Кумыкский мир

Культура, история, современность

Къысматыбыз оьзюбюзню къолубузда

Бизин къумукъ миллет оьзюню оьмюр боюнда, яшав къурулушунда бай тарих топлагъан. Политика, экономика, маданият тармакъларда Дагъыстанны башгъа миллетлерини арасында байракъчы болуп гелген. Демек, хоншу пачалыкълар, инг алдын Аресей булан ювукъ аралыкълар, савдюгер байлавлукълар тутуп иш гёрген. Ону экономика ва маданият оьсювюн уьйренген. Тюркия, Иран ва оьзге пачалыкълар булангъы байлавлугъун, аралыгъын да уьзмеген.

Къумукъ вилаятда оьмюр сюреген халкъыбыз оьзюню загьматгъа берилгенлиги булан да айрылгъан. О топуракъны ишлетивде, яни, ашлыкъ, овошлар, емишлер, бахча культуралар оьсдюрювде, къара тувар ва увакъ маллар, къушлар сакълавда да биревню де оьзюню алдына чыкъма къоймагъан. Шо ягъындан савлай тав вилаятланы да сакълагъан. Асгерлик пагьмуда да, тыш душманлагъа къаршы ябушувда да огъар тенг гелегенлер болмагъан. Тарих шону кёп керенлер исбат этген. Шону бизин миллет, тезги, лап бырынгъы заманланы эсгермегенде, феодал девюрде де, капитализмден абатланып, социалист девюрде оьмюр сюрегенде де исбатлагъан.

Гьали, уьлкеде къайтара къурум алышынгъанда, демек, рынок экономика оьмюр сюрме, капитализм къурулма башлагъанда, алдынлыкъны алып юрюген миллетибизни пагьмусуна, бажарывлугъуна, къаттылыгъына не болуп къалгъан? Олар тас болдуму яда сёндюмю? Ёкъ, тас болмагъан, не де сёнмеген. Тек шоланы къоллап, тюз ва асувлу пайдаландырып бажармайгъан болуп барабыз деп айтма ярай. Энни биз, аслу гьалда гетген наслуларыбызны къоччакъ, яратывчу ва игит ишлери булан оьктем болуп, тёшюбюзге де къагъып, макътаныв булан дазуланагъан болуп турабыз. Тюз, шолар булан макътанма да, оьктем болма да герек. Тек шо таманлыкъ этмей, шондан иш де тораймай. Шо макътаныв, оьктем болув булан янаша, ата-бабаларыбызны шо ишлеринден уьлгю алып, бизин миллетге хас даимги сиптечиликни, оьсювню ёлундагъы гьаракатчылыкъны къайтара болдурмакъны къастын этме герекбиз. Шону учун бизге гюч де, пагьму да, бажарывлу гьаракатчылыкъ да етише. Янгыз янгы имканлыкъланы ахтармакъ, шоланы тапмакъ, гьакъыкъатда ишде уста кюйде пайдаландырмакъ къала.

 Къумукъгъа кант къыйышмай

 Яшав-туруш тарихини барышында кант этивге бойсынмагъан, таза оьзден къылыгъы булан оьмюр сюре гелген миллетибизни бир-бир вакиллерини авзундан артдагъы 15–20 йылны боюнда кантлы сёзлени кёп эшитеген болуп турабыз. Неге? Не себепден? Шогъар ким айыплыдыр? Бу суаллагъа бир-эки сёз булан жавап бермеге тынч тюгюл. Бизин пикрубузда, савлай уьлкени халкъы йимик, къумукъ миллет де оьрден гелеген ёлбашчы тапшурувлагъа амин болуп, огъар умут байлап оьмюр сюрген. Оьзюню къысматын оьзюне чечме имканлыкъ болмагъан.

Уьлкеде къурум алышынып, шону учун ёл ачылып, бир тюрлю чаралар гёрме башлагъанда да, шо ёлну къыркъагъанлар, четим этегенлер кёп болду. Арты гелмей де къалды. Башгъа бир-бир миллетлер, бизден алдынлыкъ этип, къайтарылмайгъан несия акъчалагъа ес болуп, аякъгъа турду, банклагъа, оьзге тюрлю пачалыкъ мал-матагьгъа еслик этди, янгы яшавну къайдаларына да бизинкилерден эсе тез тюшюндю демеге ярай. Шоллукъда, гьар тюрлю сиптечиликлер къолубуздан чыкъды.

Олай демек, озокъда, бизин миллетни бары да бажарывлу адамлары пайсыз къалды демек тюгюл. Тек, санавубуз аз йимик, оьзге миллетлени бажарывлу адамлары булан тенглешдиргенде, олай вакиллерибиз де кёп аз. Шолар да, аслу гьалда савлай миллетни гьайын этивден эсе, оьзлени хас пайдаларыны гьайында. Байлыгъыны аслам пайын да къуллукъда гётерилмек, шо къуллугъу булан да байлыгъын бирден-бир артдырмакъ учун пайдаландыра. Тюзю, янгы байларыбызны арасында халкъны пайдасына «секет» чыгъарагъанлары да, «рагьмулу» ишлер оьтгерегенлери де аз-кёп буса да къаршылаша. Шо да ерли парламентлеге депутат этилип сайланмакъ яда ёлбашчы къуллукъларда гётерилмек учун бир-бир юртларда межит, зиярат къурмакъ, школагъа къошум бина ишлетмек учун къол ялгъавда гьис этиле. Яда бир-бир ярлылагъа, касиплеге, сакъат адамлагъа ун, шекер ва оьзге тюрлю сурсат берив булан дазулана. Бу ёрукъда бир урувда этилеген кёмек булан миллетибизни ичинбушдурагъан масъалаларын чечме бажарылмайгъаны сабийлеге де англашыла. Бизин миллетни буса буссагьатгъы вакътиде бек агьамиятлы масъалалары бар.

Кюрчю герек

Дагъыстан Республиканы Гьукуматыны Председателини къуллугъунда республиканы ва Къумукъну пайдасына асувлу кюйде ишлеген ва чалышгъан Абдуразакъ Марданович Мирзабековдан сонг, оьр ёлбашчы къуллукъларда олтургъан гьайлы бир къумукъ сама болгъанмы яда бармы? Тек болгъанны чы нечакъы да сюебиз. Шону учун, озокъда, кюрчю салынма герек. Шо кюрчюню маънасы недир? Республика оьлчевдеги гьалиги оьр ёлбашчыларыбызны арасында, оьзюню хас чиновник къайдаларындан эсе, республиканы ва халкъыбызны гьайын оьрге салып чалышагъан вакиллерибиз болмагъан сонг, гележекде шону гьайын этме тюшегени англашыла.

Гьалиги бир-бир оьр къуллукъларда олтургъан вакиллерибиз шо масъалагъа оьзтёрече янаша. Демек, олар республика, шагьар, район оьлчевлердеги оьр ёлбашчы къуллукълагъа оьзлени варислерин белгилемекни ва белгилетмекни гьайын эте. Республиканы ва миллетини гьайы буса ягъада къала. Эгер шо варислени, гертиден де, ёлбашчы къуллукъгъа лайыкълы ва «авур арбаны тартма» пагьмусу да, бажарывлугъу да, гючю де етише буса, огъар биревню де къаршылыгъы болмас. Амма, оьр къуллукъну негьакъ елеп, ону оьзлени белине къысдырар даражадагъы англавлу, билимли, пагьмулу уланлар ягъада къала буса, шолай ёлбашчыдан бир заманда да бир пайда да болмагъан, не болмажакъ. Шо саялы, тийишсиз варислени гёрсетгинче, тийишли уланланы гьисабына кюрчю салма герек.

Демек, биз газетибизни бетлеринде бир нече керенлер гётергеник йимик, миллетибизни пагьмулу жагьил вакиллерин, бизин уьлкени ва тыш пачалыкъланы яхшы оьр охув ожакъларына охума бакъдырып, тизив касбучулар гьазирлемекни чараларын гёрме тарыкъбыз. Шо ёрукъда гьай этмекни къастын гёреген бир-бир алимлерибиз бары да сююндюрмей болмай. Тек ону якълайгъанлар болмайгъаны талчыкъдыра.

Дюнья оьлчевде дегенлей яхшы белгили алим, экономика илмуланы доктору, профессор, академик Гьамит Агьматович Бучаев – шолай алимлени бириси. Белгили кюйде, Къоркъмаскъалагъа ювукъда федерал оьлчевде терезе шиша чыгъарагъан уллу завод ишленме башлангъан. Шону учун кёп касбучулар да гьажатлы. Шолай касбучуланы да республикада Гь.Бучаевни къасты булан къурулгъан Халкъ хозяйство институту гьазирлей. Бу заводну касбучулары, ишчилери яхшы алапалар, загьмат гьакълар да алажакъ деп гёз алгъа тутула. Шо саялы, инг алдын оьз миллетини гьайын этип, Гьамит Агьматович оьзюню ёлбашчылыгъыны тюбюндеги институтда охутмакъ ва касбу бермек учун инг башлап къумукъ районларда, айрокъда шо завод оьзюню территориясында къурулагъан Хумторкъали районда бола, ону башчыларыны, билим берив управлениесини, школаланы директорларыны, муаллимлерини кёмеклиги де булан жагьил уланланы бу институтда охума къуршамакъны къастын эте. Тек ону якълайгъанлар да, шо чакъырывгъа сесленегенлер де болмай. Ол шолай гьаракатны Бабаюрт райондан тутуп, Къаягент районгъа ерли де узата. Тек шо районларда да ону якълама, чакъырывуна сесленме сюегенлер къаршылашмай. Сонг огъар не этмек къала? Башгъа миллетлени вакиллерин къабул этмек булан рази болмакъ къала.

Завод къурулуп, о ишге салынгъанда, онда да эркин алапалар да алып, башгъа миллетлени вакиллери ишлеме башлагъанда, яни, геч болгъанда, баягъы кюйде, бизинкилер: «Бары да ерлени башгъа миллетлер елеген, бизинкилеге ер ёкъ!» – деп кант этме башлажакъ. Тек шогъар оьзюбюзден къайры, гьеч гиши айыплы тюгюлню буса гьисапгъа алмажакъбыз. Шолай янашывгъа оьзюбюз минген бутакъны гесеген кюй бола, деп айтмай, башгъа ёрукъда нечик къыймат берирсен?!

Шолай янашыв булан, озокъда, республиканы ва миллетибизни герти гьайын этегенлени болдурувгъа кюрчю салма бажарылыр деме къыйын. Эгер бизин янгы байларыбызны, мадары бар оьзге вакиллерибизни арасындан харжын къызгъанмай къол ялгъайгъан чомартларыбыз болса, бу масъаланы чечме умут бар. Пагьмулу, охувгъа жигерли жагьиллерибиз буса гьар юртубузда да табылыр. Шу ишни ёрукъгъа салма бажарылса, бугюн-тангала болмаса да, бирисигюн сама республиканы оьр ёлбашчы къурумларында элини, халкъыны, оьз миллетини герти гьайын этеген А.М.Мирзабеков йимик патриот уланланы арагъа чыгъарма болурбуз. Шоллукъда, Къумукъну тарчыкълы масъалаларын чечивге де болушлукъ этме бажарылыр деп эсибизге геле.

Аслу масъала

Буссагьатгъы вакътиде Къумукъну лап ичинбушдурагъан, гьалеклендирип турагъан аслу масъалаланы бириси – топуракъ масъала. Топуракъны сатывгъа салывну масъаласын Дагъыстанны башчысы гётергенде, шо бирден-бир оьрчюдю. Неге десе, республиканы аслу байлыгъы – топуракъларыны, сабанлыкъларыны кёп пайы – Къумукътюзде ерлешген. Шо байлыкъ сатывгъа салынса, миналы ерлеринде аз санавлу халкъгъа айлангъан Къумукъ оьзюне адаршай болажакъны бек яхшы биле.

Бу законну гючге гийирмекни къастын этегенлер простой адамланы гьайын этмейгени англашылмай тюгюл. Нечик чи, гьалиги янгы байлар, айрокъда чиновниклер топуракъланы генг майданларын сатып алып да битген. Энни олагъа шону закон булан беклешдирмек къала. Яни, топуракъны сатыв закон ёлу булан беклешдирилсе, олар, май ичгендей болуп, парахатына тыныш алажакъ. Шолай нечесе йыллагъа ижарагъа берилген яда гёчювюл гьайванчылыкъ учун пайдаландырылагъан топуракълар да къолдан чыгъажакъ.

Гьал-гьайгъа яшайгъан юртлуланы топуракъны сатып алма бир гючю де, имканлыгъы да ёкъ. Демек, олар янгы ер есилени алдында къазакъ турма борчлу болажакъ. Къазакъ (эркин) яшав къурмакъ бир-бир батыр уланлагъа хас болгъан буса да, ялчы болмакъ – къумукъ къылыкъ тюгюл. Шо саялы топуракъ сатывгъа салынса, оьзден къылыкълы къумукъланы гьалы яхшы болмажагъы белгили. Бу масъаланы ёрукълу чечмек, яни, топуракъны герти есилерини пайдасына чечмек учун инг башлап о топуракълар кимники экени токъташдырма герек деп къумукълар гётереген масъаланы тергевге алма тюше.

Сонг да, бу бек жаваплы ишге республиканы оьр ёлбашчы къурумларындагъы къумукъ вакиллер гьаракатчы кюйде къуршалма ва баш къошма борчлу. Эгер олар республиканы да, Къумукъну да пайдасын гьисапгъа ала буса, бу бек гьажатлы ва жаваплы масъаладан баш къачырма герекмей. Баш къачырса, абурдан тюшежегин де гёз алгъа гелтирсинлер. Топуракъны сатывгъа салывгъа байлавлу масъалада алимлени, экспертлени арасында гьали де бир пикругъа гелив ёкъ. Тек къаршыланы яны авур тартагъаны белгили. Чинкдеси, масъаланы ДР-ни Президенти сала болгъан сонг, гьар даим де йимик уьйренчикли кюйде, натижа ону пикрусуну кюрчюсюнде чечилме бола. Масъаланы халкъны арасына салып ойлашмакъ таклиф этилсе де, гьар даим де йимик, масъала, референдумланы гьасиллерини пешесинде, халкъны пикрусу гьеч зат болуп къалмакъ бар.

Бир-бир аналитиклер, экономистлер, алимлер гьисап этеген кюйде, бу масъаланы бугюнгю шартларда гётермек гьали де тез. Балики, гележекде гёз алгъа тутма яражакъ. Энни биз халкъны пикрусуна, эгер огъар ачыкъдан тюз янашыв болса, нечик къыймат берилежекни ва янашыв болажакъны гёзлеп токътагъанбыз.

Неге ишлеме сюймейбиз?

Орусланы айтывунда йимик, сувда батылагъанны къысматы оьзюню къолунда дегенлей, энни бизин миллетни къысматы да оьзюню къолунда. Демек, гьакимият къурумланы алда йимик айры-айры миллетлени, коллективлени, гюплени четим масъалаларын чечмекни тийишли даражада гьайы этилмей болгъан сонг, гьар миллетге оьзюне гьай этме тюше. Башгъалар шо ёрукъда иш гёрегени нечесе йыллар бола. Биз буса гьали де эс табып битмегенге ошайбыз. Баягъы, оьр гьакимият къурумлагъа умут этип уьйренген алымыбызны давам этебиз.

Башгъа къурумда, башгъа девюрде яшайгъаныбызны гёз алгъа тутуп чалышма герекбиз. Шо саялы бырынгъы ва бек гьажатлы сынавубузну къайтара давам этме, яни, башгъалардан артда къалмайлы, этек чалып, бел бюгюп загьмат тёкме, асувлу ишлеме герекбиз. Тек гьалиге, неге буса да, ишлеме сюегенибиз гёрюнмей. Шогъар айры-айры адамланы бав участкаларыны, бир-бир районларда, айрокъда, Хасавюрт районда, тозулгъан колхозлардан, совхозлардан ижарагъа алгъан айры-айры участкаларыны барлакъ басып турагъаны шагьатлыкъ эте. Бизинкилени бир пайы, бав участкаларында овошлар оьсдюргюнче яда ижарагъа алгъан ерлерине терек, юзюм борла салагъанны ва оьзге тюрлю юрт хозяйство оьсюмлюклер болдурагъанны орнунда базарларда алыш-бериш этмекни онгайлы гёре.

Башгъа миллетлер буса тер тёгюп ишлей, къазана. Хыйлы йыллар алда памидор, хыяр не экенни билмеген, олар къайда оьсдюрюлегенден де англаву болмагъан миллетлер, Къумукътюзге гёчюрюлгенли, шо овощланы къумукъ юртлагъа элтип сата. Бизинкилени кёбюсю деме ярай, Бабаюрт, Хасавюрт, Къызылюрт, Хумторкъали районланы бир-бир юртлулары, оьзлени топуракъларын башгъалагъа ижарагъа берип пайдалана. Къоркъмаскъалалылар Сарихум барханда ачылгъан къайыр карьерден пайдалана. Эсгерилген оьзге районланы вакиллери буса базарларда долана. Шону уьс­тевюне де, бизин топуракъларыбыз къолдан чыгъып бара деп къычырабыз. Чыгъармаса, чыкъмай!

Бар-ёкъ топуракъларыбызны сама асувлу пайдаландырайыкълар, гьюрметли къумукълар! Биз чи топуракъны ишлетивге башгъалагъа уьлгю болуп, ёл гёрсетип гелгенбиз. Биз эринчек де тюгюлбюз, тек ишлеме оьктемлик этебиз. Амма къатынларыбызны, къызларыбызны, уланларыбызны башгъа миллетлени кафелеринде, уллу тюкенлеринде, заправкаларында ишлетме чи оьктемлик этмейбиз. Хасав­юртда къурулагъан уллу яшавлукъ уьйлерде ишлейгенлер де къумукъ усталар. Гелигиз, шо гючню, усталыкъны Къумукъну яшавун онгарывгъа бакъдырайыкъ!

Миллетибиз тарыгъан четим масъалаланы нечик чечме герекни гьакъындагъы ойларыгъызны, пикруларыгъызны, таклифлеригизни къаравуллайбыз!


«Ёлдаш», 09-11-2012

Размещено: 13.11.2012 | Просмотров: 2368 | Комментарии: 0

Комментарии на facebook

 

Комментарии

Пока комментариев нет.

Для комментирования на сайте следует авторизоваться.