Кумыкский мир

Культура, история, современность

«Оьзюне не тарыкъны девюр оьзю биле»

Салав Алиевни четим соравлагъа жаваплары

Илмуда, янгылыкъ яратыв ишде шекленивлер, инамсызлыкълар гьар заманда да болуп гелген. Инамсызлыкъ, шеклик аз болгъан сайын, этилген ишни гючю, таъсири де арта. Гючюбюз чатгъан кюйде, шолай инамсызлыкъланы бирлерин тайдырма, кемитме къасткъыла туруп, белгили алим ва жамият чалышывчу Салав Алиев булан ону илму ва жамият-политика чалышывундагъы къумукъ халкъны ой-пикру байлыгъына этген зор къошуму гьакъда ва бир-бир оьзге темалагъа гёре лакъыр этебиз.

 

 



                             


Йырчы Къазакъ ва башгъалар

 

– Салав Магьамматсалигьович, бизин уллу шаирибиз Йырчы Къазакъны биографиясын ва яратывчулугъун ахтарывда сиз чакъы иш этген алим бар буса, тамашадыр. Ахтарывлардан къайры, сиз  Йырчы Къазакъны   асарларыны бир нече китапларын да чыгъаргъансыз. Шо ягъындан этген уллу ишни гери урма бажарылмай буса да, Къазакъныки деп шо китаплагъа гийирилген бир-бир асарлар онуки тюгюл деген пикру да яшай. Яшырмайман: шолай шеклилени арасында мен де барман.

 

– Шолай гьисап этегенлер, биринчилей, оьзлени къаравларын далиллешдирип, язып чыгъара буса яхшы болур эди. Экинчилей де, шо тайпа шеклилеге гертиден де гьакъ герти дагьили  шаирибиз Йырчы Къазакъны уьстюнден мен чакъы узакъ йыллар чалышмакъ учун бирдагъы оьмюрлер ёрар эдим.

Не темада болса да, мен шулай бир аслу затгъа таянгъан къастны юрютемен. Дюньяда Аллагьутааланы къудратлыгъы булан гьеч бир зат да такрарланмай, такрарланма кюй де ёкъ. Лап тынч къайдагъа салып айтгъанда, алма терекде алма бите, гьармут терекде гьармут бите. Амма терек деп умуми айтылып юрюле буса да, гьармут терекде алма битмей. Шону йимик, гьар-бир оьз ёлунда токъташгъан пагьмулу адамны бек сыралы яратывчулугъунда башгъа айрычалыкъ бериле. Огъар, сюйсенг, пасигьлик деп айт, сюйсенг, оьзденлик деп айт. Шону учун инсан болуп дюньягъа гелген сонг, Салавну бютюн къысматын белгилейген «салавлугъу» бола, Рашитни «рашитлиги» бола. Шоллукъда, оьзюню тарихи гелишинде  Худай шо адамгъа не къайдалы «код» салма тийишли гёрген буса, инсан янгыз шо пурманлыкъны кютювчюсюдюр. Терекни къудраты оьзюню емиш къудратын табагъанда йимик, шондан гьасил болагъан гьар кимни янгыз шу адамгъа хас къадагъасы таймай юрюле.

Шону учун ким буса да бирев Къазакъ боламан яда огъар ошатып йырлар язма боламан дей буса, шо биз оьзюн уьлгю тутагъан  Къазакъ тюгюл яда буса шо  «мен о болуп язма болар эдим» деген гиши гьакъдан аридеги жинперес.

Гьар герти шаирни янгыз оьзюне хас битими, алымы, ондан къайры да бютюн барлыгъы булан яратылгъан къарав ва яшав системасы болагъаны герти. Шолай битимни не башгъа гиши яратма, не де о болуп «оюн» ойлама болмай, шу гьал янгыз сагъа берилген оьзденликдир. Дагъы да алда айтгъаныбызгъа къайтып гелейик, гьармутда алманы татыву болмас.

Мен муну шунча да ташдырып айтагъаным – пелен йыр яда шиъру Къазакъныки тюгюл яда дюр деп айта буса, ону поэтика системасыны теренине тюшюп къарама герек. Шону оьзюню шо даимликге берилген  системасына салып эленмей туруп, къатты токъташдырывгъа кюрчю болмас. О далилсиз ёрав болур. Ичингдеги сыркъавунга, о сени не санынгда болса да, къанынгны эмгендей оьтмей туруп, етмес. Шону учундур, бизин бырынгъылар булай айта гелген: къастынгны къаны – англавда.

Муну неге бу ерде айтма борчлу болдум? Эгер де Къазакъгъа бакъгъандагъы шеклик ойлары барлар ону яшаву ва яратывчулугъу гьакъында мен ва башгъа кёп ёлдашлар язгъан чакъы материаллар булан охуп таныш болгъан буса, шулай оьзюнде тувгъан соравлагъа жаваплар табар эди деп эсиме геле.

Рашит, багъышлап къой. Сен береген сорав, мен билсем, оьзлер излеп авара болмай, шекликни гьатдан озуп мод этип юрюйгенлер болма ярай яда оьзю гёрмегенни ёкъгъа, болмагъангъа гьисаплайгъан бир «авруву» булангъы гиши болмакъ бар.

Амма гьакъ юрекден юреги авруп шекленив эте буса, о яман хасият тюгюл. Карл Маркс агъавгъа: «Сен лап ушатагъан не затдыр?» – деп сорагъанда, ол: «Гьар-бир затны шекликге салып къарама оьтесиз кепиме геле», – деген. Яхшы ойлашып къарагъанда, булай хасият пайдалы болуп чыгъа. Неге тюгюл, гьакъ юрекден гелеген шекленив сени излевчю, ахтарывчу ёлгъа тебере.

– Биз шолайланы арасында болма сюебиздир дагъы…

 

– Миллет, халкъ арада арты уьзюлмей бу тайпа соравлар да юрюлмеги парз. Мен инанаман, къумукъларда энниден сонг да излевчюлюк, ахтарывчулукъ дагъы да бек артажакъ. Мен университетде дарс берип ишлейген йылларымда гьар студентге шу излевчюлюк «аврувну» юкъдурмакъны къастын юрюте эдим.

Эгер де бизин арабызда шолай къастлыкъ юрюлмей эди буса, биз алдагъы заманларда йимик адабиятыбызны тарихин Йырчы Къазакъдан ари чыгъармай, шо бир мезгилде хабарлап туражакъ эдик. Бугюнлерде бизин язывлу адабиятыбызны тарихи минг йыллардан ари чыгъа бара.

Гьалиден бир 30-40 йыллар алдын бизин халкъ Микайыл Баштудан, Абдулла ал-Хазариден, Бухарай Райгьандан, Умар Тюменлиден, Умму Камалдан, Къобуз Абдулладан ва башгъа олай кёплерден гьеч англаву, билегени ёкъ эди. Бугюнлерде буса излевчюлюк гюн сайын гюч ала. Милли тарихибизден, маданиятыбыздан ва ругь яшавубуздан англавубуз токътавсуз арта.

Бугюнлерде Б. Магьамматов, Гь. Оразаев ва Ю. Идрисов онгарып печатдан чыгъаргъан къумукъ язывчуланы справочник китабында 9-10-нчу асрулардан башланып къумукъ адабиятчыланы гьакъында мекенли баянлыкълар бериле. Шо «Справочник», «Къумукъ энциклопедия сёзлюкден»  ва олай да «Асрулар сезе гелген асил сёз» деген бизин халкъны минг йыллыкъ адабият антологиясындан сонггъу мекенли уьчюнчю абат деп эсиме геле.

Йырчы Къазакъны алда эсгерилген китабы булан байлавлу этип дагъы да бир-эки ойларымны айтмакъны тийишли гёремен. Биз шо китапгъа салынгъан йырланы Къазакъныкими яда башгъа авторланыкими деп белгилейгенде, оланы тарих документлешдирегенден, ону поэзиясыны ва олай да бютюн яратывчулугъуну ич законларына таянып янашагъандан къайры, филологияны оьзюню алгебрасы гьисапланагъан текстология ва лингвопсихотропия илмулардан пайдаланма да къаст этдик. Бу – масъаланы четим ери. Ону къояйыкъ да, бир нече мисаллар гелтирейик.

Йырчы Къазакъны оьзлени айланасында полемика-оьчешив тувулунуп гетеген эки шиърусун алайыкъ. Оланы бириси – «Заман гьали бизге шулай айлангъан», экинчиси – «Тюлкю, хошгелдинг, хошгелдинг!» Башлапгъысына оьз заманында А-П. Салаватов Йырчы Къазакъны шиърусуна йимик уллу къыймат берип язгъан. Берсе берсин, бу эки де шиъругъа адабиятчыланы арасында эки башгъа къарав бар. Бир адабиятчылар «Заман бизге гьали шулай айлангъанны» хамаматюртлу йырав Алипмурзаныки эте, «Тюлкю, хошгелдинг, хошгелдинг» буса  къакъашуралы Абдурагьманныки деп ёрай.

Гертиден де, иш шолай экенин яда тюгюллюгюн токъташдырмакъ учун мен оьрде эсгерип гетген илму оьлчевге салып къарама тюше. Янгыз шо къайдалы къаныгъывлу ахтарыв бизин гертиликге элтежек. Дагъы къайдадагъы «пелен айта, пелен айтмай» деген уьстденсув янашывлар  авлакъдагъы къаммакъланы ари-бери теберип турагъанда йимик болажакъ.

Бирдагъы бир мисал. Белгили адабиятчы алим Солтанмурат Акъбиев Эндирейде тапгъан 1893-нчю йылны тархы булангъы къолъязмада «Тюлкю…» Къазакъны авторлугъу булан берилген эди. Мени ювугъум, белгили адабият ахтарывчу Гьанипа Акаев шо шиъруну язылгъан кююне къарап, къакъашуралы Абдурагьманныки гьисап эте. Амма Абдурагьманны революциядан алда чыкъгъан «тюрк» китапларыны биринде де шо шиъру берилмеген. Мени къаравумда буса, шо шиъру «тюрклени» агъымына салынып, юмарлашывгъа парх берип язылгъан Къазакъны шиъруларыны бири болма герек.

Къазакъны «Батыр булан къурдаш бол!» деген китабына салынгъан гьар шиърусу къайдан алынгъан, негер асасланып берилегенин язабыз десек, кёп арты битмес языв болажакъ. Шону учун шу масъалагъа иштагьы гелегенлер «Батыр булан къурдаш болну» ахырына ерли тергев салып охуп чыкъмакъны тийишли гёремен. Китапны ичинде шо тайпа суаллагъа жаваплар табылажакъ.

Алда да айтылып гетди – айрокъда оьр пагьмулу буса, шаирни янгыз оьзюне хас болагъан чеберлик ва келпет яратыв къайдасы бола. Ону инкар этме бажарылмай. Неге тюгюл, огъар янгыз шо адамгъа хас языв хат бериле. Бу ойгъа да кёп мисаллар гелтирме ярар эди. Гьалиге бир мисал булан тамамланып къалайыкъ. Къазакъны сибирлерден гелген йырындагъы «жан агъалар» деген калимасына маъна берип къарайыкъ.

– Арестант деп ат тагъалар,

Бу бизин гьалларыбыз, жан агъалар.

Жан агъалар, сизге дуа аманат.   

Бир документ болмаса да, шу сатырланы тагъымы ва агъымы шу йырны янгыз Йырчы Къазакъ айтма болагъанны исбатлай. Шолай экенни бу сатырларда ачыкъ белгиси бар. О недир деген суал арагъа чыгъа…

Рашит, сен эшитгенсендир, мисал учун, китап тилде бир-бир авазланы (шолай да гьарпланы, тап шо бизин бырынгъыдагъы рун язывда йимик) айтылагъан кююне къарап, шо сёзню аслу маънасы белгилене. «Ат» дегенде «а» авазны айтылагъан макъамына гёре, шо я ат бола, яда къачыр бола, яда къодукъ бола, я тай бола.

             Бизин тилде де бир-бирде шо закон къоллана деме ярай. Масъаланы бу янына бизин лингвистлер гьали де тийишли кюйде маъна бермей оьтелер. Гел, булай бир сурат этип къарайыкъ. «Вагь» десенг, тамаша болагъанны гёрсете, «баъ» – разилешмейгенликни гёрсете, яда «яъ», «аъ» десенг, инанмайгъанлыкъны билдире. Мисалланы узатмайыкъ, къояйыкъ. Оьрдеги сатырларда такрарланып гелеген «жан агъалар» деген калимагъа гелейик. О калима, ону сыралы маънасы янгыз ону девюрюнде, янгыз оьзюню яратывчулукъ системасында болма бола: не геч тюгюл, не тез тюгюл. Къазакъ айтагъан не «бай агъалар» тюгюл, не «уллу агъалар» тюгюл, не «дин агъалар, къардашлар» тюгюл, шаир оьзюню дуаларын аманат этип язагъан оьзю булан бир юрек ругьдагъы, бир къастдагъы, бир дюнья къаравдагъы ва англавдагъы, ондан да оьтюп бир гьаракатгъа белсенген тенг эренлер – девюрню къагьруманлары.

М-А. Османов, Х. Уцмиев, Атабай Атавов йимик адамлар ва олагъа

 ошагъан Къазакъны бир йырында атлары эсгерилеген 50-ге ювукъ шаир булан юрек бирликдеги ювукълары ва дослары.

               Гьасили, биз нени гёребиз? Гьали де Йырчы Къазакъны не яшав ёлу, не яратывчулугъуну гьайран аламатлыгъы толу маънасында ачылып, чечилип битмеген. Ону ёлун ёллап, йыракъ сибирлеге сапар чыгъып гелме гьали энни сама болурму эди  экен деп, чакъда-чакъда ойлашаман.

 

 

«Анжи-намени» автору ва Антология

 

 

             – «Анжи-наме» китапны арагъа сиз чыгъаргъаныгъыз белгили. Тек шону оригиналын гёрген адам ёкъгъа гёре, шолай китап болгъанлыгъына шеклик таймай. Шо гьакъда не айтма боласыз?

 

          – Менден къайры да о китапны гьакъында къумукъ арада хыйлы алимлер язгъан материаллар бар. Шекленегенлер башлап шо ахтарывланы охуп чыгъа буса, бизге оьчешип сёйлеме тынч да, къужурлу да болажакъ эди. Бир язгъанымны къайтарып айтаман десем, сёз узакъгъа гетежек. Не этме герек, шу ерде де бек къысгъача алда айтгъанымны къайтарып айтма тюшежек.

             «Анжи-намени» автору Мустапаны уланы Къадирмурза дюньядан гетгенли, эки юз йыллагъа айлана тура. Ол эсгидеги Амирхангентде яшагъан кахулайлы, 1831-нчи йылда оьлген, тавтюпдеги Кахулайны эсги къабурларында гёмюлген. Ону адабият варислигин оьзлени къолунда сакълап болгъанланы кёбюсю – Магьаммат-къади, Алим-гьажи, Ибрагьим-гьажи, Шагьав Къадиев, Мюгьютдюн-гьажи, Абдулнасур Къадиев, Пайзулла Къадиев, Магьачкъаладагъы уллу межитни имамы Тетекъай-къади, бизин атабыз Магьамматсалигь – бирлери 20-нчы асруну башларында, бирлери шо асруну орталарында, бирлери ахырларына таба яшавдан гетдилер.   

         Шо китапны къолуна тутуп охугъанлардан бизин санама ярай буса, гьалиге къалып экев барбыз. Олардан бири – менмен (шо гетген юз йылны 60-нчы йыллары эди), экинчиси – гьалиги белгили жамият чалышывчу Гьюсен Юсупович Адилов. «Анжи-намени» оьр къыйматлы гёрюп язгъанланы ахтарагъанлар, тарыкъ буса, белгили алимлерибиз Р. Магьамматовну, А. Гьажиевни, А-Къ. Абдуллатиповну, К. Алиевни макъалаларын охуп къарасынлар. О да азлыкъ эте буса, оланы арасында  китапны оьзлени юрту Хамаматюртда межитни имамы болуп ишлеген Азим Абдуллаевден алып таныш болгъан гьалиги педуниверситетни дарс беривчюлеринден  Магьаммат-Расул Усахов, Изамит Асеков да болгъан. Шолар бир заманны ичинде Тетекъай-къади охугъанны эшитме сюе буса, Гьюсен Адилов хабарлайгъангъа тынгласын.

          Дагъы да генг маълуматлар жыйма сюе буса, «Анжи-наме» китап давдан сонггъу йылларда къазиюртлу ва тюпкъотанлы тамазаланы арасында къолдан-къолгъа берилип юрюлген китап «Анжи-наме»  болгъанны эшитме сюе буса, шону хабарлайгъан адамлар булан заман табып ёлукъсун яда хамаматюртлу Азим Абдуллаевни уланлары булан ёлугъуп хабарласын. Булай ишлер де бир-бир охувчуланы къандырмай буса, бугюнлерде шо китапны гьызы къайда бар экен деп чабып айланма герек.

         Магъа сораса, мен айтма сюемен: тез-геч «Анжи-наме» табылажакъ. Мен шогъар бир де шеклик этмеймен. Эсге алайыкълар: къарабудагъгентли Жамалутдин-гьажини «Къарабудагъгентни тарихи» китабыны гьакъында да, Къызлар шагьарлы А-Гь. Ибрагьимовну «Къызларны тарихи» деген китабыны гьакъында да кёп йыллар шолай гьар тюрлю хабарлар юрюлюп турду. Артда да табылып, айры китаплар этилинип чыгъарылып, халкъны арасында яйылды.

              «Анжи-наме» бир ерлерде биревлерде сакъланып турагъангъа, о табылып чыгъажакъгъа мен бир де умут уьзмегенмен ва  уьзме хыялым ёкъ.

         

– Сиз чыгъаргъан «Асрулар сезе гелген асил сёз» деген къумукъланы минг йыллыкъ адабият антологиясына гиргенлени бирлери къумукълар деп язылгъанлыгъы да шеклик тувдура. Сёз шонда гирген башлапгъы бир нече авторланы гьакъында юрюле.

 

                – Башданокъ айтайым, шу сен гётереген суалгъа шо китапны тергевлю охуйгъан адамгъа мекенли жаваплар табылажакъ. Шону учун булай сораву булангъы ёлдаш айрыча алгъанда не асарны, къайсы авторну айтма сюегени эсгериле буса, жавап берме тынч болажакъ эди. Болмагъан сонг, умуми къайдада жавапланмаса болмас.

           Рашит, сен айтагъан кюйде, биз, Антологияны къурувчулар, Гьанипа Акаев ва мен, бизге берилежек шо тайпа зек (каверзный) суаллар болажакъны биле эдик. Неге тюгюл, шу тайпа масъалалагъа бакъгъанда, айрокъда идентификация ва диверсификация масъалалагъа бакъгъанда, айрокъда оланы бизин тарихибизге, милли язывубузну болмакълыгъына бакъгъан якъда, гьатта алимлени арасында бирлик ёкълугъу  бизин халкъны этноисториясын, халкъ болуп амалгъа геливюн гьатдан оздуруп «яшлыкъгъа» салып, гьатдан озагъан бир тамаша ерсиз «нарысталыкъгъа» салып язагъанланы санаву артса тюгюл, кемимейгенни биз яхшы биле эдик. Антологияны чыгъармакъ булан  шолай ёлубузну бёлеген къара баруланы бузуп авдармакъ да бизин алдыбызгъа салгъан бир сыйлы борч эди. Саламатлыкъны буза буса да, айтайым, Антология халкъны къолуна тюшмеклик шулай бизге, бизин тарихибизге, маданият гелишибизге салына гелген бугъавланы алып бир якъгъа пырхытды деме ихтиярыбыз бар.

              Совет тоталитаризмни йылларында булай иш бажарылар деме де къыйын эди. Айрокъда бизин Дагъыстанда… Биз о заманларда бизге гючден, «шу сизге артыкъ да таман» деп берилген «младописьменный народ» деген атны (байракъны) тюбюнде юрюйген халкъ эдик. О йылларда гьатта алимлер де Кавказдагъы тюрк халкълагъа «тюрк халкълар» деп язма тартына эди. Буланы тарихи шавхаллыкъдан ари чыкъмай, «нарыста халкъ» деген атлагъа къулакъларыбыз чы нечик де, эслерибиз де таза къайтып битген эди. Оьз арабызда да олай бырынгылыкълагъа  чыгъып, башыбызны аврутмакъ деген къылыкълагъа хырданыбызгъа ерли дёнме башлагъан эдик.

               Хазарлагъа, хазар пачалыгъына, къунлукъгъа, камэрликге, къуман-къыпчакълыкъгъа бизин ата-бабаларыбызны бир тююр аралыгъы ёкъ йимик англавлагъа бизин дёндюрме аз къалып тура эди.

               Бютюн дюньяда оькюрюп юрюлюп турагъан хазарлыкъгъа ону оьзек тамур чалышывчуларындан  болгъан къумукъ-къуманлар, къарачайлар, балкъарлар, къарайымлар ва олай кёп оьзге тюрк къавумлардан оьзлени шо девюрлерин ахтаргъан не тарихчи, не археолог, не лингвист, не адабиятчы чыкъмай эди. Шолай иш этемен деп план тутгъанланы да чыгъып къачардай гьалгъа сала эди. Белгили къумукъ алим Тамай да, тюзюн айтсакъ, шо гьалгъа тюшюп, Дагъыстандан гетме борчлу болгъан эди.

              Эгер де М. Артамонов, Л. Гумилёв ва Зайончковский йимик алимлер болмагъан эди буса, илму гьалиги Къыбла Россияны ва Кавказны чёллеринде, Каспий денгизни, Эдил сувну ягъаларындан тутуп, тап Киевлеге, Венгриягъа етгенче 300-400 йыллар чалышгъан Хазар пачалыгъы болгъанмы, болмагъанмы деген гьалгъа чыгъып битген эди.  

             Шоллукъда, о девюрлердеги ва сонггъу асрулардагъы бизин варислигибизни шагьаты болагъан агьвалат, ругь туташлыкъны аламаты болур йимиклери, пучлукъ салынып, я урлана эди, яда яллатывгъа тарый эди, яда буса башгъа халкъны тарихине янсыллыкъда къоллана эди. Хазарлыкъны тувра варислери деп илмуда биринчилей болуп  Гумилёв, Артамонов, Зайончковский башлап оьзлени китапларында айтдылар. Шогъар да къарамайлы, бугюнлерде, гьали буссагьатгъы заманда да бир-бир алимлени янындан тарихдеги бизин хазарлыгъыбыз ону девюрюнде, ону составындагъы бёлюгю болгъан янгыз булгъарлыкъгъа табиленип сёйленегенликге мен бюс-бютюнлей къаршыман.

          Бу сюйсе тарих масъалаларда болсун, сюйсе тил масъалаларда болсун, сюйсе фольклор, адабият масъалаларда болсун, шулай барышда биз, бырынгъы хазарлыгъыбыздан чыгъып, генг дюнья арада ат къазангъан Микайыл Баштугъа, Абдулла аль-Хазариге, шолар булан бирге Бухарай Райгьангъа, Умар Тюменлиге ва олай да Умму Камал булан Валаи Дагъистани йимик бизин халкъ булан тувра аралыгъы бар тарих адамларыбызны  тийишли тергев салып къыйматламагъа тавакаллыгъыбыз етишмей тургъан.

Мунда эсгерилген язывчулардан къайры, дагъы да кёп тарихи шагьатнамаларыбыз гьали де гьисапгъа алынмай, оьзлеге гезик къачан етишер экен деп къаравуллап турагъаны белгили. Булай маънада алып къарагъанда, бизин Антология – биринчи абат. Шу барышда иш узатылажакъ, буссагьат биз Антологияны экинчи томун печатгъа берме гьазирлеп турабыз. Эгер де шу ишге юреги авруп, ичибушагъан спонсор табылса, шо экинчи абат да кёп къумукъ охувчуланы янгылыгъы булан гьайран этер эди деп умут этебиз.

         Халкъны оьз тарихине къаравун янгыртмакъ учун шону кюрчюсюнде, Гумилёв да, огъар къошулуп Мурат Аджи де айтгъанлай, туташ гьаракатчылыкъны, оьрленивню, башгъача сёзню къоллап, милли пассионарлыкъны ёлуна салмакъ учун бир йыл, беш йыл, 15-20 йыллар чалышгъан булан болмай, бу тайпа ишлени мекенли натижалагъа гелтирмек учун, бютюн оьмюр боюнг берип чалышма тюшегени ачыкъ зат. Булай ишни де герти ва оьр илму даражада юрютмеге герек бола.

         Шу ишни, кюрчю антологиябызны къурувну, биз Гьанипа Акаев булан университетде ишлейген йылларыбызда башлагъан эдик. Шогъар абатланывубузну биринчи уьлгюсю биз 1980-нчи йылда чыгъаргъан «Революциядан алдагъы къумукъ адабият» деген китап болду. Шо алымны яшавгъа чыгъармакъ учун мен 1989-нчу йылда язгъан «Асрулар сезе гелген асил сёз» болду. Шу къайдада бизге бизин адабиятны тарихин 500-600 йыллыкъ тарихи теренликге чыгъарма бажарылды. Шу эки де илму-ахтарыв китапларда биринчилей болуп бизин адабиятыбызны тарихи материалы гьисапда Дадам Къоркъутну эпосу ва олай да Къобуз Абдулланы ва Умму Камалны атлары эсгерилген эди. Жамият арада гьалеклик гётерилип, «Тенглик» гьаракат къуруму яралып, иш гёрме башлагъан йылларда магъа о гьаракатны башчысы гьисапда ону кютме намус тюшюп, шо адабият ахтарыв ишни 20 йыллагъа токътатма тюшген эди.

             2010-нчу йылда биз шо адабиятчылыкъ ишибизни янгыртып, 2013-нчю йыл шу сен сорайгъан Антологияны хыйлы янындан янгыртып, толумлашдырып, печатдан чыгъардыкъ. Биз нечакъы къаравуллап токътасакъ да, адабият алимлени Антологиягъа рецензия гьисапда сама танкъытлы къыйматлавлар болмады. Шоллукъда, бизге къумукъ адабиятны тарихин (ону революциядан алда барлыгъын) 9-10-нчу юз йыллардан башлап, туташландырып, Йырчы Къазакъгъа, М-А. Османовгъа, олардан сонг атлары белгили болгъан Нугьайлагъа, Абусупиянлагъа, Дадав Магьамматовлагъа ва олай да Темирболат Бийболатовлагъа, Зайналабит Батырмурзаевлеге етгенче уьйренме герек деп, дагъыстан школаланы, университетлени алдына уллу масъала салдыкъ.

        Бугюнлерде печатгъа берилме гьазирленген экинчи китап шо бырынгъылыкъны дагъы да инамлы этеген узатылыву болажакъ деп биз бек инанабыз. Шо эки де томда аты айтылгъан шаирлерден, язывчулардан бизин къумукъ халкъгъа, бырындан гелеген элибизге не хазарлыкъгъа, не шавхаллыкъгъа тувра аралыгъы болмагъан бирев де ёкъ. Озокъда, гьар-бир охувчугъа ачыкъ билме тюше, бырынгъы адабият асарланы тили гьар заманда бугюнгю жанлы сёйленеген къумукъ тилге гьар гезик бюс-бютюнлей рас гелмей, гелме кюй де ёкъ. Тил, табиатда йимик, жанлы тюрленивню законларына гёре яшав сюре.

            Хазарланы тахшагьары болгъан Анжи шагьардан гёчюп гетме борчлу болуп, Башту (Киев) шагьарда ерлешген оьзлени уллатасы Абдулланы Хазар пачасы Къаракъ оьзю (Абдулла-къади) къургъан межитини алдында асмакълагъа илип оьлтюре.  Сонг ону уьягьлюлеринден болгъан Микаил Башту ва Абдулла ал-Хазари эл ташлап гетгенден сонг, Хазарияны лап ари буччагъы Баштуда, ону булан бирче Болгъар ханлыкъланы боюнда атлары бютюн айланагъа белгили язывчулар, бусурман билимчиликни ва охувну гьайын этип айлангъан инг белгили чалышывчулар бола. Оланы яратывчулугъундан башлап тюрк дюньясында «тюрки» деп аты булан языв адабият тил формалашып, пачалыкъланы арасында о хас кюйде языв тил гьисапда юрюлме башлай. Шо язывлагъа Микаил Башту оьзю «тюрки» тил деп ат къойгъан болгъан. Ону уьстевюне дагъы да эсгерме тийишли гёремен, Абдулла, Микаилни уланы, оьзюне аль-Хазари деп айтмакълыгъы да ва олай да оьзюню инг уллу тарихи китабына «Хазар тарихи» деп ат такъмагъы да негьакъ болмагъан.

           Олар йимик бизин Къоюнкъаладан (огъар Гелбах ва Бавтогъай деп де айтыла болгъан) бир тюрлю яшав себеплеге гёре, Тюркия якълагъа гетип, бютюн бусурман арада аты белгили болгъан Умму Камал да бизин элни вакили. Ону «Эдил бойну шаири» деп, оьзленики этип татарлар булан башгъыртлар да юрютегени, ону оьзлени милли культура аламаты гьисап этегени кёп йыллар бола. Умму Камал XV-нчи асрулардан берли Тюркияны адабиятына таъсир эте гелегени 500-600 йыллагъа айлана тура.

             Къумукъну хазар заманларындан берли аты айтылгъан Къызлар шагьарыны боюндан башланагъан Тюмен шагьарында тувгъан, Акъсакъ Темирни асгерлерини чапгъынларындан сонг Тюркиягъа гёчюп гетме борчлу болгъан Умар Тюменнай да Къумукъну шаири болгъангъа гьеч бир шеклик ёкъ.

            XIII-нчю асруда яшагъан Бухарай Райгьан да Умму Камалны ата-бабаларыны вакили экени эсгерилген бир нече инамлы тарихи язывлар да сакълангъан.

            Бу тайпа мисалланы дагъы да узатып гёрсетме де ярай эдим. Амма сен салгъан: «Оланы къумукълугъун къайдан билебиз?» – деген соравгъа шунда айтылгъан чакъы зат да тамандыр деп эсиме геле.

           Шу тайпа соравлар арагъа чыкъгъанда, шо ишни юрютеген касбучулар айтагъангъа инанып янашагъан кюй яхшы эди. Шекленив дагъы да кёп билме къурчлукъ, янгы излевчюлюк ярата буса, пайдалы. Амма яратмай буса, зарал гелтирсе тюгюл, ону гьеч бир де пайдасы болмас.

            Натижада шулай бир ойну айтып, шу соравгъа береген жавабымны тамамлама сюемен. Яшырмай айтсакъ, алдагъы кёп йылланы боюнда да, гьатта бугюнлерде де бизин халкъны гетген девюрлердеги яшав агьвалатлагъа ва культура барлыгъыбызгъа янашывда да бек уллу гьайсызлыгъы болгъан.

                 Эгер де шолай болмагъан эди буса, неге гьали болгъанча бизин гёз алдыбызда токътагъан тарих ва адабият фактлагъа гёрмемишлик ва эшитмеслик юрюте болгъан экенбиз дагъы?! Оьзюнг ойлашып къара, Хазар пачалыгъы 300-400 йыллар беклеше яшагъан. Шолай болгъан сонг, ону къатты юрюлеген сакълавчу ва къурувчу  идеологиясы, дюнья къаравлары, терен инаныв кюрчюсю ва туташ юрюлеген авуз, языв культурасы болмагъан эди буса, о пачалыкъ шонча юз йыллар яшармы эди?! Бизин гёз алдыбызда, гьаранбалагьгъа 70 йыллагъа чыдап, шонча уллу Совет Союзу болмагъандай дарбадагъын болуп, ёкъ болду. Бу тайпа масъалаланы тарихчилеге къояйыкъ. Къысгъача этип айтгъанда, бизин адабиятыбызны биринчи минг йыллыкъ антологиясына салынгъан асарлар бизин халкъны кимэрликни, къунлукъну, хазар булан къуман-къыпчакълыкъны къуршап, оьз языв культурасында юрюте гелген Кавказда инг бырынгъы халкълардан экенни ачыкъ шагьатлыгъыдыр.

 

 

Мурат Аджини юбилейи ва миллетни гележеги

 

 

             – Гетген йыл Магьачкъалада, къумукъ юртларда ва шагьарларда сизин ёлбашчылыгъыгъыз булан къурулгъан къурум комитет белгили алим ва язывчу Мурат Аджини 70 йыллыкъ юбилейине багъышлап уллу байрам чаралар оьтгерди. Шогъар байлавлу да «Салав Алиев Мурат Аджини атын гётереген атлы болуп, «Тенгликни» янгыртма къарай» деген пикру болду…

 

                – Олай ойлашагъанлар бары да яхшы. Бу – шо масъаланы бир яны. Сен билесен чи, бырынгъы бизин къумукълар булай айта болгъан: «Игит сегиз хырлы, бир сырлы болма герек». Шону булан мен айтма сюегеним: «Тенглик» къурум гьалиге биразгъа танапус алып, болушлукъ этип токътап къарап турагъанда йимик. Ону бютюн Россияны, бютюн дюнья барышны гьакъында да, олар булан бирче бизин халкъны да ва бютюн Дагъыстанны, оланы гетгени, гьалиги гьалы ва гележеги гьакъда ахыр сёзюн айтмагъан, шолар булан байлавлу къурумун толу кюйде гёрсетип де битмеген. Ондан къайры да, къайсы жамият чалышывлукъда да къайсы буса да бир къаст политикасыз иш юрютме болмай. Ону гьалиги тактика гёрюнюшю болур ва шоллукъда ону стратегия алымы да белгиленир.

                Мурат Аджини юбилейи булан биз юрютген чаралар гьар оьзбашына ойлашма болагъан адамны эки-уьч кёп уллу маънасы булангъы хыяллагъа къуршамай ва мюкюр этмей болмай эди. Шо чараланы биринчи баш маънасы булай эди. Гьар оьзюне оьзю сый этеген, гертиден де, оьзденлиги бар халкъгъа, артсыз-алсыз юрюлеген жыйынларда, съездлерде къуру тёшлерине уруп, къычырыкълы чакъырывлар ташлап турмай яда бары затны къуру пачалыкъ къурумлагъа табушдуруп къоймай, оьзюню къудратлы чалышыву булан кёп затны чечме, кютме болагъанны гёрсетме герек эди.

              Экинчилей де, ону юбилейи булан байлавлу биз оьтгерген чаралар башлап язывчубузну къан къардаш халкъы оьзюню арасындан чыгъып, генг дюнья даражасына гётерилип, бютюн тюрклюкню гьакъында, Россияны гьакъында, шолар булан бирче оьзюню ата халкъы къумукъланы гьакъында къудратлы тарихи илму сёз айтма болгъанын эсгерип, огъар уллу абур, сый берип, бютюн дюньягъа аты белгилиги булан оьктем-оьзденлик гёрсетип этеген уллу агьвалаты эди.

        Бир халкълардан чыкъгъан бир-бир дагъыстанлы уланлар Россия даражагъа чыгъып, акъча байлыкъ, мал-матагь байлыкъ къазана буса, бизин халкъны вакили Мурат Аджи дюнья даражада тарихи илму ёлларда  янгы сёз айтып, оьз халкъыны пайдасына да, огъар къардаш болагъан оьзге халкъланы да ругь ва билим байлыгъын гючлендирди.

            Мурат Аджини юбилейин юрютювде уьчюнчю къастыбыз да бар эди. Биревлер тюшюнюп англагъан буса да ярай. Шону учун ону гьалиге айтмай турмакъны парз гёребиз.

 

            – Салав Магьамматсалигьович, бизин миллетни гележеги гьакъда сиз чакъ-чакъда айта боласыз. Биревлер буса къумукъланы тилини де, оьзлени де гележеги ёкъ деп къолларын гётергенлер. Сиз шолай тёре гесегенлер булан рази болмажагъыгъыз да англашыла…

 

            – Шу соравунга жавап бере туруп, оьзюм де унутуп битген ва 1989-нчу йылда печатдан чыкъгъан «Асрулар сезе гелген асил сёз» деген китабымдан бир калима гелтирейим. Шо китапны 61-нчи бетинде «Оьзюне не тарыкъны девюр оьзю биле» деп шулай язгъан болгъанман.

      Бизин халкъны гележегине бакъгъанда мен гьали де шо ойдаман. Артда-артда ойгъа тартып къарагъанда, мен гетген юз йылны 60-70-нчи йылларында гьар айтгъанымда-язгъанымда (бу замангъа мени онгъа ювукъ печатдан чыкъгъан китапларым болгъан экен) арадан 10-15 йыллар гетип, къалгъандагъы бары ишимни къоюп, халкъыбызны янгы башгётеривюне, янгычалай оьзденлешивюню аламаты болажакъ Къумукъ халкъ гьаракаты «Тенгликни» ишин оьз бойнума алмагъа белсене болгъанман.

                 Сен бугюн де бизин халкъны гележеги гьакъда сорагъанда, юрегимде дагъы да шо тайпа масъалалар гьакиди… Билемен, шо соравгъа жавап бермек тынч иш тюгюл.

                 Амма шу ерде мени бир терен инанчымны айтайым. Илму гёрсетегенге гёре, гьар халкъны бугюнгю яшав-туруш гьалларында ону гележегини нечик буса да бир тюрлю аламатлары, ишаралары болмай кюй ёкъ. Неге десенг, бугюнгю яшавубуз яхшысы ва яманы булан гетген девюрлердеги бизин тарихи чалышывубузну яда чалышывсузлугъубузну натижасы болуп токътай. Бу бизин тарихи гелишибизни болат темирни хыры йимик къатты логикалы законудур.

            Бизин халкъгъа ону гележеги булан байлавлу ойлашагъанымны, гьалиги бизин гьалекленивлерибизге таянып айтсам, ону оьзюню оьзюне ва бары дюньялыгъына бакъгъандагъы ругьу ва инанч гючю артажакъ, милли тарлыкъны тогъасларындан къутгъарылып чыкъма къарав гючленежек, арагъа шо барышгъа парх берирдей уьлгюлю чалышыв къайдадагъы адамланы санаву артажакъ, оланы атлары генг дюнья арада белгили болажакъ (гьалиги заманны Умму Камаллары, Жалав Къоркъмасовлары, Мурат Аджилери, Абдулгьаким Исмайыловлары ва башгъалары), бизин халкъны арасында уллу, кёп яшлы ожакълар болмакъны, санавгъа алда бир де болмагъан кюйде кёп болмакъны тенденциялары артажакъ. Халкъыбызны болуву туташланажакъ ва шону булан бирликде бир хыйлы масъалалар арагъа чыгъажакъ. Шоланы арасында янгыдан (бютюн Россия булан, мундагъы бары да тюрк халкълар булангъы бирликде) янгыдан (янгы форматда) пачалыкълашывну масъаласы туважакъ. Бир янындан (бырынгъыдан бизин бабалар айта гелгендей), «Ер тартар, сув тартар» оьчешивлюк тутуш кёплени къуршап алажакъ, дюньяда къумукъ бирлешив кёплешежек (Сибирь, Тюркия, Франция, Норвегия в.б.). Бара-бара туруп, къумукълар шулайлыкъда Кавказдагъы инг уллу миллетлени бири болажакъны аламаты бар. Ону себеби шудур – мунда бизин халкъдан артыкъ эжжелги заманлардан тутуп (мисал учун, кимер къавумлар булан байлавлу алып къарасакъ) тарихлени элеклеринде бек аталангъан-эленген халкъ ёкъ. Халкъыбызны терен тарихи, эс, сёз сыралыгъында бырынгъылыкъ – кимерлик, къунерлик, хазарлыкъ ва къуманлыкъ уянма башлажакъ…

           Шону булан бирче бир-бир бизин халкъдан чыкъгъан ахтарывчу алимлеге дагъы бирев де етме болмас йимик илму ёллар ачылажакъ, олар оьзлеге бютюн дюньяны тергевюн тартажакъ. О адамлар бизин тилибизде яшырылгъан шулай кёп санавдагъы сырлагъа ес болажакъ чы, шолагъа таянып  бютюн инсанлыкъгъа шонча да бир де къаравулланмайгъан кюйде пайдалы болажакъ чы, ону сырын билмек учун бизин тилни билмеге сюегенлер бютюн айланада бирден-бир артажакъ. Олай Къумукъдан чыкъгъан бир-бир адамларыбызгъа Тенгириден яшыртгъын атын билегенлер гьар ёрагъаны ва айтгъаны болагъан адамлар деп ат тагъылажакъ. Башгъалар бу аламатгъа «къумукъларда – Атлантида уяныву» деп ойлашажакълар.

        О да не себеплерден болажакъ деп сорасагъыз, ону да жавабы ёкъ тюгюл. Гьар дюньягъа гелген адам тувгъан йылында  ва атында ону бары къысматы язылып болагъанда йимик, гьар миллетни атына да шо сыралыкъ къуюлуп салынгъан!

           Бизин халкъны милли атыны къап-ортасында «м» болмакъны айтма уллу маънасы бар. О бек уллу сыралыкъ. Шону учун къумукъ тилни билеген адам жанлы сёйлевюнде де, язывунда да денгизге «денгизим» демек, Таргъу тавгъа «Таргъу тавум» демек, Тенгирине «Тенгирим» демек, Аллагьына «Аллагьым» демек шо сыралыкъны оьтесиз артдыра, айтагъанына ювукъ эте, ону бир туташ къудрат гючге айландыра, гьар кимни айтагъанын яшавгъа чыгъара. Шону учун гьалиги школаларда (мисал учун, Къарабудагъгентни школаларында йимик) «учитель» деп айтмай, «учителим» деп айтып, «агъай» деп тюгюл, «агъайым» деп айтма уьйрете эди буса, халкъны арасында татывлукъ, бир-биревге этеген сый-абур бирден-бир артажакъ эди! Шулай айтып уьйренсек, сен абур этип айтагъан зат, я адам сени оьзюнгню къудрат гючюнге айлана. Бу буса, гертиден де, уллу я раббилик бола.

            Гьали буссагьат дюньяда болуп турагъан агьвалатларда, бизин халкъны дюньялыкъ яшав къурув къастларында шу биз айтгъан чакъы затны ачыкъдан гёрюнюп-гёрюнмей де аламаты ёкъ буса, ону гьакъында эсгерип турма да тюшмей эди.

 

             – Сиз Гьанипа Акаев де булан бирге чыгъаргъан къумукъ адабиятны минг йыллыкъ антологиясыны давамы болма герегин эсгердигиз. Шо иш къачан яшавгъа чыгъар деп умут этме болабыз?

 

               – Бугюнлерде биз экинчи китапны уьстюнде ишлейбиз.  Олар аслу гьалда поэзия ва поэзия булан хабар къайдада язылгъан дастанлар, къысматлы-къысас ойлар, таварихлер, диван ва мисаллы асарлар болажакъ. Бу тайпа ишлер Микаил Баштуну «Шан къызындан» башланып, XX-нчы асруда жюнгютейли Абдулгьалим Ибрагьимов язгъан «Лайла ва Мажнунгъа», «Маралханымгъа» ерли узатылажакъ.

                 Экинчи том да Бадрутдин Магьамматовну кёмеги булан Дагъыстан китап издательствода бу йылны ахырына таба уллу китап болуп чыгъажакъ. Бирдагъы булай оюбуз да бар: спонсорланы янындан кёмек болса, Антологияны биринчи томун дагъыдан-дагъы мукъаятлы этип экинчилей печатдан чыгъарма сюер эдик. Китапны тиражы аз болгъан саялы, тарыкъ гишилеге табылмасдай болгъан.

 

                – Чыгъарма гёз алгъа тутулгъан дагъы китапларыгъыз бармы?

 

                 – Бугюнлерде мен дагъы да, Абдул-Гьюсейинни «Аманхор» деген тарих романы язылгъанлы юз йыл тамам болагъанны да гёз алгъа тутуп, ону эки китабына баянлыкълар ва баш сёзлер де язып, издательствону къаравуна бердим. Орус тилде язылгъан «Моё детство и юность» деген повестни мени баш сёзюм булан «Ёлдаш» газетни бетлеринде печатдан чыгъармагъа сёйлешинген.

Бу йыл Нугьай Батырмурзаев тувгъанлы 150 йыл болагъангъа байлавлу ону асарларыны толу жыйымын «Абусупиян» деген издательствода чыгъарма деп де гьазирлик гёрюп турабыз.

Шулар булан бирче бизин халкъны арасында къолъязыв къайдада охулуп, гёчюрюлюп юрюйген «Искендер-намени» масъаласына байлавлу ахтарыв ишлер булан машгъулман. Олардан къайры да, «Тенгликде» тезден ойлашылгъан Къумукъ халкъ университетини уставын язып, ону къурмакъны гьайындаман.

                Мени къаравумда, бизин халкъны арасында жамиятлыкъ ишлер оьтесиз пакарсыз барышда, ватандашлыкъ ва милли чалышывубузгъа гьалиги заман талап этеген касбучу ва тийишли къайратлыкъ етишмей. Шу масъалагъа байлавлу болуп инамлы ёлдашлар булан чакъда-чакъда жыйылып къатнашыв, гьакълашыв гюнлер оьтгерме тюше.

 

         – Баракалла, муаллимим! Бизин лакъырны охугъанлар (лап алдын мен оьзюм) энниден сонг гётерилген масъалалагъа байлавлу бары да шекленивлеринден арчылып, башгъа адамлар болуп къалар демеге, озокъда, бажарылмас. Тек кёплер  шеклик, танкъыт гьислерин аз этип, шо сиз айтагъан излевчюлюк, ахтарывчулукъ къастларын артдырар деп умут этейик. Гьайсыз, айсени «аврувдан» эсе, шеклик «аврув» къолай. Биринчи аврувну къолай этме тынч, экинчисине – умут аз. Бизин халкъны кёп янын буса шо экинчи «югъагъан аврув» елеген.

         Сизин къумукъ халкъны гележегине байлавлу этген ёравугъуз ёрав кюйде къалмай, яшавгъа чыкъсын учун буса уллу инаныв ва дагъы да уллу къаст, гьаракат герек болажакъ.  Кёп савболугъуз!

 

         – Сен де савбол!  

 

 

                                                                          

 

Размещено: 20.04.2015 | Просмотров: 2348 | Комментарии: 0

Комментарии на facebook

 

Комментарии

Пока комментариев нет.

Для комментирования на сайте следует авторизоваться.