Кумыкский мир

Культура, история, современность

Заманны тузагъына тюшмейик

Дюньягъа бир къоркъунчлукъ къопгъан заманда, айрокъда къайсыбыз да бизин яратгъан Тенгирибизни атын эсгерип, огъар тилевлер этмеге башлайбыз. Шолай гезиклер адам оьзюню юрегине сабурлукъ салмагъа къарай, бираз рагьат бола, тилевлери яшавгъа чыкъмай къалмажакъ деген умут булан яшай. Тек Яратгъанына багъып къолларын да гётерип тилей яда товбагъа тюше буса, Огъар биз анатилибизде сёйлейбиз. Бу гьал бек тамаша тюгюлмю? Сют булан гелген ана тилибизде Огьар тилевлер этип, Ол да бизин англайгъанын юрегибиз булан гьис этебиз. Гёресиз, бизге къыйынлы вакътиде ана тил бизин нечик къутгъара.

Бирдагъы мисал гелтирейик. Нечакъы орусгъа дёнюп къалгъан адамгъа акъчаны сана деп айтсанг, ол ана тилинде санама башлай. Неге бола шолай? Неге тюгюл, ол башгъа миллетлени арасында оьмюрюню яртысын йиберсе де, ону къанында ана тилни къайнар агъымы бар. Сонг да, адам сени булан гьаллашагъан кююнден, умуми хасиятындан къайсы миллетни вакили экенни билип боласан. Бу ерде де тил булан сингип гелген ана тамурлар ачыкъ болуп къала.

Ана тил - асрулар бою наслулагъа бериле гелеген бир уллу гюч. Ана тилде айтмагъа болагъан инче гьисли сёзлени, терен маънаны калималаны оьзге тиллерде сен сюеген кюйде бир де айтып болмажакъсан. Ана тилде сёйлейген адамны тили ата юртну айланасындагъы тавланы ва ташланы, авлакъланы ва орманланы, ювушан ийисли ана топуракъны, тангны ярып чыкъгъан гюнню биринчи шавлаларыны сигьрулу «татыву» къуршай.

Тил-дюньяны бары да байлыкъларына тиеген уллу ниъмат, хазна. Ойларымны ачыкъ этип айтсам, шулай пикругъа гелемен. Тилин сакълагъан халкъны хасияты да, тарихи де, ругь гючю де, адатлары да, мердешлери де, яшав турушу да, терен гьакъылы да бир де тас болмажакъ.

Яшда гёрген яшынмай деген айтыв бар. Эсибизге алайыкъ яшлыгъыбызны. «Чарнап» чалынагъан яшланы тавушу къулакъгъа ана тилде юрюле буса, нечик арив тие. Олар гьар авазны ерине етишдирип айтгъанда чы, гьалиги наслу ана тилде нечик сёйлемей къалып бола экен деп эсиме геле. Ондан къайры да, шагьар школаларда охуйгъан яшланы каникулланы вакътисинде бир-бир ата-ананар юртда турагъан уллаталарыны-улланаларыны янына йиберелер. Юртдан къайтгъанда тергев берип къарасанг, тыныш алмагъа гьава етишмейгенде йимик, олагъа да анатил етишмейгени гьис этиле. Шагьарда болмаймы олар башгъа ана тилине уьйренип деген сорав тувулуна. Ана тилни масъаласын теренден англайгъан уллулар яшларына къумукъ тилде сёйлер. Тек кёплер шолай этмейгенни бизге яшав оьзю гёрсетип тура.

Хумторкъали районну бир юртундагъы школаны муаллими биринчи класгъа гелген, янгыз ана тилин билеген охувчулагъа: «Буланы гьакъылыны даражасы кёп тёбенде. Оьзге яшлар йимик англавлу тюгюл»,- деп уллу айыплар салып сёйлей болгъан. Гьалиги заманда шолай муаллимлер де школада дарс бере болгъан сонг, миллетни гележеги не болагъанны айтмаса да англашыла.

Тилни масъаласы айтгъан чакъы, гелген хамур йимик, кёп болуп тура. Тек къайсы масъаланы айланасында сёз юрютегенде, ягъадан къарап насигьатлар бермеге тынч бола. Мен ойлашагъан кюйде, гьар адам тили учун этип болагъан ишлени яшавгъа чыгъара туруп гелмеге тарыкъ. Бир мисал гелтирейим. Алдындагъы гюнлерде Магьачкъала шагьардагъы А-П. Салаватовну атындагъы Къумукъ театргъа янгы сагьнагъа чыгъажакъ татар драматургиядан алынгъан «Къапур дадай, уьйлен давай» деген спектаклге къарамагъа бардым. Тюзюн айтсам, мен рази болмадым. Неге? Гётерилген темасы сайдан къайры да, къумукъ адабиятда сан янлы асарлар болмагъанмы экен деген ой гелди. Гьатта татар тилде гёрсетилеген спектаклден бир сёз сама тайышмай берилген. Къумукъ язывчуланы арасында драма асарлар яратагъан адамлар ёкъ деген ойгъа мен бир де рази болмасман. Бу теманы дагъы да узатмагъа болар эди. Тек анадаш театрыбызны сагьнасында ана тилде язылгъан драма асарлар неге аз салына деген сорав тувулуна.

Ким ана тилине уьстденсув янаша буса, шо адамны бугюн болмаса, тангала жамият арада абуру да болмажакъ. Неге тюгюл, ол тили булан бирче, адам арада оьзюн нечик тутмагъа тюшегенни, оьзю ким экенни де унутажакъ, атасыны да бетин этмейген элбезгенге айланажакъ.

Бу макъалада тилни тазалыгъын сакълап билмекни де гётермеге сюемен. Дагъы арекге чыгъа турмай, республика оьлчевде чыгъагъан биргине-бир «Ёлдаш» газетни мисалгъа гелтирейим. Яхшы таныйгъан адамгъа: «Сен ана тилде чыгъагъан газетни аламысан?»- деп сорадым. Ол буса магъа: ««Ёлдаш» газетде кёп англашылмайгъан сёзлер бар чы»,- деп къутулмагъа къарады. Мен: «Къумукъ тилден алынгъан сёзлер чи»,- дедим. Ана тилин орам тилни даражасында англайгъанлар шолай сёйлемеге къарай. Сонг шолайлар «культурный» болабыз деп, бир сёзлюкде де ёкъ сёзлени къоллап, ана тилине бек зарал гелтирелер.

Тил бизге гьар заман къуллукъ этип гелген. Нечик? Лап ювукъ адамынга ана тилде чечген сырынг таъсирли бола. Бал йимик агъылып турагъан йылы сёз булан юрекде ёл табып да болагъан ана тил тюгюлмю? Тек къатты ва къылыч йимик итти сёз булан душманны бетин налатлап айтгъан сёзлени де таъсири бек теренде.

Гьасилин чыгъарып айтсам, тилни биз аявламасакъ, ону гьалиги заманны «боранындан» сакъламасакъ, гележек наслулар бизден гечмежек. Яшлар бавларындагъы тарбиялавчулар, школа ожакъларындагъы муаллимлер, орта ва оьр охув ожакъларында дарс беривчюлер, милли печат къураллардагъы мухбирлер бу масъаланы ягъадан йиберип къоймай, тергевюню тюбюнде сакъламагъа герек.

Заманны тузагъына тюшмейик…


«Ёлдаш», 26-10-2012

Размещено: 28.10.2012 | Просмотров: 2488 | Комментарии: 0

Комментарии на facebook

 

Комментарии

Пока комментариев нет.

Для комментирования на сайте следует авторизоваться.