде "наизусть" шолай терен маънаны бермей.

Къумукъча китаплар чыгъа болгъан сонг, олар охулма да охуладыр.

- Тек кёбюсю язагъанлар оьзлени китапларын болмаса, оьзгеленикин охума да охумай. Сиз охуймусуз къумукъ китапланы, "Тангчолпанны", "Ёлдашны"?

- Я, охуйман озокъда. Мени айрокъда "Ёлдашны" ичиндеги "Времена" кепиме геле. Бизин халкъ тарихин билмеге герек. Тарихин билмейген халкъны гележеги ёкъ.

- Сиз ДГУ-да сагьна инчесаниятны кафедрасыны заведующийи де дюрсюз. Гьалиги студентлени билим, англав даражасы нечикдир?

- Кафедрадагъы ишим мени кёп заманымны ала. Язмай токътагъанымны себеплерини бири де шо - заман етишмей. Студентлер булангъы иш мени учун бек къужурлу. Биз Дагъыстанны театрларына артистлени гьазирлейбиз. Бизин кафедра болмагъан буса, театргъа башгъа ерлерде охуп, герек чакъы яш артистлер гелмежек эди. Ондан къайры да, мен Дагъыстанда эки янгы театр да ачдым - ногъай ва табасаран. Гьали андилеге де айтаман оьз театрыгъызны ачыгъыз деп.

- Сизин, гертилей де, тюрлю-тюрлю тармакъларда этген гёрмекли ишлеригиз бар. Тек бир де юбилейлеригизни этмегенсиз. Пачалыкъны ягъындан да сизге уллу атлар-савгъатлар берилген деп эшитмегенмен. Не себепден?

- Халкъны жыйып, уллу залларда этилеген юбилейлени мен тюз гёрмеймен. Юбилей лап ювукъ адамлары булан этилме герек. Сен айтагъан атланы-савгъатланы да биревлер чабып-айланып, оьзлер гьайын этип алалар. Мен гьар заманда да ойлашагъанымны тувра бетине айтып, гьакимлер булан эришип гелгенмен. Сонг олар не учун берсин магъа оьр атлар да.

- Сиз гьали дагъы да нени уьстюнде ишлеп турасыз?

- "Солтанмутну" пьесасыны гьакъында айтдым. Бугюнлерде опера театрда яшлар учун "Кошкин дом" деп опера салып битдим. Дагъы да мен Ал-Къылычны гьакъында кино салма хыял этемен. Шо гьакъда Хизри Исаевич Шихсайитов булан сёйлеме сюемен.

- Сонг, Йырчы Къазакъ артгъа тайдырыламы?

- "Йырчы Къазакъны" сценарийи де гьап-гьазир. Спонсор табылса, бугюн чыгъарма да ярай. Дагъы да Лак театр Гьарун Сайитовну "Къалайчылар" деген пьесасын салмакъны тилейлер.

- Гьали де салмагъанмылар олар "Къалайчыланы"?

- Салгъанлар. Тек оьзлер де рази тюгюл оьзлер салгъан кюйге.

- Ислам Амашевич, ата юртугъуз булангъы къатнавугъуз нечикдир?

- Мени атамны юрту - Къазма. Мен оьзюм Кёстекде тувгъанман ва оьсгенмен. Школаны Муцалавулда битдирдим. Анамны юрту - Эндирей. Онда да тургъанман. Атам Кёстекде 55 йыллар яшагъан. Ол онда тюкенде ишлей эди. Шонда гечинме де гечинди, тек оьзюню васиятына гёре, Къазмада гёмюлдю. Кёстекде атабызны бек абуру бар эди. Ол оьлгенде кёстеклилер оьзлени къабурларында гёмгенни де сюе эди. Бир керен мен Кёстекге баргъанда, атамны ювугъу Пахурдин деген тамаза магъа булай деген эди: "Сагъа да, агъанггъа да Кёстекде неге абур этегенни билемисен? Эсигизге гелмесин яшавугъузда етишген уьстюнлюклеригиз учун деп. Атагъызны уьюнде бир сари тетрады бар эди. Шонда ол борчгъа берип де, садагъа учун да юртлулагъа этген чакъы къуллугъу язылгъан. Шону учун сюе халкъ сизин де".

Лакъырлашывну язып онгаргъан
Рашит Гьарунов


Опубликовано: газета "Ёлдаш", 9 сентября 2011 г.

Размещено: 14.09.2011 | Просмотров: 3491 | Комментарии: 0

Комментарии на facebook

 

Комментарии

Пока комментариев нет.

Для комментирования на сайте следует авторизоваться.