Кумыкский мир

Культура, история, современность

Агьмат Хан Мехтули

Надир-шагьны асгерлерине къаршы ябушувларда Мехтули ханлыкъда яшайгъан адамланы актив кюйде ортакъчылыкъ этивюн гертилейген инамлы документлер кёп бар.

Мехтули ханлыкъ 13 юртдан къурулгъан. Шо юртларда - Уллу Жюнгютейде, Гиччи Жюнгютейде, Доргелиде, Къакъашурада, Паравулда, Урмада, Дурангиде, Гьапшиде, Акъгентде, Огьлиде, Къулецмада, Аймакиде ва Чохлиде къумукълар ва аварлар яшай болгъан.

Оьзюню ёлунда къаршы болгъан бары да адамланы оьлтюре, тонай, бары да юртланы буза туруп, Надир-шагьны 100 минг адам булангъы армиясы 1741-нчи йыл сентябрь айда Дагъыстанны ичине багъып тербенген. Баш гётергенлени гючлю кюйде жазалай туруп, Надир-шагь Таргъушамхаллыкъны территориясындан таба Мехтули ханлыкъгъа етишген. Шо ханлыкъны резиденциясы Тёбен-Жюнгютейде болгъан. Шонда Надир-шагьны асгерлерине гючлю кюйде къаршылыкъ билдирилген. Агьматхан Мехтулинскийни ёлбашчылыгъыны тюбюнде шо ханлыкъда къанлы ябушув юрюлген. Шо ябушувда Надир-шагьны отрядлары тюп болгъан. Мехтули ханлыкъда яшайгъан адамлар Надир-шагьны алтынын ва атны уьстюне салагъан алтын ерин чыгъарып алгъан.

Надир-шагьны асгерлерине къаршы ябушувда шо ябушувлагъа ёлбашчылыкъ этив оьзюню къолунда болгъан баш командующийни гьакъындагъы масалада янгылышлар йиберилген "Дагъыстанны тарихи" деген ва оьзге китапларда Сурхайхан Къазикъумукълуну, Агьматхан Гьайдакълыны атлары, Сурхайханны уланларыны ва оьзгелерини атлары эсгериле. Шо ва оьзге тюрлю китапларда Агьмат-хан Мехтулинскийни аты эсгерилмеге сама да эсгерилмей.

Бары да уллу ябушувларда айры-айры отрядланы командующийи ва дав гючлеге умуми кюйде ёлбашчылыкъ этмек учун баш командующий бола.

Надир-шагьны асгерлерине къаршы ябушувланы алдында Тёбен Жюнгютейге аварлы хан ва Сурхайхан Къазикъумухскийни уланлары гелген. Шо вакътиде Сурхайхан Къазикъумухский Надир-шагьда пленде болгъан. Дагъыстанны тарихинде лап уллу шо ябушувгъа ёлбашчылыкъ этмеге бажарагъан баш командующийни гьакъындагъы масъала гётерилген. Жыйылгъанлар Агьмат-хан Мехтулинскийни гёрсетген. Шо вакътиде ол къоччакъ воин, сынавлу асгер башчы гьисаплана болгъан. Дагьыстанны Надир-шагьны асгерлерине къаршы ябушагъан бары да савутлу гючлери Агьмат-хан Мехтулинскийге табии болгъан. Бары да дав гьаракатлагъа ол ёлбашчылыкъ этген.

Дагъыстанлыланы Надир-шагьны асгерлерине къаршы биринчи уллу ябушуву Мехтулин ханлыкъны территориясында Аймаки къакъада оьтгерилген. Мехтулин ханлыкъда яшайгъан адамлар шонда аслу дав гюч гьисаплагъан.

Ябушув Агьмат-ханны отрядларыны Лютф-Алиханны асгерлерине хапарсыз кюйде чапгъыны булан башлангъан.

Дав гьаракатлагъа бажарывлу кюйде ёлбашчылыкъ этивюню натижасында, Агьмат-хан ону 20 минг адам булангъы асгерлерини авадан пайын къырмагъа бажаргъан. Оьзю Лютф-Алихан, бир нече юз воинлери де булан, шо ябушувдан сав къутулмагъа гьарангъа бажаргъан.

Шонда Надир-шагьны танывлу полководеци - Гьайдарбекни яхшы савутлангъан ва сынавлу отряды да болгъан. Гьайдарбекни отрядына къаршы ябушувда да Агьмат-хан толу кюйде уьстюн гелген. Гьайдарбекни 4 минг воининден янгыз 500 адам тюгюл къалмагъан. Жалалбек де бары да воинлерин - 500 адамын тас этген. Савлай обоз, 16 топ ва кёп санавда топ гюллелер Агьмат-ханны отрядларыны къолуна тюшген.

Печать этилген асарларда гьалиге ерли Аймаки къакъада болгъан ябушувгъа лайыкълы къыймат берилмеген.

Документлер шагьатлыкъ этегени йимик, аймаки къакъада Надир-шагьны асгерлерини сайлангъан группасы булан лап гючлю ябушув оьтгерилген. Дагъыстанлыланы шо ябушувдагъы уьстюнлюгюню бек уллу агьамияты болгъан. Шондан сонг шагьны тюп болгъан асгерлери эс тапмагъа болмагъан, гележекде уллу ябушувлар оьтгермеге бажармайгъан даражасына етишген.

Надир-шагь, оьзюню бары да гючлерин жыйып, оьч алмагъа гьазирленген. Андалалны территориясында дав гьаракатлар шагьны асгерлерини Согратль, Мегеб, Обох ва Чох юртлагъа чапгъынлары булан башлангъан.

Андалалда да бары да дав гьаракатлагъа баш командующий Агьмат-хан Мехтулинский ёлбашчылыкъ этген. Башлап ол оборона учун тийишли чаралар гёрген, тав шартларда дав гьаракатланы оьтгеривню янгы къайдаларын гьазирлеген. Шо къайдалар Надир-шагьны асгерлери учун хапарсыз къайдалар гьисаплангъан.

Кёбюсю дав гьаракатланы ортакъчысы гьисапда, Агьмат-хан душманны тылындагьы ишлеге де яхшы агьамият берген. Документлени бирисинде айтылагъан кюйде, Надир-шагьны асгерлерини тылында йырыв ишлер оьтгереген лезгилер, табасаранлар, гьайдакълылар оьзлени иш гёрювлерин баш командующий гьисапда Агьмат-хан булан разилеше болгъан.

Андалалда бир-бирине къаршы эки полководец - савлай дюньягъа танывлу Надир-шагь ва Агьмат-хан Мехтулинский токътагъан.

Ахырынчы ябушув эртен тез башлангъан. Шондагъы ерлер булан яхшы таныш дагъыстанлылар шагьны асгерлери жыйылгъан тюзлюклеге тавланы бетлеринден таба уллу ташланы дёгеретип, адамланы, обозланы, атланы къолгъа ала болгъан.

Ябушув 5 гюн давам этилген. Надир-шагь не этип де уьстюнлюкге етишмеге къаст этген ва ябушувгъа оьзюню бары да резерв асгерлерин салгъан. Бары да къастларына да къарамайлы, Надир-шагь янгыз бир юртда тюгюл уьстюнлюкню алмагъа болмагъан.

Агьмат-хан шондагъы бары да гючлерин жыйгъан, душман булан ахырынчы ябушувгъа тюшген ва уллу уьстюнлюкге етишген.

Бек къоччакъ хасиятлы Аьмат-хан военный-стратегия якъдан оьзюню Надир-шагьдан эсе хыйлы оьрде экенлигин гёрсетген. Иранда буса Надир-шагьны Ганибал, Александр Македонский, Юлий Цезарь булан тенглешдире болгъан. "Шо уллу полководец Надир-шагь 40 йылны ичинде оьзюню душманларындан бир заманда да шолай тюп болмагъан", деп язгъан иранлы историк Сарладвар.

Агьмат-хан Мехтулинский Надир-шагьдан биринчилей уьстюн гелген, Надир-шагь бир заманда да тюп болмай деген пикруну ёкъ этген.

"Къоччакъ Агьмат-хан" деп ат берилген макътавлу полководец Агьмат-хан Мехтулинскийни атын даимлешдирмеге тарыкъ. Дагъыстанны халкъларыны Ватандаш давну уллу игити гьисапда, Иранны шагьы Надирни макъталгъан армиясын дагъытывну къурувчусу ва ёлбашчысы гьисапда, оьзюнюн резиденциясы болгъан Тёбен Жюнгютейде Агьмат-хан Мехтулинскийге памятник салмагъа герек деп ойлашабыз.

Размещено: 07.07.2009 | Просмотров: 2935 | Комментарии: 0

Комментарии на facebook

 

Комментарии

Пока комментариев нет.

Для комментирования на сайте следует авторизоваться.