Кумыкский мир

Культура, история, современность

KIPÇAKLARIN TÜRKİYE’DE YAŞAYAN BOYLARININ ADI VE OTURDUKLARI YERLER

Arap kaynaklarında adları Kıpçak olarak geçen Kumanlardan günümüze kalan yer adlarından bazıları;

 

Kumanların bu bölgeye girmelerinin Kafkasya üzerinden olduğunu görürüz.

1118 yılında 45.000 ailelik bir Kuman kitlesi bu bölgeye yerleşmiştir.

 

1118-1124 arasında Kuman Hanı Atrak zamanı Kumanlar Ardahan, Göle, Oltu, Tortum, Şavşat, Ardanuç, Yusufeli bölgelerine yerleşmiştir.

 

Kubasar Beğ çocukları İkizdere’ye bağlı Cimil Merkez olmak üzere Pazar, Çamlıhemşin, Rize’de ve Sürmene’nin Cimilit köyünde yaşayan ve Osmanlı döneminde de Tımar ve nüfuz sahibi Kumbasaroğullarının Kubasar’ın soyundan geldiği bilinmektedir.

 

Gümüşhane/Yağmurdere ye bağlı Buğalı/Boğalı köyündeki Kubasar Tepesi bu adı taşımaktadır. Ayrıca Osmanlı fethinden sonra bölgeye ait Tapu Tahrir Defterlerinde gerek Boğalı köyünün ve komşu Arpalı (bu gün metruk eski Arpalı) ile Bağçeçik köylerinin isimleri Türkçe olmasına rağmen Osmanlının ilk dönemine ait Tapu Tahrir Defterlerinde Bağu Aslan dır.

 

İkinci büyük göç Kuman başbuğunun kardeşi Sevinç’in idaresinde yapılmıştır.

 

Latinlerin Bizans’ı işgal ettiği dönemde Kumanların birçoğu aileleri ile birlikte Trabzon’un civarında askeri bakımdan önemli yerlere yerleştiler.

 

Bafra bölgesindeki Kumanos ve civar köyler Kumanlar tarafından kurulmuştur.

 

15 ve 16. Asırda Trabzon bölgesinde yapılan Osmanlı Tahrirlerinin kayıtlı olduğu defterlerden Başbakanlık Osmanlı Arşivi Tapu Tahrir 52 numarada ki 1515/16 tarihli Trabzon Sancağı Mufassal Tapu Tahrir Defterinde yer alan kayıtlarda Sürmene nahiyesine bağlı Zavli köyünde 9 hanenin Kuman olduğu belirtilmiştir. Hoşoğlan, Timurci, Şişman gibi aile kayıtları mevcuttur.

 

Bu bölgede Türk orijinli Akbuğa, Anakutlu, Acakutlu gibi lakapların bulunduğu tahrir defterlerinden biliniyor.

 

Kars, Ardahan Ardanuç, Şavşat, Oltu, Tortum ve İspir bölgelerinin Beyi olan Kıpçaklı Atabek Büyük Beka/Böke Furtuna Deresi ile Çoruh nehri arsındaki bölgede hakimiyet sağladıktan sonra İlhanlılara vergi öder ve asker vererek ordularının seferlerine katılırmış.

 

Kumanlara ait izlere bölgede yaygın şekilde yer adları olarak rastlıyoruz.

 

  • Aşağı Kumanit (şimdi Aşağıçavuşlu/Sürmene)
  • Yukarı Kumanit (şimdi Yukarıçavuşlu/Sürmene),
  • Kumanit (şimdi Kumludere/Of)
  • Kumanondoz Mahallesi/Yaylası (Tonya Kalınçam köyü güney doğusunda)
  • Komana Deresi (Vakfıkebir’in doğusunda)
  • Komandere Vamenli (şimdi Ortaköy/Vakfıkebir)
  • Komandere Raşi (şimdi Rıdvanlı/Vakfıkebir),
  • Komandere Kadahor (şimdi Akköy/Vakfıkebir)
  • Komandere Habel (şimdi Açıkalan/Vakfıkebir)
  • Kumanovacık Yaylası (Espiye)
  • Kumanyurdu Yaylası (Tirebolu)
  • Koman Deresi/Alucra
  • Koman Tepesi ve Koman Köyü

 

Bir de Kuman boylarının isimlerini taşıyan yer adları vardır.

 

  • Curtan/Cordan/Jortan/Yortan boyundan isim alan yerleşmeler;
  • Arhavi de ki Curtan/Cordan köyü, Cordan Yaylaları ve Cordan Deresi
  • Çaykara ya bağlı Dağönü (Hanlut) köyünün Cordanlı Mahallesi
  • Gezge (bu gün Gümüşhane/Yağmurdere Bucağına bağlı Güngören ) köyünün arazisi içinde yer alan ve şimdi mera olarak kullanılan küçük bir vadi olan Cordan tarlaları
  • Boğalı köyü ve bu köydeki Kubasar Tepesi
  • Tapu Tahrir Defterlerinde Yusufeli-Demirkent (Erkinis) Nahiyesinde Osmanlı fethi öncesi Cortan/Yortan Beğ’e ait mülklerden bahsedilmekte ve bunların Tımar sahiplerine gelir olarak verildiği kaydedilmektedir.
  • Konguroğlu , Şişmanoğlu, Uzunoğlu, Temurci/Demircioğlu , Durut/Türütoğlu, Saral/Saralioğlu.

Kuman oymağı olan Kongur ya da Konguroğulları ismini taşıyan ailelere Trabzon’un doğusunda denize dökülen Değirmenderesi vadisinde de rastlıyoruz. Adını Türk kavimlerinde çok sevilen bir at rengi olan Doru, Kızılkahverengi den alan Kongur adlı Kuman oymağına ve bu oymağın adını taşıyan ailelere Macaristan’da da rastlıyoruz.

 

Bölgede yaygın olarak bulunan bir başka Kuman oymağı da Sarallardır. Diğer Kuman boyları gibi Sarallar da bölgede Artvin Rize ve Trabzon illerinde yaygın olarak yerleşmişlerdir. Bu gün Of ilçe merkezi ile Solaklı deresi vadisinde ve Sürmene da bu adı taşıyan birçok aile yaşamaktadır. Kelimenin aslı Sarı + el / il dir.

 

Usta Aliler Akkoyunlu Ustali (Anadolu da Ustacalı) adlı bir boyun mensubudurlar.

 

Ardeşen/Işıklı Ortaalan köyü halkının tamamı Saral dır. Artvin Zeytinlik Bucağı Yukarı Maden (Yukarı Hod) köyünün güney doğusunda de Saralet mezrası Manisa Gördes de Sarallar köyü vardır.

 

Şişmanoğulları ise Rize’den Samsun’a kadar bir sahada yayılmışlardır. Demircioğlu, Uzunoğlu, Durut/Türütoğulları da aynı bölgede yayılan Kuman oymaklarıdır..

 

Artvin Zeytinlik Bucağına bağlı köylerde Terteroğlu aile adı vardır. Bunlar Kuman Beyi Terter’den ismini alırlar.

 

Bölgede Kuman boylarından ismini alan bir yerleşim yeri de Borçka ‘dır. Borçka ismini bir Kuman boyu olan Borçoğlu (Macar kaynaklarında Borçsol, Rus kaynaklarında Burceviçi) den almaktadır.

 

Dağıstan, Yukarı-Kür Çıldır ve Çoruk boylarında adına rastlanan Kuman oymaklarından biride Kumar ya da Komar oymağıdır. Bölgede bulunan Komarit (Komarlar anlamında, şimdi Barış köyü/Of), Komara (şimdi Yalıncak köyü/Trabzon) köy isimleri bu oymağın bir kolunun da Trabzon bölgesinde yerleşmiş olduğunu göstermektedir.

 

Bölgeye Kumanlar’dan yadigar kalan bir isim de Kemençe’dir. Kemençe Kumanlar da şahıs ismi olarak ta kullanılmıştır.1290 da Macar Kıralı IV.Laszlo’yu öldüren Kumanlardan birinin adı Kemenche idi. Kemençe ismini Kumanların yayıldığı sahalarda da görmek mümkündür. Kırım yarımadasında Kemençe, Küçük Kemençe, Murzatar Kemençe isimli köyler bunlardan bazılarıdır. Gagauzlarda Kemençe kelimesinin anlamı Keman olup Kemençe çalıp oynanan oyunun adı da Horondur.Ayrıca Gagauzlardan derlenmiş dil ve masal, bilmece vb gibi halk edebiyatına ait malzemelerin bir değerlendirmesi yapıldığı zaman Trabzon bölgesi ile çok büyük bir benzerlik olduğu görülür. Aynı şeyi Kumanlardan kalmış dil ve halk edebiyatı malzemesi için de söyleyebiliriz.

 

Kuman boylarının taşıdığı isimlerden başka Kumanların kullandığı şahıs adları da hem yer, hem de bölgede yaygın olarak kullanılan kök aile ismi olarak karşımıza çıkmaktadır.

 

 

  • Sürmenenin Yağmurlu/Cimilit köyünde bir mahallenin adı da Kumbasar Mahallesidir. Bu mahallenin sakinleri 2-3 asır önce İkizdere ilçesine bağlı Cimil köyünden gelmişlerdir.
  • Maçka’daki İlaksa/İlaka (şimdi Mataracı)
  • Akçaabat’ta ki Cagera (şimdi Ağaçlı)
  • Araklı’da ki Koloşa /Kologsa (şimdi Taşgeçit)
  • Of’ta ki Balek (şimdi Kıyıcık), Balaban
  • Trabzon’da ki Kanlika (şimdi Bastaş), Yomra da ki Timurculu köylerinin isimleri de Kuman menşelidir.
  • Of’un Gürpınar köyündeki Kumandaşlar da bölgede Kuman yerleşmesine işaret eden bir aile adıdır

 

Bölgede rastlanan Kuman menşeli yer ve aile adlar;

 

Ayaz/Ayazoğlu ,Balaban/Balabanoğlu ,Balta/Baltaoğlu ,Barkan ,Buğa/Boğalıoğlu ,Çakan ,Çora , Kaba/Kabaoğlu ,Kaban/Gabanlar ,Kaçmaz ,Kara ,Karaca ,Karduman ,Kepenek ,Koç , Koçali/Koçalioğlu, Koçkar, Kolbas, Külünkoğlu, Tepret/Tepretoğlu, Tolun, Toruntay, Ulaş, Yulaç

 

Macarlar Ural Dağlarının güneyinde yaşarken daha sonra Kuban Nehri civarında yaşamışlar ve nihayetinde şimdiki Macaristan ovasına yerleşmişlerdir.

 

Sultan I. Selim’in Doğu Anadolu’yu fethinden sonra Elazığ’dan gelerek Rize Kanboz/Musadağı ile Ortaköy’e yerleşmiş olan Terzioğulları, Gezoğulları, Kandemiroğulları, Köseoğulları, Harputoğulları/Harputlular gibi Türk soylu ailelerde bu meyanda zikredilmeye değerdir.

 

Bahri Memlukların kurucuları da Kıpçak/Kumanlar dır.

Kaynak:
Mehmet BİLGİN "Doğu Karadeniz Bölgesinin Etnik Tarihi üzerine" Kitabından alınmıştır.

 

 

Yayınlanma: Cuma, 14. Temmuz 2006 (24914 okunma) 
Her hakkı saklıdır © Acısu Mh. Resmi İnternet Sitesi | www.akcaabat-acisu.co

 

Размещено: 14.10.2014 | Просмотров: 2267 | Комментарии: 0

Комментарии на facebook

 

Комментарии

Пока комментариев нет.

Для комментирования на сайте следует авторизоваться.