Кумыкский мир

Культура, история, современность

«Яшларыбыз къалмагъалгъа тюшгенни сюймейбиз»

Август айны 21-нде иш ёлдашым магъа телефон сёйлеп: «Къараманда не болгъан, эшитгенинг бармы?» – деди. «Воллагь, мен билеген ёкъ, не хабардыр, не иш бар», – деп, эсер-месер болуп гетдим. Гьасили, ондан-мундан ахтарып, гьалны билдим. Огъар сесленмей нечик болабыз деп, Къарамангъа барып, бу инживлю топуракъ масъалабызны башындан бойнуна алып, чабып айланагъан Магьамматамин Магьамматов ва Залимхан Валиев булан ёлугъуп, шо гьакъда лакъыр этдим.

фотоЗ. Валиев: – Къараманда болгъан агьвалатланы бир-бир маълумат къураллар, бек белсенип, милли тюртюшювлеге айландырып суратлама къарай. Биз бу бойларда олтурагъаныкъ йыл ярым бола. Къышы-язы булан дегенлей бир гюнге де, бир гечеге де таймадыкъ. Таймажагъыбызны белгилейген «мюгьюрюбюз» де бар. (Залимхан къолун узатып, бираз ариде токътагъан, уьч де юртну гьаракаты булан къурулгъан межитни гёрсете). Бизин шунда бир миллет булан да, бир халкъ булан да чечилмеген масъалабыз ёкъ. Арагъа питне салма къарайгъанлар, инг башлап, Къарамандагъы топуракъланы сатгъан адамлар. Бирисине 40 гектар, башгъасына 20, оьзгесине 15... Барын да алгъанда, 204 гектар ер пачалыкъны ихтиярындан чыгъарылып, законсуз кюйде осуна-бусуна пайлангъан. Оланы дагъы амалы-ёлу ёкъ эди – янгыз бизин машин ёлну ари ягъында турагъан лаклар булан кисдирип, бир уллу къалмагъаллар этип, гьакимиятгъа бизин шундан гюч булан тозмакъ учун себеп бермек къалгъан эди. Шюкюр Аллагьгъа, ярахсызлар мурадына етмеди.

фотоМ-А. Магьамматов: – Ораза байрамланы алдында бизин уьстюбюзге къаралар да гийген бир эсли къатын гелди. Ону эри оьлюп, къыркъы чыгъып турагъан вакътилер болгъан экен. Бек талчыгъып, къагъарланып сёйледи. «Ёлну ари ягъында сизге чапгъын этме гьазирлене, сакъ болугъуз. Мени уьюме гелип, эки де уланымны да шу намарт ишге къуршама къарайлар. Биз сизге топуракъ пайлар, акъчалар бережекбиз деп, къайдагъы ялгъан булан башын чырмайлар. Тек мен олагъа инанмайман, оланы халкъда бир гьайы да ёкъ. Олар тюгюлмю бу топуракъланы сатып, байынып турагъан? Эрим де шо нажжаслар саялы, юреги ярылып, оьлюп гетди», – деди. Сонг кагъыз гесекге 5-6 адамны атын язып: «Муна шулар, шо ишни башына тюшюп айланагъан адамлар», - деп, бирдагъы керен сакъ болмакъны тилеп гетди. Шо кагъызны биз полицейскийлеге тапшурдукъ. Тюзю, шо адамланы олар биз айтмасакъ да яхшы таный болгъан экен.

Мухбир: - Сизге шолай алданокъ билдирген сонг, тийишли чаралар гёрме тюше болгьандыр?

М-А. Магьамматов: - Чапгъын, гертиден де, хапарсыздан бодду. Шолар тартынмай уьстюбюзге яман хыяллар булан гелер деп инанып битмей эдик. Шо гюн эртен полицияда ишлейген танышым телефон сёйлеп, Къарамангъа ОМОН йиберилген деп билдирди. Сайки, олар Семендерде, Учхозда бир тюрлю чаралар оьтгере, шону булан бирче Къараманны да тергеп чыкъма сюе. ОМОН гелме чи гелди, тек, 15 минут да токьтамай, бурулуп, айланып гетди. Олар бизге къаршы биревлер чапгын этме гьазирленегенни биле болгъан экен. Къалмагъалдан сонг, полицейскийлени арасындагъы къумукъ яшлар: «Я, биз сизге иш этип айтмай къойдукъ. Айтсакъ, халкъны да жыйып, уллу ала-пелекет тюшюп къалар деп ойлаша эдик», - деди.

Шо вакъти биз Къараманда 30-гъа ювукъ адам болгъанбыздыр. Бирисилени санаву, азындан, 10 керен сама артыкъ эди. Герти къалмагъал башлангъанда, башгъа ОМОН-чулар гелип, эки де якъны арасында БТР-лер, КАМАЗ-лар тизип, бизин бир-бирибизден айырып токътады. Бирден ёлну ари ягъындан бизин гючлю кюйде ташгъа тутдулар. Бир де башгъа тюгюл, таш янгур явагъанда йимик эди. Биз, уллулар, яшланы гьаран токътатдыкъ. Гьатта чырлардан таба атылып чыгъып ябушма чаба эди. Учуп гелеген ташланы бириси хапарсыздан полицейскийге тийип, ону яралагъанда, олар яман ачувланып, лакланы мекенли токъалап, чачып-тозуп чыкъды. Къувунлу хабар эки якъгъа тез яйылды. Ахшамгъа таба Къарамангъа, азындан, 4 минг адам жыйылгъан эди. Ёллар бегилген саялы, хыйлысы етишип де болмады. Бирлери машинлерин ёлда къоюп, 5-6 чакъырым юрюп гелген эди.

Мухбир: – Бизин яшланы арасында да, ташгъа тутулгъан сонг, яралангъанлары болгъан деп эшитдик. Гьали оланы кюю нечикдир?

З. Валиев: – Яралангъанлар болду. Ташлар гиччи-миччи затлар тюгюл эди. Топ йимик учуп гелеген таш тийсе, адамны еринде йыгъа. Бизин уланланы бирисине ташлар бетине де, башына да тийген эди. Тек ол больницагъа барма сюймеди. Огъар мунда еринде кёмек этме къарадыкъ. Гьали зараллангъанланы кюю яман тюгюл. Къолайгъа къайтып туралар. Озокъда, тийишли къурумлар чапгъын къачан болажагъын биле туруп, заманында чаралар гёрген болгъан буса, биревню де бурну къанамас эди.

Мухбир:- Йыл ярым гетди. Масъала гьали де чечилмеген кюйде. Яшланы, жагьиллени гёнгюлсюзлюк, умутсузлукъ сама къуршамагъанмы? Ругьдан тюшмегенми?

М-А. Магьамматов: - Юхлап турагъанлары да уянып геле. Бу агьвалатлар болгъунча, бирлерини арасында тамаша санталыкъ, айсенилик бар йимик гёрюне эди. Уьч де юртну жагьиллери айрыча бригадалагъа пайланып, гезиги булан Къараманда дежурналыкъ эте. Балики, жумадан-жумагъа, айдан-айгъа такрарланып гелеген, алышынмай турагъан гьаллар айры-айры ёлдашлагъа таъсир этмей къоймагъандыр. Тек 21-нчи августда болгъан чапгъын гьалны бюс-бютюнлей алышдырды. Къап-къарангы гече, бир-бирин айырмакъ, оьзлени башгъалардан танымакъ учун, гёлеклерин де чечип, «Аллагьу акбар!» – деп де къычырып, алгъа чабагъан бизин яшланы гёрген болгъан бусагъыз, юреклеригиз меники йимик оьктемликден толур эди. Гьар гюнлюк яшавубузда биз оланы олай тавакаллыгъы, къоччакълыгъы барын билме де билмей къалабыздыр.

З. Валиев: – Къараман, ятып-юхлап, сюйгенде гелип-гетип турагъан ер тюгюл экенин жамаат англады. Жагьиллер ата юртларында тюгюл, муна мунда авлакъда низамгъа уьйрене, бютюн жамаатны ишине къуршала. Уллулардан уьлгю ала, тувгъан ерине, тарихине тергев берме башлай.

Мухбир:– Артындагъы гюн, август айны 22-синде, Дагъыстанны башчысы Р.Абдулатипов ерли телевидениеде ватан дашланы гьар тюрлю соравларына жавап бере эди. Шонда топуракъны масъаласы да гётерилди. Эгер де халкъ талап эте буса, 90 гектар тюгюл, 150 гектар беригиз, деп айтды ол. Сиз Р.Абдулатииовну жавабын нечик къабул этдигаз?

З. Валиев: – Мени гьисабымда, ол янгыз Къараманны гьакъында айтмай эди. Топуракъдан къайры, Р.Абдулатипов ерлерде ишленген уьйлени масъаласын да гётерди. «Эгер де яшавлукъ уьйлер къурулгъан буса, адамланы кёп инжитмей, шоланы тез заманны ичинде закон ёлу булан тасдыкъ этме тюше», – деди ол. Гьатта шолар къотанларда ерлешген буса да. Эсигизде буса, РГВК-ны генеральный директору Азнавур Гьажиев: «Къараманны айтамысыз?» – дегенде, Дагъыстанны башчысы: «Билмеймен, Къараманмы яда башгъа ерми?» – деп жавапланды. Дагъыстанда топуракъ масъала – лап оьрчюкген, ону чечиливюн артгъа салма ярамайгъан къувунлу масъалаланы бириси. Тюзюн айтгъанда, гьалиги гьакимият шону адилли кюйде чечип болажагъына менде инамлыкъ аз.

М-А. Магьамматов: – Артдагъы вакътилерде: «Топуракъны миллети болмай», «Дагъыстан умуми уьюбюз», – деген калималаны кёп эшитебез. Бизин булан алда да ёлукъгъан, Къарамангъа шо гюн де гелип гетген республиканы Гьукуматыны башчысыны заместители Рамазан Жаппаров да шо ёрукъда ойлаша. Буса да ол магъа таза, гьакъыллы ва адилли адам йимик гёрюндю. Президент огъар бек инана, сёзюне къулакъаса.

Р. Жаппаров бизин биринчи ёлугъувубузда, бизге тынглагъан сонг, гьали магъа кёп зат англашыла тура деген эди. Артдагъы агьвалат ону гёзюн кёп затгъа ачды. О мундан гетген сонг, Р. Абдулатиповгъа болгъан ишни гьакъында билдиргенине шекленме тюшмей. Шо саялы да ол телеберилишде Къарамандагъы мисалны да гьисапгъа алып айтгъандыр.

Мухбир: – Бугюнлерде янгыз къумукъ халкъны тюгюл, бары да дагъыстан миллетлени тергевю Къарамангъа бакъгъан демеге ярай. Бирлерини жаны авруп, башгъалары, шуланы ахыры не болур деп къарап тура. Дагъыстанны шартларында юрт жамаат оьзюню ихтиярларын якълап, гьукумат къурумлар булангъы тогъа тартыв да уьст гелип боламы? Сиз нечик ойлашасыз?

М-А. Магьамматов: – Алда шунда гелеген кёп ёлдашлар бизин юртланы къысматына, гьалиги гьалына янашывун айтагъанда, шолар гьакъ юрекден чалынагъан сёзлер тюгюлдюр деп, бир тамаша шеклене эдим. Амма артда болгъан агьвалатдан сонг адамлагъа янашывум тюбюкъарадан алышынды демеге ярай. Нече ерлерден, къайсы юртлардан сёйлейгенлер болду. Гелейик, кёмек этейик деп къолун узатмагъа гьазир къан къардашларыбыз, Аллагьны яхшылыгъындан, нече де кёп экен. Ондан къайры да, янгыз магъа сёйлеп къоймай чы, юртлардагъы нечакъы адам бар буса, олагъа да гьар яндан гьали де сесленивлер геле. Хасавюртдан алгъасап етишген къумукъ яшлар, бизин Къараманда орунлашгъан кююбюзню, къурулгъан межитни гёргенде, бек шат болдулар. «Биз чи 90-нчы йыллардан сонг къумукъ халкъ дагъы уянмас деп тура эдик. Гьали гёребиз, ругь бар. Шо болгъан сонг – умут да оьлмежек»,- деген эди.

З. Валиев: – Гьукумат бизин жамият гьали де оьзюню ихтиярларын якъламагъа «бишмеген» деп тура. Неге десенг, олар халкъны бир гьайвангъа гьисаплайгъанда йимик уьйренип къалгъан. Бир-бирде булай бола: «Я, буланы чы не англаву бар? Не этесен олагъа сорап? Бютюн жамаат саялы мен жавап беремен», – деп, он етти минг халкъ турагъан ерде бир адам къарар чыгъара. Шогъар къол салдырагъанлар неге айтмай:

«Гьей инсан, халкъынгны жый гьали. Мен де тынглап къарайым. Сен, гертиден де, халкъны атындан сёйлейми экенсен?» Гьалиге бизде шолай гьал бир ерде де тувулунмагъан. Дагъыстанда ватандашлыкъ жамият янгы къурулуп геле. Озокъда, къумукълар бизге инг башлап анадаш, дос-къардашгъа йимик къарай. Башгъа миллетлер буса, тюпден таба, халкъны ичинден яратылып тувгъан оьзюню ихтиярларын якълайгъан бир жамият гючге йимик янаша.

Мухбир:– Уьч де юрт шонча да гючленип, политикада оьзлени гьисапгъа алмаса ярамайгъан гьаракатгъа айланып къалса, бир-бир тайпалар шону оьз пайдасына къоллама къарамасмы?

З. Валиев: Бизин арабызгъа 6ашгъалар къошулмасын, болмасын деген ой ёкъ. Къошулма сюеген адам, майданчада жамаатны ортасына чыгъып, ант да берип, халкъ учун ишлеймен деп айта буса, огъар ким къаршы чыгъажакъ? Озокъда, мунда гелегенлени кёбюсюн биз барыбыз да яхшы таныйбыз. Оланы миллетине яда ата юртуна къуллукъ этгенин яда этмегенин бек арив билебиз. Бугюн мен шону юрегим талчыгъып айтаман. Къумукълардан уллу къуллукълагъа сайлангъан бир-бир тайпаланы айыбындан бизин миллет алда оьзлеге хас оьзденлигин тас этген. Шо тайпалагъа къарап, бютюн халкъыбызгъа да къыймат берелер. Шу халкъны башын шулайлар тутгъан буса, олагъа не этсе де ярай деп ойлашалар. Жамаат толу кюйде уянып битгенде, шогъар да ахыр салынажакъ. Гьакимиятлыкъда оьзлер халкъ сайлагъан адамлар олтуражакъгъа шекленмеймен.

М-А. Магьамматов: – Бизин бир нече керен тергеп чыкъдылар. Я, шуланы башын тутгъанлар кимлер экен деп, биревлер бек ахтарып юрюдюлер. Буланы бир яшыртгъын одаманлары болмаса кюй ёкъ деп эсине геле эди. Гьали энни биз ким экенни, бизин артыбыздан юрт жамаатдан къайры бирев де токътамагъанын англады, билди буса ярай. Халкъына гьалал къуллукъ этме сюегенлени къастын биз гери урмайбыз. Тек бир-бирде уьстюбюзге гелелер. Гьайлы сёйлейлер, ишни-гьалны билип, сонг оьзлени ич ва агьлю масъалаларын чечме уруналар. Шолай тайпалар жамаатны ишин къаравулламагъан кюйде бузуп къоя. Ондан къайры да, биз кантгъа дёнюп, оьзюбюзню къыйынлыкъларыбыз саялы башгъа миллетлеге айып салма къарамайбыз. Бир башлап, бары да айыпны оьзюбюзге салма герекбиз. Ичибизден тазаланмасакъ, бизге алгъа барыв ёкъ.

Мухбир: – Шунчакъы заман сизин жамаатны алдына да тюшюп айланагъаныгъызгъа, ругьдан тюшмейгенигизге, къол силлеп, ишни туварып къоймайгъаныгъызгъа не гюч себеплидир?

М-А. Магьамматов: «Эр уланлар намус салмай юрекге, къудратлы къуват гелмес билекге», – деп язгъан Й.Къазакъ да. Миллетингни, юртунгну, дос-къардашынгны, атанг– анангны, яшларынгны алдындагъы намусдур шо гюч.

З. Валиев: – Бизге оьзюбюзню гьалал къуллукъ этегенибизни даим гертилеп юрюмеге тынч тюгюл. Янгыз оьзюмню яда Магьамматаминни айтмайман. Шунда къуршалгъан бары да халкъны айтаман. Биз билебиз чи – бизден тувгъан яшланы яшаву шулай гетсе, сёйлемеге де гьалы къалмажакъ. Гьар ата-ана оьзюню авлети саялы ойлаша. Ким нечакъы не айтса да, дос-къардашгъа, озокъда, бир къандан болгъан сонг, кимни де юреги авурта. Тек ою, пикрусу даим ожагъында, авлетлеринде къала. Биз шоланы парахат яшаву учун ябушабыз. Неге биз бизден сонг гелеген наслулагъа бу къыйын масъалаланы къоюп, тёшеп гетме тарыкъбыз. Мен шу топуракъ саялы бизин яшлар давгъа, пелекетге тюшгенни сюймеймен. Биз оланы яшав къурсун, шат кюйде юрюсюн деп яратгъанбыз. Бугюн биз пысып турсакъ, бизин яшланы гючю-гьалы болмажакъ. Яшларыбыз да оьзлени авлетлери учун бизин йимик булай давлашып турмасын. Шодур бизин талпындырагъан, ругьдан тюшме къоймайгъан гюч.

Лакъырлашывну юрютген
Паху Гьайбуллаева.


«Ёлдаш», 30-08-2013

Размещено: 30.08.2013 | Просмотров: 2102 | Комментарии: 0

Комментарии на facebook

 

Комментарии

Пока комментариев нет.

Для комментирования на сайте следует авторизоваться.