Кумыкский мир

Культура, история, современность

Халкъ ятса - кийиз...

(Адил Янгыюртну топуракъ масъаласы)

"Ёлдаш" газетни бетлеринде С.Алиевни "Тенгликни" 20 йыллыгъына багъышлап язгъан макъалаларын охуп, "Тенгликни" актив ортакъчысы гьисапда, миллетибизни законсузлукъгъа, къыйыкъсытывлагъа къаршы башгётеривлерини вакътисинде болгъан бир агьвалатны гьакъында мен де язмагъа токъташдым. "Тенглик" къурулуп, къумукъ юртларда шо къурумну аты яйылмагъа башлагъан вакътилерде мен Адил Янгыюрт юрт Советини председатели болуп чалыша эдим. "Тенгликни" бары да съездлеринде ортакъчылыкъ этип, халкъыбыз тарыгъан къыйыкъсытывланы законлукъну ёлу булан чечмек муратда чыгъарылгъан къарарларын юртларда халкъгъа англатмакъ учун чаралар гёре эдик. Шо вакътиде буса юртну топуракъ масъаласы чечмеге герек лап да агьамиятлы масъала санала эди.

Адил Янгыюрт - Бабаюрт районну лап да уллу юртларыны бириси. Юрт оьсе, шону булан бирге янгы къурулгъан агьлюлеге уьйлер къурмакъ учун планлар бермеге юрт Советни топурагъы ёкъ эди. Юртдагъы "Кировский" совхоздан халкъны пайдасына топуракъ алмакъ учун, Дагъыстанны Министрлер Советини ихтияры герек эди. Шо ихтиярлыкъны алмакъ учун буса йыллар гете эди. Уьстевюне, халкъны абзарларында сакълайгъан уллу мююзлю гьайванларыны ва малларыны санаву да арта. Демек, шо отлавлукъланы майданын артдырмакъны да талап эте. Топуракъ буса гьайванлар учун тюгюл, яшёрюмлеге уьйлер этмек учун да етишмей эди.

Шолайлыкъда, юртда топуракъны масъаласы четимлеше башлады. Шо вакътини ичинде бир заманлар ялгъан кагъызлар булан юртну дагьнили топуракъларыны аслам пайына ес болгъан тав районланы къотанларыны халкълары оьзлени ер есилер гьисапда тутмагъа башлагъанлыгъы милли аралыкъланы къыставуллу гьалгъа чыгъарды.

Адил Янгыюртну топуракъларына ятланы еслик этивю, озокъда, шо заман башланмагъан эди. Бир башлап 1942-нчи йылда юртдан 1 минг 500 гектар, 1957-нчи йылда 1 минг 20 гектар топуракъ тав районлагъа берилген. Шо да азлыкъ этип, 1968-нчи йылда гёчювюл гьайванчылыкъ учун отлавлукълагъа юрт ягъадан 200 гектар топуракъ алынып, гечге таба шо ерлер Хасавюрт районну Тукита юртуна берилди. Шо башалманлылыкъны натижасында юрт отлавлукъларындан айрылды, Адил Янгыюртдан 70 чакъырымлар арекде орунлашгъан Тукита буса бизин топуракълагъа ес болуп олтурду.

Эсгерилген юртну ёлбашчылары шону булан да дазуланмады. Дейгеним, ерни янгы есилери, оьзлени "бийликлерине" къаравуллар да салып, халкъны гьайван-малын чы нечик де, отлавлукълардан оьтеген ёлдан гьатта транспортну да юрюмеге къоймайгъан ерге чыкъдылар. Шо буса халкъны чыдамлыгъын тергейгенде гьис этилди.

Юртну ёлбашчысы гьисапда, бир-бир ёлбашчыланы сай гьакъылыны натижасында эки миллетни арасында тувма болагъан эришивлюклени ва башгётеривлени гьакъында айтып, оьрде токътагъан гьакимият къурумлагъа арза кагъызлар яздыкъ. Тек бизин тавушубузну эшитегенлер болмады. Гьатта шо замангъы Дагъыстанны юрт хозяйство министри А.Х. Магьамматовну уьстюне барып, къыйын гьалны тезлик булан чечмесе бажарылмайгъанны айтсакъ да, тындырыкълы жавап алмагъа болмадыкъ. Сонггъа таба белгили болгъаны йимик, ол оьзю де шо гьалгъа иштагълы болгъан. Неге тюгюл де, ол оьзю чыкъгъан 15 минг халкъы булангъы районну да Бабаюрт районда 70 минг гектар ери болгъан экен. Авзу булан айтмаса да, эгер бизин талапларыбызны къабул этип, бизге 200 гектар топуракъны къайтарса, районну оьзге юртлары да шо масъаланы гётережекден тартына болгъан. Яни, Къумукътюздеги "бийликлеринден" айрылма сюймеген.

Халкъ буса бизин бетибизге къарап тура эди. Артда да, мен де, юртдагъы "Кировский" совхозну директору Ш.Пашаев де юртлу тамазалар булан Дагъыстанны Министрлер Советини Председатели А.М. Мирзабековну уьстюне бармагъа токъташдыкъ.

Йыракъ къумукъ юртдан гелген бизин къабул эте туруп, А.М. Мирзабеков къысып къолларыбызны алды, исси кюйде къабул этди. Бизин талапларыбызгъа тындырыкълы кюйде тынглап, ол тийишли къурумланы ёлбашчыларына тезлик булан 200 гектар ерни бизин юрт Советни ихтиярлыгъына чыгъармагъа буйрукъ берди. Буса да савлай республикада къумукълагъа къаршы юрюлеген сиясат ону буйругъун яшавгъа чыкъмагъа къоймады.

Гьасили, 1990-нчы йылны май айында юртлу халкъ башгётерди. Шо башгётеривде эренлер булан тенгге-тенг къатын-къызлар, гьатта охувчу яшлар да ортакъчылыкъ этди. Республикада оьз топурагъында къыйыкъсытывлардан инжиген халкъ бир сагъатны ичинде 200 гектар топуракъны тав юртну гьайван-малындан толу кюйде тазалады. Къувунгъа Тукита юртну жамияты да гётерилди. Шолайлыкъда, топуракъ масъала къан тёгюлювге айланмагъа къылдан-къыл къалды. Эки юртну арасына тюшген питне Магьачкъалагъа етишип, эки сагьатны ичинде оьрде токътагъан, ахырынчы минутуна ерли бизин талапларыбызны эшитмеге сюймеген чиновниклер етишип гелдилер. Ингдеси оланы бирлери топуракъ масъалагъа гене миллетчилик ренк бермеге къарагъанлыкъ эди. Буса да халкъыбызны бирлиги, къыйынлы вакътиде юмурукъдай биригип болагъаныбыз уьстюн чыкъды. Бир гюнню ичинде Тукита юртну гьайван-малы бизин топуракълардан гёчюрюлдю. Бу ишде шо вакътиде районну ёлбашчысы болуп ишлеген В.Шайыбовну, "Кировский" совхозну директору Ш.Пашаевни ва, озокъда, А.М. Мирзабековну аслам къошуму болгъанны халкъ яхшы билди.

Буса да, шону булан юртну топуракъ масъалалары ахырына ерли чечилмегени сонггъа таба билинди. Янгы Россияны башалман юрюлген сиясатындан пайдаланып, Къумукътюзге ес болмагъа сюеген оьзге миллетлени вакиллери гене гьалны къыставуллу этди. Дейгеним, биз алгъан 200 гектар топуракъны яртысын соравсуз-соргъусуз къайтарып алып, гене гёчювюл отлавлукълагъа чыгъардылар. Арты битмейген судлар да гьалны бир ёрукъгъа салмагъа болмай. Ишни Дагъыстанны Гьукуматыны ёлбашчысыны алдынгы орунбасары Гьитинамагьаммат Гьажимагьамматов булгъанчыкъ этегени юртлулагъа да, Дагъыстанны ёлбашчыларына да белгили. Неге тюгюлде, шо 100 гектар ерге чиновник оьзюню адамын олтуртгъан.

Шо бир адам 100 гектаргъа еслик эте, ону кёп санавдагъы гьайван-маллары юртну ягъасында отлай, юртлуланы чачыв топуракъларын таптай. Бир адамны эбинден гелип болмайгъан юртлулар бир нече керенлер башгётерип де тура. Тек гьакимият, шо 20 йыллар алдын йимик, гьали де халкъыны санаву 4 мингден оьтген юртну тавушун эшитмей, терсине, шо бир адамны ихтиярларын закон якъдан да, законсуз кюйде де якълай.

Халкъ буса чыдай. Чыдамлыгъы битгенче чыдама да чыдажакъ. Тек халкъ ятса - кийиз, турса - мююз экенни юртлулар оьз сынавундан биле ва шо масъала халкъны янгы гётериливлери болмайгъан кюйде тюз чечилсе яхшы болар эди.

Къасумхан Гьажиев,
Бабаюрт районну жамият Советини члени,
пенсионер.


Опубликовано: газета "Ёлдаш". 29.01.2010.

Размещено: 01.02.2010 | Просмотров: 2752 | Комментарии: 0

Комментарии на facebook

 

Комментарии

Пока комментариев нет.

Для комментирования на сайте следует авторизоваться.