Кумыкский мир

Культура, история, современность

«Рус театрда ишлесем де, юрегим булан Къумукъ театрдаман»

Фото

Рус театрны баш режиссёру Мавлет (Скандарбек) Тулпаровну журналистлер кёп сюе. Шо себепден орус тилдеги газетлерде ону гьакъында кёп языла. Неге тюгюл де, ол – ойлашагъан кююнде сёйлейген, алдынлы къаравлары булангъы пагьмулу, ачыкъ адам.

- Шулай адам бизин Къумукъ театрда неге ишлемей?

– Мен касбу сайлайгъанда да, сонг Москвада охуйгъанда да, оьзюмню Къумукъ театргъа гьазирлей эдим. Инчесаниятны мен Къумукъ театрдан таба таныгъанман ва сюйгенмен. Шо театр учун бары да пагьмумну, билимимни салып, ону дагъы да гючлендирмек учун чалышма къастым бар эди. Янгыз мени тюгюл, 1982-нчи йылда мени булан бирге Щукинни атындагъы театр институтну битдирип гелген 14 яш да шолай эди.

Къумукъ театрда шо девюрде къайтып-къайтып шо бир комедиялар («Къысыр табулду», «Бир къысыр герек эди» ва башгъалары) салынып турагъаны бизин рази этмей эди.

– Къысгъача, аталаны да, авлетлени де бир-бирине къаршылыгъыны масъаласы арагъа чыкъгъан. Яш наслу яшав алышынгъанны, алгъа юрюгенни сюе. Уллуларыбыз буса, айрокъда исси ерлерде олтургъанлары, бары да зат бар кююнде къалгъанны яны... 90-нчы йылланы башында Къумукъ театрдагъы къаршы турувлар бары да халкъны тергевюн тартды. Шо къалмагъал неден башланып, не булан битди?

– Башындан айтмаса, англама къыйын болажакъ. Мен 4 йыл актёр болуп ишлеген сонг, Москвагъа режиссёрну касбусуна охумагъа гетдим. 1990-нчы йылда мен театргъа къайтгъанда, коллективде театрны репертуары булан разисизликлер бар эди. Жагьиллер Москвадагъы театрланы даражасындагъы психологиялы спектакллерде ойнама сюе эдилер. Мени булан Щукинни школасында охугъанланы театрны яшавдагъы ерине, инчесаниятны агьамиятына къараву, тарбиясы эсли наслуну, айрокъда театрны баш режиссёруну кепине гелмей эди.

Олар: «Къумукъ къаравчу комедиядан къайры затны сюймей», – деп, уьйренген кюйде ишлеп тура эдилер.

Биз буса: «Биз комедияны гёрсетегенге геле аз билимли комедияны къаравчулары. Драмаланы, трагедияланы салсакъ, интеллигенция, билимли адамлар гелме башлажакъ. Къаравчу комедиядан къайры жанрны къабул этмей буса, биз о къабул этер йимик даражада ойнап болмайбыз», – дей эдик. Озокъда, адамны кюлетме бек тынч, ойлашдырма, яхшы янгъа алышдырмакъ учун таъсир этме къыйын.

1990-нчы йылда мен оьзюм кёп сюеген А.П.Чеховну 3 асарындан бир этип, спектакль салдым. Мени учун шо уллу утдурув болду.

– Неге?

– Премьера башлангъанда зал толгъан халкъ гете-гете туруп, ахырда 30-40 адам къалгъан эди. Мен оьзюм де залда олтуруп къаравчуланы гюп-гюп болуп гетегенин гёрюп турдум. Чыгъып гетип барагъан бир къатын: «Шу спектаклни салгъан адамны тогъанакъ булан токъалама герек эди», - дегени эсимде къалгъан.

– Шолай неге болду?

– Шо заманларда театргъа халкъны ювукъ арадагъы юртлардан ташып гелтире эди. Шо, баягъы, комедияны къаравчулары. Магъа буса афишалагъа къарап, оьзлер сююп гелеген къаравчулар герек эди. Айтагъаным, шо премьерада ахырына ерли къалгъан 30–40 адам спектаклни гючлю харс урувлар булан тамамлады.

– Буса, спектакль осал тюгюл, къаравчу гьазир болмагъан, бишмеген, деп гьасил чыгъарайыкъмы?

– Ахырына тынгла. Шо йыл Таганрогда Чеховну юбилейине багъышлангъан театрны фестивалы бола эди. Шонда мен да заявка йибердим. Москвадан гелген комиссия шо спектаклни ушатды ва биз Таганроггъа гетдик. Онда буса МХАТ ва оьзге тюрлю атлары айтылгъан театрлар гелген. Бизинкилер бирлери: «Шарайып болмай, къайтып къалайыкъ», – деп де айтдылар.

Нечик де фестиваль битди. Къаравчулар ва комиссия бизин спектаклни бек арив къабул этди. 15 театрдан 3-сю Сахалинде болажакъ фестивальгъа барма герек эди. Шоланы арасына биз де гирдик. Шо уллу уьстюнлюк эди.

– Шо спектаклде кимлер ойнады?

– Дадам Сайитнуров, Юсуп Муратбеков, Гьалимат Татамова, Барият Жумакъаева, Байсолтан Жумакъаев, Имам Бийболатов. Айрокъда, Имамны ойнаву къаравчуланы бек кепине гелди. Бек пагьмулу актёр эди. Гьали театрда тюгюлю яман.

– Сонг, бардыгъызмы Сахалинге?

– Таганрогдан биз къанатланып къайтдыкъ. Иш ёлдашларыбыз бизин уллу сююнч булан къаршылады. Бизин уллу гележегибиз бар деп бек инанып башладыкъ. Къайтып ишге чыкъгъан гюн мен министр Наида Абдурагьмановнаны ягъына барып, огъар да сююнч айтма алгъасадым.

Тек ол мени къабул этмеге де сюймей эди. Мен гетмежекни билгенде бек сувукъ кюйде къаршылады. Мен СССР-ге айтылгъан уллу театр критиклер Къумукъ театргъа оьр багьа берген кюйню хабарлайман, бизин Сахалиндеги фестивальгъа чакъыргъан кагъызланы узатаман. Ол буса бир кююн эки де этмей: «Положите эту бумагу вон туда», – деп, столну бир мююшюн гёрсете. Бизге буса Сахалинге бармагъа ёлгъа харж тарыкъ эди. Кёмек болмажакъны билип, бек гёнгюбюз бузулду.

Шо йыллар, сен билесен, перестройканы, бары янгылыкъланы вакътиси эди. Къумукъ театрда да баш режиссёрну коллектив сайлажагъы ачыкъ болду. Зубайыл Хиясов театрдан тайып, башгъа ишге чыкъды. Ислам Казиев о заман Рус театрда баш режиссёр эди. Мен огъар барып тиледим: «Ислам Амашевич, театр яйылып къалма тура. Гелигиз». Ювукъ да этмеди. Биймурза Мантаев о заман «Колесо» деген оьзбашына чалышагъан театрны къуруп ишлеп тура эди. Шогъар да бардым. Ол да: «Портда грузчик болуп ишлермен, тек шо театргъа бармасман», – деди.

– Сен оьзюнг барма сюймейми эдинг?

– Мени ёлдашларым магъа шолай деп илинме де илине эди. Мен оьзюмню сынавум етишмейгенни биле эдим. Ондан къайры да, баш режиссёрну кёп тюрлю борчлары бар, яратывчулукъгъа заман аз къала.

Болса да ёлдашларым мени кандидатурамны салдылар. Шо вакътиде Москвада Любимовну театрында (Театр на Таганке) мени 3 айлыкъ режиссёрлукъ стажировкам бар эди. Мен шонда гетгенде, сайлавлар болгъан…

– Сонг…

– Мен Къумукъ театрда ишлейген гьар айры адамгъа абур этемен. Айрокъда, уллулагъа. Олар мени театрны сюйдюрген, касбума тюшюнме уьйретген. Бары да болгъан ишлени хабарлама сюймеймен, гетген-битген затлар. Тек бир затны айтмасам болмай. Сайлавларда мен утсам да, Культура министерлиги шогъар рази болмай, мени белгилемеген. Шогъар къаршы чыкъгъан 12 адам иш ташлагъан. Мен Москвадан къайтгъанда, янгы баш режиссёр Ислам Казиев булан сёйлешип, коллективни ярашдырма къарадым.

Бажарылмагъанда: «Мен дагъы шу театргъа гелмеймен», – деп билдирдим. Мени булан 12 адам гетди.

– Эсимде. Тотурбий Тотурбиев «Пазик» автобус да берип, сиз гастроллар булан юртлагъа юрюй эдигиз.

– Бир сезон юртлагъа юрюп турдукъ. Олай узакъ бажарылмай эди. Мен тилеп-илинип, кёплер театргъа къайтдылар. Къайтмагъанлар да болду. Къагьир Атагишиев, Имам Бийболатов башгъа ишлеге чыкъдылар.

– Сен де Рус театргъа гетдинг.

– Бираз гечде 1993-нчю йылда мени онда барма сюеген дагъы адам ёкъгъа гёре йиберген эдилер. Биревлени эсине гелген эди, Рус театрны коллективи мени къабул этмей, тез къувалажакъ деп. Мен буса олар булан тез ортакъ тил де табып, ишлеп турагъаным 19 йыл бола.

– Буссагьат Къумукъ театргъа ёлбашчы болуп чыкъма имканлыкъ ачылса, барар эдингми?

– Бир шарт булан. Эгер Къумукъ театрны гьали йимик эки-уьч тюгюл, бир ёлбашчысы болажакъ буса. Шо заманда да мен шонда бар чакъы адамны ишинден азат этип, сонг гьарисин янгыдан, контрактгъа гёре, европа стандартлар булан ишлейген кюйде алажакъ эдим. Къумукъ театргъа башындан тутуп да пагьмулу адамлар къуршалгъан. Бизин халкъ оьзю де – театргъа, инчесаниятгъа табиатдан гелген пагьмусу булангъы ва театрны англайгъан халкъ. Башгъалагъа тийдирип айтмайман, тек фракны къумукъ актер гийсе, ол оьзюн оьмюр бою шону булан юрюгенде йимик тута.

Мен макътанма сюймеймен, тек шо 1990-нчы йылдан берли бизин наслуну айтагъан кююнде ишлеме къойгъан буса, бугюн биз тыш уьлкелердеги гастроллардан уьйде ойнама заманыбыз да болмажакъ эди.

Гетген йыл Магьачкъалада оьтгерилген театрланы Халкъара фестивалында мен онгаргъан «Записки сумасшедшего» деген моноспектаклни Имамутдин Акавутдинов ойнагъан кюй жюрини ва къаравчуланы уллу разилигин къазанды. Гьали шо моноспектакль булан биз февраль айдан башлап Украинагъа, Македониягъа, Болгариягъа, Литвагъа чакъырылгъанбыз. Барына да етип болмайбыз.

– Дагъыстанда бир нече милли театр бар. Гьар миллетни къаравчуларыны айрыча сюеген жанры боламы?

– Бары да миллетлер комедияны кёп сюе. Тек гьарисини айырма болагъан ерлери бар.

Къумукъ театр – игит-романтикалы, лирикалы театр. Авар театр – поэзияны театры (Расул Гьамзатовну таъсири буса ярай), Рус театр – психологиялы театр, Лезги театр – эпический театр (Шарвили ва башгъалары) деп гьисап этме ярай. Тек бары да театрлар комедияны кёп сала. Шо жанрны къаравчулары бары да миллетлерде кёп.

– Милли драматурглар ёкъ деп кёп айтыла. Не этме герек?

– Театрда драматургланы секциясы болма герек. Режиссёр драматурглар булан ишлеме герек. Къаравчулар бугюнню агьамиятлы масъалаларына гёре спектакллар гёзлей. Гьар драматург булан дыгъар этилме тюше. Пьеса не темагъа, не жанрда, не даражада язылгъан буса, къаравчу да шону къабул этеген, кюйге къарап, авторгъа тийишли гьагъы берилме герек.

– Бугюнню игити кимдир?

– Къыйын сорав. Биревлеге – вагьгьабит, башгъасына – милиционер, оьзгесине – телохранитель, кёплеге – бизнесмен яда чиновник.

– Пачалыкъ театргъа береген харж таманлыкъ этеми?

– Ёкъдан къолай деген кюйде. Совет Союзну заманындагъы гьал ёкъ. О заман КПСС-ни идеологиясыны тюбюндеги театрлагъа гьукумат акъчаны къызгъанмай эди. Гьали буса бир-бир спектакллени салагъанда спонсорлагъа кёмек тилеме тюше.


«Ёлдаш», 30.03.2012

Размещено: 08.04.2012 | Просмотров: 2539 | Комментарии: 0

Комментарии на facebook

 

Комментарии

Пока комментариев нет.

Для комментирования на сайте следует авторизоваться.