Кумыкский мир

Культура, история, современность

«Оьзюне не тарыкъны девюр оьзю биле»

Салав Алиевни четим соравлагъа жаваплары

Илмуда, янгылыкъ яратыв ишде шекленивлер, инамсызлыкълар гьар заманда да болуп гелген. Инамсызлыкъ, шеклик аз болгъан сайын, этилген ишни гючю, таъсири де арта. Гючюбюз чатгъан кюйде, шолай инамсызлыкъланы бирлерин тайдырма, кемитме къасткъыла туруп, белгили алим ва жамият чалышывчу Салав Алиев булан ону илму ва жамият-политика чалышывундагъы къумукъ халкъны ой-пикру байлыгъына этген зор къошуму гьакъда ва бир-бир оьзге темалагъа гёре лакъыр этебиз.

 

 



                             


Йырчы Къазакъ ва башгъалар

 

– Салав Магьамматсалигьович, бизин уллу шаирибиз Йырчы Къазакъны биографиясын ва яратывчулугъун ахтарывда сиз чакъы иш этген алим бар буса, тамашадыр. Ахтарывлардан къайры, сиз  Йырчы Къазакъны   асарларыны бир нече китапларын да чыгъаргъансыз. Шо ягъындан этген уллу ишни гери урма бажарылмай буса да, Къазакъныки деп шо китаплагъа гийирилген бир-бир асарлар онуки тюгюл деген пикру да яшай. Яшырмайман: шолай шеклилени арасында мен де барман.

 

– Шолай гьисап этегенлер, биринчилей, оьзлени къаравларын далиллешдирип, язып чыгъара буса яхшы болур эди. Экинчилей де, шо тайпа шеклилеге гертиден де гьакъ герти дагьили  шаирибиз Йырчы Къазакъны уьстюнден мен чакъы узакъ йыллар чалышмакъ учун бирдагъы оьмюрлер ёрар эдим.

Не темада болса да, мен шулай бир аслу затгъа таянгъан къастны юрютемен. Дюньяда Аллагьутааланы къудратлыгъы булан гьеч бир зат да такрарланмай, такрарланма кюй де ёкъ. Лап тынч къайдагъа салып айтгъанда, алма терекде алма бите, гьармут терекде гьармут бите. Амма терек деп умуми айтылып юрюле буса да, гьармут терекде алма битмей. Шону йимик, гьар-бир оьз ёлунда токъташгъан пагьмулу адамны бек сыралы яратывчулугъунда башгъа айрычалыкъ бериле. Огъар, сюйсенг, пасигьлик деп айт, сюйсенг, оьзденлик деп айт. Шону учун инсан болуп дюньягъа гелген сонг, Салавну бютюн къысматын белгилейген «салавлугъу» бола, Рашитни «рашитлиги» бола. Шоллукъда, оьзюню тарихи гелишинде  Худай шо адамгъа не къайдалы «код» салма тийишли гёрген буса, инсан янгыз шо пурманлыкъны кютювчюсюдюр. Терекни къудраты оьзюню емиш къудратын табагъанда йимик, шондан гьасил болагъан гьар кимни янгыз шу адамгъа хас къадагъасы таймай юрюле.

Шону учун ким буса да бирев Къазакъ боламан яда огъар ошатып йырлар язма боламан дей буса, шо биз оьзюн уьлгю тутагъан  Къазакъ тюгюл яда буса шо  «мен о болуп язма болар эдим» деген гиши гьакъдан аридеги жинперес.

Гьар герти шаирни янгыз оьзюне хас битими, алымы, ондан къайры да бютюн барлыгъы булан яратылгъан къарав ва яшав системасы болагъаны герти. Шолай битимни не башгъа гиши яратма, не де о болуп «оюн» ойлама болмай, шу гьал янгыз сагъа берилген оьзденликдир. Дагъы да алда айтгъаныбызгъа къайтып гелейик, гьармутда алманы татыву болмас.

Мен муну шунча да ташдырып айтагъаным – пелен йыр яда шиъру Къазакъныки тюгюл яда дюр деп айта буса, ону поэтика системасыны теренине тюшюп къарама герек. Шону оьзюню шо даимликге берилген  системасына салып эленмей туруп, къатты токъташдырывгъа кюрчю болмас. О далилсиз ёрав болур. Ичингдеги сыркъавунга, о сени не санынгда болса да, къанынгны эмгендей оьтмей туруп, етмес. Шону учундур, бизин бырынгъылар булай айта гелген: къастынгны къаны – англавда.

Муну неге бу ерде айтма борчлу болдум? Эгер де Къазакъгъа бакъгъандагъы шеклик ойлары барлар ону яшаву ва яратывчулугъу гьакъында мен ва башгъа кёп ёлдашлар язгъан чакъы материаллар булан охуп таныш болгъан буса, шулай оьзюнде тувгъан соравлагъа жаваплар табар эди деп эсиме геле.

Рашит, багъышлап къой. Сен береген сорав, мен билсем, оьзлер излеп авара болмай, шекликни гьатдан озуп мод этип юрюйгенлер болма ярай яда оьзю гёрмегенни ёкъгъа, болмагъангъа гьисаплайгъан бир «авруву» булангъы гиши болмакъ бар.

Амма гьакъ юрекден юреги авруп шекленив эте буса, о яман хасият тюгюл. Карл Маркс агъавгъа: «Сен лап ушатагъан не затдыр?» – деп сорагъанда, ол: «Гьар-бир затны шекликге салып къарама оьтесиз кепиме геле», – деген. Яхшы ойлашып къарагъанда, булай хасият пайдалы болуп чыгъа. Неге тюгюл, гьакъ юрекден гелеген шекленив сени излевчю, ахтарывчу ёлгъа тебере.

– Биз шолайланы арасында болма сюебиздир дагъы…

 

– Миллет, халкъ арада арты уьзюлмей бу тайпа соравлар да юрюлмеги парз. Мен инанаман, къумукъларда энниден сонг да излевчюлюк, ахтарывчулукъ дагъы да бек артажакъ. Мен университетде дарс берип ишлейген йылларымда гьар студентге шу излевчюлюк «аврувну» юкъдурмакъны къастын юрюте эдим.

Эгер де бизин арабызда шолай къастлыкъ юрюлмей эди буса, биз алдагъы заманларда йимик адабиятыбызны тарихин Йырчы Къазакъдан ари чыгъармай, шо бир мезгилде хабарлап туражакъ эдик. Бугюнлерде бизин язывлу адабиятыбызны тарихи минг йыллардан ари чыгъа бара.

Гьалиден бир 30-40 йыллар алдын бизин халкъ Микайыл Баштудан, Абдулла ал-Хазариден, Бухарай Райгьандан, Умар Тюменлиден, Умму Камалдан, Къобуз Абдулладан ва башгъа олай кёплерден гьеч англаву, билегени ёкъ эди. Бугюнлерде буса излевчюлюк гюн сайын гюч ала. Милли тарихибизден, маданиятыбыздан ва ругь яшавубуздан англавубуз токътавсуз арта.

Бугюнлерде Б. Магьамматов, Гь. Оразаев ва Ю. Идрисов онгарып печатдан чыгъаргъан къумукъ язывчуланы справочник китабында 9-10-нчу асрулардан башланып къумукъ адабиятчыланы гьакъында мекенли баянлыкълар бериле. Шо «Справочник», «Къумукъ энциклопедия сёзлюкден»  ва олай да «Асрулар сезе гелген асил сёз» деген бизин халкъны минг йыллыкъ адабият антологиясындан сонггъу мекенли уьчюнчю абат деп эсиме геле.

Йырчы Къазакъны алда эсгерилген китабы булан байлавлу этип дагъы да бир-эки ойларымны айтмакъны тийишли гёремен. Биз шо китапгъа салынгъан йырланы Къазакъныкими яда башгъа авторланыкими деп белгилейгенде, оланы тарих документлешдирегенден, ону поэзиясыны ва олай да бютюн яратывчулугъуну ич законларына таянып янашагъандан къайры, филологияны оьзюню алгебрасы гьисапланагъан текстология ва лингвопсихотропия илмулардан пайдаланма да къаст этдик. Бу – масъаланы четим ери. Ону къояйыкъ да, бир нече мисаллар гелтирейик.

Йырчы Къазакъны оьзлени айланасында полемика-оьчешив тувулунуп гетеген эки шиърусун алайыкъ. Оланы бириси – «Заман гьали бизге шулай айлангъан», экинчиси – «Тюлкю, хошгелдинг, хошгелдинг!» Башлапгъысына оьз заманында А-П. Салаватов Йырчы Къазакъны шиърусуна йимик уллу къыймат берип язгъан. Берсе берсин, бу эки де шиъругъа адабиятчыланы арасында эки башгъа къарав бар. Бир адабиятчылар «Заман бизге гьали шулай айлангъанны» хамаматюртлу йырав Алипмурзаныки эте, «Тюлкю, хошгелдинг, хошгелдинг» буса  къакъашуралы Абдурагьманныки деп ёрай.

Гертиден де, иш шолай экенин яда тюгюллюгюн токъташдырмакъ учун мен оьрде эсгерип гетген илму оьлчевге салып къарама тюше. Янгыз шо къайдалы къаныгъывлу ахтарыв бизин гертиликге элтежек. Дагъы къайдадагъы «пелен айта, пелен айтмай» деген уьстденсув янашывлар  авлакъдагъы къаммакъланы ари-бери теберип турагъанда йимик болажакъ.

Бирдагъы бир мисал. Белгили адабиятчы алим Солтанмурат Акъбиев Эндирейде тапгъан 1893-нчю йылны тархы булангъы къолъязмада «Тюлкю…» Къазакъны авторлугъу булан берилген эди. Мени ювугъум, белгили адабият ахтарывчу Гьанипа Акаев шо шиъруну язылгъан кююне къарап, къакъашуралы Абдурагьманныки гьисап эте. Амма Абдурагьманны революциядан алда чыкъгъан «тюрк» китапларыны биринде де шо шиъру берилмеген. Мени къаравумда буса, шо шиъру «тюрклени» агъымына салынып, юмарлашывгъа парх берип язылгъан Къазакъны шиъруларыны бири болма герек.

Къазакъны «Батыр булан къурдаш бол!» деген китабына салынгъан гьар шиърусу къайдан алынгъан, негер асасланып берилегенин язабыз десек, кёп арты битмес языв болажакъ. Шону учун шу масъалагъа иштагьы гелегенлер «Батыр булан къурдаш болну» ахырына ерли тергев салып охуп чыкъмакъны тийишли гёремен. Китапны ичинде шо тайпа суаллагъа жаваплар табылажакъ.

Алда да айтылып гетди – айрокъда оьр пагьмулу буса, шаирни янгыз оьзюне хас болагъан чеберлик ва келпет яратыв къайдасы бола. Ону инкар этме бажарылмай. Неге тюгюл, огъар янгыз шо адамгъа хас языв хат бериле. Бу ойгъа да кёп мисаллар гелтирме ярар эди. Гьалиге бир мисал булан тамамланып къалайыкъ. Къазакъны сибирлерден гелген йырындагъы «жан агъалар» деген калимасына маъна берип къарайыкъ.

– Арестант деп ат тагъалар,

Бу бизин гьалларыбыз, жан агъалар.

Жан агъалар, сизге дуа аманат.   

Бир документ болмаса да, шу сатырланы тагъымы ва агъымы шу йырны янгыз Йырчы Къазакъ айтма болагъанны исбатлай. Шолай экенни бу сатырларда ачыкъ белгиси бар. О недир д