Кумыкский мир

Культура, история, современность

Яман хасиятланы яхшы янлары - 4

(Яман хасиятланы яхшы янлары - 1)

(Яман хасиятланы яхшы янлары - 2)

(Яман хасиятланы яхшы янлары - 3)

Яревкелик-ялынчлыкъ

фотоЯлынчлы, яревке, сюркюч адамны бирибиз де сюймейбиз. Сюймесек де, шолай адам булан къурдашлыкъ-къардашлыкъ юрютме тюше. Яревке адам кёбюсю гезиклерде гьиллачы да бола. Яревке, гьилласын къоллап, башгъа уллу яревкени гьакъында: «Шо адам - бек гелишли, ким булан да къыйышып болагъан, илиякълы адам», - деп, оьзюню гьакъында да шолай пикру тувдурма къарай. Бираз сама гьакъылы бар адам яревкени бир гёргендокъ салам береген кююнден де таный.

Яревке адам йымышакъ, осал деп эсине геле биревлени. Шо тюз тюгюл. Яревкелик этип, ярап бажармакъ учун тавакаллыкъ, гьакъыл ва эркеклик герек. Гьар адамны нече тюрлю хасияты-къылыгъы бола. Ону писти-пистисине ерли ахтарып, инче ерлерин билмек учун аз тавакаллыкъ тарыкъмы? Ярев­кени буса тавакаллыгъындан къайры, тарыкъ адамны оьзюне инандырма чакъы гьакъылы да бар. Шо адамны оьзюне инандыргъан сонг буса, яревке бир затдан да тартынмайлы, иш гёрме башлай: тартынса, осал болса, башгъалар алдынлыкъ этежек.

Асрулар бою булан адам оьзю-оьзюн танымакъ учун къасткъыла. Юреги тынагъан кюйде оьзю не адам экенни англап болмай къыйналагъанлар кёп бар. Гьар алагъан абатына, гёреген чарасына шекли янашагъан, этген иши яхшы-яманмы тюшюнюп битмейли, экиянсыллы болуп, ойгъа батагъан гезиклери къайсы адамны да боладыр. Муна шо заман лап да герекли гиши - яревке, сюркюч. Ол бизин бары да шекликлерибизни болмагъандай эте, къайсы ишибизни де, гьар алагъан абатыбызны да макътав булан тюгюл эсе эсгермей.

Яревкени ягъында адам оьзю-оьзюне инанма, оьзю булан оьктем болма башлай. Неге тюгюл, о бизин ёгъубузну да бар эте, кемчилигибизни де уьстюнлюк этип суратлай. Яревкени яревкелигин англай бусакъ да, шогъар тынглама, бара-бара инанма, сонг башгъалардан да оьзюбюзге яревкече янашгъанны къаравуллайбыз. Яревке - шо кюйде адамны ич дюньясын, гьислерин, яшыртгъын ойларын янгылышсыз чечип болагъан инче касбучу, психолог.

Яревкени бирдагъы бир яхшы ери - огъар къарап, оьзюбюз шолай тюгюл экенибизге сююнюп де болабыз.

Яревкени лап оьр даражасы - ялынчлыкъ. Ялынчлы адам оьзденлиги, менлиги ёкъ адам. Ялынчлы адамны яман ерлерини аслусу - ол къуллукъ канзилерде оьзюнден оьрдегилеге ялына, тёбендегилерден буса оьзюне де шо­лай ялынмакъны талап эте. Шолай адамны ялынчлыгъыны дазусу болмай, ол оьзюнден оьрдеги адамны гёленткиси. Ону булан бирге тыныш ала, гёзюне къарап гёнгюндегин биле, анавун айтгъанда манавун англай. Лап да къужурлу ери - уллу гьаким ишинден тайып къалса, ону гёленткиси де ёкъ болуп къала.

Ялынчлы адам оьз къысматына рази ва оьлгенче шо кююнде къалса да къайырмай деп ойлашсакъ, янгылыш болажакъбыз. Ёкъ, ол чу нени де бажарагъан, пагьмулу адам. Олай адамлар пачалыкъгъа бек тарыкъ (айрокъда бизинки йимик адилсиз пачалыкъгъа). Олай адам гётерилмей къалмай. Шону учун сакъ болайыкъ: бугюн биз сан этмейген ялынчлы сюркюч бираздан уллу гьаким болма имканлы.

Ялынчлы, яревке, сюркюч адамны гьакъында къумукъланы лап белгили шаири Анвар Гьажиев «Гёлентки» деген шиърусунда бек арив язгъан. Охумагъанлар эринмей охугъуз.

Гюнчюлюк, гюллев

Гюнчюлюк - яшавну алгъа тебереген бир уллу гьис, зор гюч. Гюллевюч, биревню гюллей буса, шо адам етген уьстюнлюклеге етме, шогъар ошама къасткъыла. Гюллевюч - языкъ адам: ону бары да оюн, гьислерин гюнчюлюк елеп, рагьатлыгъын алып къоя.

Гюллевючлени пагьмулулары гюллейген адамын да ушатгъан затны оьзюнде болдурма къарай ва кёбю­сю гезиклерде шо мурадына етме де етелер. Пагьмусуз гюллевюч буса, гюнчюсюнде бар зат оьзюнде ёкъгъа талчыгъып-гююп тура, оьзюнде шону болдурма да къасты ёкъ: менде ёкъ зат шонда да болмасын, деп тута. Пагьмулу буса да, пагьмусу ёкъ буса да, биз оланы экисине де языкъсынабыз. Неге десегиз, олар экиси де - шо терс гьисни къуллары, негереклер этсе де шо гьисден айрылып болмайлар. Оьзлердеги яман хасият экенни де, шо хасияты оьзюгер зиян гелтирегенни биле туруп да, шолай адам къылыгъын алышдырып болмай.

Гюнчюлюк, кёбюсю гьалда ятланы арасында тюгюл, ювукъ-дос адамланы арасында яйылгъан. Тамаша тюгюлмю, бир-бирин сюйме, якълама герек адамлар, Йырчы Къазакъ да айтгъанлай:

Бир-бирине яман хыялда, къастда,
Иллагьи, тюз тюгюл къардаш да, дос да...

Гьалиги заманда бир ата-анадан тувгъан авлетлер хоншуда яшап болмайгъаны да бизин сёзлени гертилей. Нечакъы ювукъ, исси болуп гёрюнме къараса да, къардаш агьлюлени арасындан гюллевючлюкню тайдырма къыйын...

фото

Гьатта башгъаларда гюллейген заты биревлени кёмеги булан яда оьзлюгюнден оьзюнде болуп къалса да, гюнчю адам насипли тюгюл. Мисал учун, бирев хоншусуну арив уьйлерин (яда машинин, яда шубасын — башгъалыкъ ёкъ) гюллей, ишлеп буса да, урлап буса да, бир тёбе акъча жыйып, шолай уьйлер тизе (машин яда шуба ала). Тизсе-тизсин (алса-алсын) - насип ёкъ, яллыкъ ёкъ. Дагъы да чабыв, дагъы да жыйыныв... Оьмюр буса бара гетип, тек насип де ёкъ, яллыкъ да.

Тек гюнчюлюкню бир аслу белгиси бар: гюнчю адам оьзюндеги шо хасиятгъа гюнчюлюк деп айтмай, башгъа атлар таба. «Тюзлюкню сюебиз», «шариатны ёлунда юрюме герек», «законланы бузма ярамай» - шу ва оьзге тюрлю шу къайдалы англатывлар булан гюллевюч герти къастын яшырма къарай. Кёплер шолагъа инанып да къалалар, тек бизин алдатма къыйын. Биз сёзлеге инанмайбыз, ишлеге инанабыз ва бары халкъны да шолай этме чакъырабыз.

Тюзюн айтгъанда, гюнчюлюкню гьакъындагъы сёзюбюзню къысгъартма да ярар эди. Шогъар бир кюй бар: «акъ» гюнчюлюк (белая зависть) - яхшы, «къара» гюнчюлюк (черная зависть) - яман, десек, кёп зат англашылып къала. «Акъ» гюнчю биревде бар затны оьзюнде де болдураман деп, ишлей, къасткъы­ла, алгъа талпына, тек гюнчюсюне яманлыкъ ёрамай, ону душман гёрмей. «Къара» гюнчю буса (олагъа биревлер «къараюреклер» деп де айта), оьзю де яхшы яшама, артма-айынма къарамай, къарайгъанлагъа чатакъ да сала.

Гюнчюлюкню де яхшы яны бары бизин къумукъ айтывубуздан да гёрюнюп тура: «Гюллемеген гюн гёрмес».

Шолай бизин гюнчюбюз: бары затны билме къа­рай, охуй-уьйрене, гьаман - гьаракатда. «Гьаракатгъа - берекет» дей, къоюгъуз, билсинлер, уьйренсинлер. Дюньядагъы бары илму янгылыкълар, инкъылаплар (революциялар), цивилизация гюнчюлени къасты булан этилген, деп токъташдырма да тартынмайбыз. «Мени нем кем шолардан», - деп, гюнчю гиши алдынлыланы артындан талпына, алгъа юрюй. Талпынсын, юрюсюн. Биз де огъар яхшы ёл ёрайбыз.


«Ёлдаш», август 2013 й.

Размещено: 03.09.2013 | Просмотров: 1787 | Комментарии: 0

Комментарии на facebook

 

Комментарии

Пока комментариев нет.

Для комментирования на сайте следует авторизоваться.