Кумыкский мир

Культура, история, современность

Яман хасиятланы яхшы янлары - 3

(Яман хасиятланы яхшы янлары - 1)

(Яман хасиятланы яхшы янлары - 2)

Оьзюн кёп сюегенлик

фотоСююв оьзю яхшы ва татли аламат. «Сююв – яшавну маънасы», – дейгенлер де бар. Тек оьз-оьзюне гьашыкълыкъ макъталгъан къылыкъ тюгюл. Озокъда, къайсы адам да оьзюн сюе, оьзю-оьзюне душман болмайдыр. Тек шо сююв гьатдан озуп гете буса, эрши гёрюне. Гючлю болгъан сайын ону эршилиги де арта.

Оьзюн кёп сюеген адам (къысгъартмакъ учун «оьзсюер» деп къояйыкъ) айланасындагъыланы гьар айланышын оьзю булан байлай, гьар айтылагъан сёз янгыз оьзю учун айтылагъандай гьисап эте. Ол гьар агьвалатгъа, адамгъа гюзгюге йимик къарап, шоларда оьзюн гёре. Оьзю сюймейген агьвалат болса, ону гёнгю бузула. Бирев оьзюн сюймейгенни англаса, ичине алатолпан тюше ва нетип де шо адамны сюювюн къазанма къарап, кюлкюлю гьалгъа да тюшеген гезиклери бола. Оьзюн сюегенлени алдында да ону къоркъунчу бар: бирден олар муну сюймейген болуп къалса? Шону учун «оьзсюер» оьзюн сюегенлени сюювюн тас этме къоркъагъанлыгъындан олагъа ярайман деп, оьзюн ярахсыз эте.

Мажлисде олтургъан ерде оьзюн сюймейген адам бар буса, «оьзсюер» сувдан чыгъарып ягъагъа ташлангъан чабакъдай гьалгъа тюше. Ол оьзюню сюювюню къулу экенге, гьар заман айланадагъылар оьзюне тергев берип тургъанны сюе. Шону учун ол сагьнаны, микрофонну къурдашы, гьар ерде оьзюню аты-фамилиясы болгъанны сюе. Ол оьзюню гьар уьстюнлюгюнден къувана ва айланасындагъыланы да шо къуванчгъа къуршай.

«Оьзсюер» оьзюнден пагьмулу, уьстюнлю адамны гётерип болмай, ичинден ону гюллей, бола буса, ачув да эте. Тек ол оьзю этеген яман, эрши-осал ишни башгъалар билип къоярдан сакъ: о заман яман ишлери саялы гёзден тюшме бола чы. Шону учун «оьзсюерни» ачуву-оьчлюгю де къоркъунчлу болмай. Ол узакъгъа ачув тутуп да бажармай. Неге тюгюл, ачувлу-оьчлю адам оьзюн унутуп да, бир яманлыкъ этип, мурадына етмей токътамай. «Оьзсюерни» буса, гьатта мурадына етмек учун да заманын оьзюне сюювден къайры затгъа багъышлама кюю ёкъ.

Муна шунда «оьзсюерликни» яхшы яны: ону учун биринчи ерде сююв. Къайырмас, шо сююв оьзюне бакъдырылгъан буса да ярай. Оьзюне гьашыкъ адам башгъалагъа да яхшы болма къарай. Адамланы сюювюн сёнме къоймайман деп, ол яхшы да, чомарт да, шат да, яравлу-гелишли де болма къаст эте. Шо къасты булан ол кёплеге сююнч, шатлыкъ гелтире, яшавну ялкъывун кемите, дюньяны тюрлендире. Халкъгъа «оьзсюерден» болагъан зарал ёкъ. Шону учун ону оюнларын, ролларын ондан гечейик.

Гертилей де, гьар адамны да оьзюне сюювю болмаса ярамай. Оьзюне сюювден башлана башгъалагъа да, яшавгъа да сююв. Оьзюн сюймейген адам оьзгелени сюе десе де, инанма къыйын.

Сюювден уллу гьис ёкъну англамайгъанлар аздыр. Шо гьакъда шаирлер, философлар ва оьзге тюрлю гьакъылтёбелер кёп язгъан ва айтгъан. Сюювлени де бар нече тюрлюсю де: ата-анагъа, авлетлеге, Аллагьгъа, табиатгъа, гёзел тиштайпагъа, касбусуна, адамурлукъгъа ва башгъалары. Тек шо сюювлени бири де болмай, эгер адам оьзю-оьзюн бираз сама сюймей буса. Лап уллу сююв де адамны оьзюне сюювюнден башлана.

Лакъырыбызны аслу ери – оьзю-оьзюне сююв гьатдан озуп артыкъ болма тюшмей. Шо сююв артыкъ бола, эгер халкъ шону эслей буса.

Бирев де шекленмейген кюйде оьзюн сюймек буса эрши хасият тюгюл.

Гьиллачылыкъ

фото 2Аз буса да гьилласы ёкъ адамлар кёп сийрек ёлугъа. Шо кюйде, гьиллачылыкъны журалары, белгилери де кёп. Биревлер гьиллачы адамны гьакъыллыгъа гьисаплай. Биревлер гьиллачылыкъ гьакъылсызлыкъны белгиси деп токъташдыра. Шолар экиси де тюз. Неге тюгюл, гьакъыллы адам да, гьакъылсыз адам да бир йимик гьиллачы болма бола. Гьиллачылыкъ гьакъылны даражасыны белгиси тюгюл, къылыкъны даражасыны белгиси. Оьр къылыкълы адамны гьилласы болса да, шолай адамны гьилласы башгъа биревге къаршы бакъдырылма кюй ёкъ. Дагъы ёгъесе, огъар оьр къылыкълы адам демес эдик.

Гьиллачы бек гьакъыллы, билимли адам болуп да болмай: ол гьакъыл, билим булан ёл алма болагъан ерде, гьилланы къоллап, тынч ёлну танглай. Шолайлыкъда, гьакъыллы адам гьакъылын беклешдиреген вакътиде, гьиллачы гьилласын чыныкъдыра. Гьиллачыны бирдагъы бир янгылышы - ол айланасындагъылар да оьзю йимик гьиллачы деп ойлаша ва, олардан алдынлыкъ этемен деп, бирден-бир макюрчю бола. Шолайлыкъда, гьиллачы адамны бары да къасты уьстюнлю, макътавлу адамлагъа тенг боламан деген мурат булан байлавлу. Бек гьакъыллы гьиллачы шо къастын айланасындагъылар шекленмейген кюйде яшырып бажара. Аз гьакъыллы гьиллачыланы къасты буса кёплеге къолну аясында йимик гёрюнюп тура, тек олар шону эс этмейлер, неге тюгюл, гьакъылы етишмей.

Эсгерилген чакъы затлар саялы гьиллачыны толу кюйде гери урсакъ, тюз болурму? Дагъы затны айтмагъанда да, олар: «Нетейик дагъы, Аллагь (яда табиат) бизин шулай яратгъан», - деп де къутулма болалар. Яхшы Аллагьны буса яман иши болмай.

Нечик болгъанда да, гьиллачы бу рагьмусуз, хатирсиз дюньяда, дагъы пагьмулары да ёкъ экенге ва биревлерде йимик тарыкъ чакъы билими-гьакъылы да етишмейгенге гёре, бажаргъан кююнде насиби учун ябуша. Ол яшав ябушув экенни англай ва гючлю адамлар йимик ябушуп оьр болуп болмайгьаныны себебинден, оьзю бажарагъан гьилласы булан иш гёре. Шолайлыкъда, законлар сакъланагъан, адилли, рагьмулу жамият аралыкъларда макюрчюню ишлери юрюмей. Шолай жамиятларда ол оьзю де яхшы янгъа алышына, неге тюгюл гьиллачы чы. Шону учун биз къачан буса да, адилли ва законлу жамиятда яшама башласакъ, макюрчюню ишлери бырыкъ гетежекге умут бар. Шо себепден сама гьиллачыгъа языкъсынайыкъ, рагьмулу болайыкъ, ону бары да гьиллаларын билегеникни аян этип турмайыкъ. Тек сакълыкъны тас этме ярамай: ону оьзге тюрлю яман хасиятлары да болма имканлы. Масала, гьиллачы адамны гюнчюлюгю де бар буса, ол сизин сатма да бола.

Гьиллачы ялгъанчыгъа ювукъ. Тек ялгъанчыны рагьмусу аз ва ону гьиллачыда йимик чеберлиги-инчелиги ёкъ. Уллу гьакимлер де (бир-бир гиччилери де) ялгъанчыдан эсе гьиллачыны артыкъ багьалай ва къуллукъ канзилерде оьрге гётере.

Гьиллачыны дагъы да неси яхшы? Ол кёбюсю гезиклерде, гьакъыл, пагьму, ругь якълардан Аллагь оьзюн магьрюм этгенге гёре, айланадагъылар булан илиякълы, йымышакъ, татли сёзлю бола. Олайны гьонкъалыгъы, рагьмусузлугъу, эдепсизлиги билинмей. Шо янлары учун да биз, гьакъыллы бусакъ, гьиллачыгъа рагьмулу болма, ону языкъсынма уьйренейик.

Къумукъ халкъ авуз яратывчулугъундан гьиллачыны гьакъында биринчи эсибизге гелген сатырлар:

Гьиллачы тюлкю къуйругъун силлей,
Ажайгъа барып къакъайлар тилей.

Маънасыз тюгюл деп эсибизге геле.


«Ёлдаш», август 2013 й.

Размещено: 20.08.2013 | Просмотров: 1834 | Комментарии: 0

Комментарии на facebook

 

Комментарии

Пока комментариев нет.

Для комментирования на сайте следует авторизоваться.