Кумыкский мир

Культура, история, современность

Яман хасиятланы яхшы янлары - 2

(Яман хасиятланы яхшы янлары - 1)

Гьайсызлыкъ

рис. 1 Гьайсыз адам – биревге де «гьеймисен» деп айтмайгъан, айланасындагъылар этеген ишлерде де, оланы яшавунда да гьеч къулагъы ёкъ адам. Биревлер яшавда шолайлар кёп болгъанны сюе, башгъалар гьайсызлыкъны жинаятчылыкъгъа тенг эте. Артдагъылар ойлашагъан кюйде, гьайсыз адам оьзю жинаятчылыкъ этмеген буса да, дюньядагъы кёбюсю жинаятчылыкълар шолай адамланы гьайсызлыгъындан этилген.

Гьайсызлыкъны не йимик яхшы янлары бар?

Гьайсыз адам бир заманда да биз не иш эте бусакъ да, бурнун чу нечик де сукъмажакъ, «шулар нетип тура экенлер?» – деп ойлашып да турмажакъ. Шолайлыкъда олар бизин юреклерибизге парахатлыкъ сала, къарсалавдан, гьалекликден ари сакълай. Гьалиги къалмагъаллы, къавгъалы девюрде шогъар етеген не бар?!

Буса неге биз гьайсызлыкъны яман хасиятгъа гьисаплайбыз? Неге тюгюл эсе, айланасындагъы яшавгъа гьайсыз адам бара-бара оьзюне де гьайсыз бола туруп, шондан авур жан аврувгъа да тарыма бола. Шолай адамны не жамиятгъа, не ювукъ адамларына, не агьлюсюне пайдасы ёкъ. Ол оьзю де яшавну маънасын табуп болмайгъан бир амалсыз. Не хайыр бар шолай адамдан? Тек алгъасамайыкъ…

Адам гьайсыз болгъан булан да ол бары да якъдан англавсуз болуп къалмай чы. Шолай адамны башгъалардан гьакъылы тюз гезиклер де кёп бола. Гьайсыз гиши яшавда оьзюне пайда, хайыр излеп юрюмей, макътанмай, шону учун ону ялгъаны да болмай. Неге тюгюл де, ялгъанчы оьзюне пайда, хайыр учун яда макътаныв, абур-сый къазанмакъ учун айлана. Гьайсызгъа шолар бири де тарыкъ тюгюл, дагъы ёгъесе ол гьайсыз да болмас эди. Шо себеплерден гьайсызгъа, ол гертини айтажакъгъа инанып, гьакъыл сорайгъанлар да бола. Гьайсыз адамны сёзлери гьатда эки эришип турагъан адамгъа сабурлукъ салма да бола. Ону сувукълугъу, гьайсызлыгъы къызгъан башланы да сувута.

Охувчу бизин язывларыбызда бир-бирине къаршы ойлар бар деп ойлашма бола: башлап адамланы яшавуна баш къошмай деп гьайсызлагъа айып этебиз, сонг эришегенлени токътатып болалар деп макътайбыз. Шогъар шулай жавап берип болабыз: гьайсыз адам оьзюн къойса, бир эришивге де, бир ортакъ ишге де къошулмажакъ. Амма адамлар къоймай, чакъырып, арасына къошса, кёплерден къолай гьакъыл берип, тюз гьукму чыгъарып болалар. Тек шосу бар дагъы: «мени къоюгъуз» деп туралар. Оланы арасында оьктем-оьзденлери де ёлугъа. Олайлар гьайсызлыгъы булан оьзлени абурлатып да болалар. Бар кююнде, алышынмай турагъан гьайсыз адамланы сюегенлер де кёп. Тек оланы оьзлени шо абур-сыйда да, сюювде де гьайы болмай. Оьзлени макътап кёкге чююп йиберсек де, олагъа ругьланыв гелмей. Бир кюю эки болмай. Дюньяда болуп турагъан агьвалатлар тувра гелип оьзлеге тиеген гезиклерде де олар къысматына тамашалыкъ этсе де, хасиятын алышдырма алгъасамай.

Айланасындагъы яшав да, шо яшавдагъы оьзюню ери де гьайсыз адам учун ялкъывлу. Ялкъа туруп ашай, ялкъа туруп ишлей, ялкъыв булан оьмюр де гете. Шо ялкъыв ону гьислерин де оьлтюре, къанатларын да сындыра, юрек отун да сёндюре. Ону учун лап уллу насип – шыплыкъ, юху, рагьатлыкъ. Дагъы да – ойлар, ойлар… Шу ялкъывлу яшав къачан битер экен деген ойлар.

Тюзю, гьайсызлыкъны яман хасият деп гьисап этмеген бусакъ да ярар эди эгер… Эгер къайсыдыр бир гьакъыллы адамны сёзлери эсибизде болмагъан эди буса: бары да давлагъа ва оьзге яман ишлеге гьайсыз адамлар кёп экенликден ёл бериле. Башгъа сёзлер булан айтгъанда, яман адамлар гьайсыз адамлагъа аркъа таяп иш гёрелер. Гьайсызны девизи: «Айсени».

Яш замандан тутуп эсибизде къалгъан бир къумукъ шиърудан экилик де (автору эсде тюгюл) шу ерде оравлу болар:

– Айсениден ари бол!
Артда йыгъар уьюнгню.

Эринчеклик

рис. 2 Яман хасиятланы бирдагъысы – эринчеклик. Адамны эринчеклик йимик чалт ва тынчлыкъда елейген дагъы тюрлю хасият бармы экен? Нечакъы гьаракатчы, къастлы адамны да эринеген мюгьлетлери болмай къалмай. Эринчекликни гьакъында ойлашмакълыкъ да эринчекликни аламатыдыр. Эринчеклик кёбюсю гезиклер бир уллу леззетге тенг геле. Шону учун биз шо леззетге чакъ-чакъда чомула болабыз. Эсге алайыкъ: биз эртен уянгъандокъ турма алгъасамайбыз чы (озокъда, бир къыставуллу ишибизге гечикмей бусакъ). Шолай гьалгъа эринчеклик деп айтмайлы, не демеге болабыз?! Шо леззетли эринчекликни биз болгъан чакъы узатма къарайбыз. Сонг леззети тайгъанда турмагъа урунабыз.

Къаркъараны эринчеклигинден къайры, жанны, гьислени эринчеклиги де бола: санларынг санта, бир затгъа да ойлашма сюймейсен. Муна шо заман адам – леззетде. Къаркъаранг санта болуп, гьислеринг, ойларынг парахат тюгюл буса, олай гьалдан леззет болмай. Демек, биз эринчекликни яман хасият деп, ари теберип къойсакъ, тюз болмасбыз.

Яшавдан англаву ёкъ бир-бир енгил гьакъыллы адамлар эринчекни ишсюймес булан тенглешдирме де бола. Шо – ёлгъа йиберме ярамайгъан адашыв. Эринчек – башгъа, ишсюймес – башгъа. Ишсюймес не ишден де къачагъан, ишлемес учун не ялгъангъа да, не гьиллагъа да барма гьазир адам. Ишсюймесни бирев де сюймей. Ону рагьатлыгъы ёкъ: къуру оьзюню ишсюймеслигини гьакъында ойлаша туруп, гьасси болуп тура. Ишсюймес «ишсюерни» душманы. Тек эринчек «ишсюерни» душманы тюгюл. Эринчек гьар заман да эринип турмай чы. Бек тарыкъ болса, къайсы гьаракатчы адамдан артыкъ да иш гёрсетип бола. Эринчек, мен ишни къулу тюгюлмен, деп ойлаша, оьзюн эркин адамгъа санай: сюйсем ишлеймен, сюйсем эринип, леззет аламан.

Даим яшавгъа ябушуп къалгъан, чабувулдагъылагъа къарап, эринчек гьакъ юрекден тамаша бола, гьатда языкъсынып, олайланы аврувлу адамлагъа санай, оланы байлыгъындан, абурун-сыйындан оьзюню эркинлигин оьр гёре. Ол ойлашагъан кюйде, шо байлар, гьакимлер оьз борчларыны, сёзлерини, оьрдеги гьакимлерини алдындагъы къуллары. Оланы эркинлиги ёкъ: биревни алдында жаваплы, заманына ес тюгюл, даим чабывда. Бойнуна кёп борч алгъан адам буса, иши бажарылмаса, ялгъан айтма борчлу бола. Ялгъан айтагъанланы буса кёплери оьзлер ялгъанчы экенине къыйнала, оьзлер оьзлени ашай. Гьаракатчы адам кёп сийрек гезиклерде мурадына ете. Кёбюсю гезиклерде ол башлап тутгъан муратларына хыянат болуп, яшавуну ахырында товбагъа да тюше.

Шолай ойлаша эринчек. Озокъда, эринчекни ойлары ону эринчеклигин исбайы этип гёрсетмек учун къыйышывлу геле. Дюнья эринчеклер айтагъан кюйде айлана эди буса, бугюн яшавдагъы биз пайдаланып турагъан прогресс (машинлер, телевидение, телефон ва башгъалары) гьеч зат эди. Эринчек – табиатны эркеси – парахат, гьайсызлыкъ, леззет, айланадагъы жан-жанываргъа тенг болмакъ – яшавну маънасы деп теренден инана. Ол эринчеклик, гьайсызлыкъ булан къайсы къыйынлы гьалдан чыгъып да, къайсы масъаланы кютюп де бола деп гьисаплай.

Биз эринчекни дагъы да да зиянсыз белгилерин санама болар эдик. Тек шолай этсек, биревлер биз бары да халкъны эринчек болма чакъыра деп ойлашажакъ. Бизин буса шолай хыялыбыз ёкъ.

Гьасил чыгъарайыкъ. Къайсы иш де, гьал да артыкъ болса, яхшы тюгюл йимик, артыкъ эринчеклик де яхшы тюгюл. Тек гьаракатчы яман адамдан эринчек яман адам къолай. Амма эринчек яхшы адамдан гьаракатчы яхшы адам оьрде. Демек, яман хыялларыбызда эринчек болайыкъ, яхшы умутларыбызны яшавгъа чыгъарма эринмейик.

Къумукъ халкъ авуз яратывчулугъунда эринчекликге чыгъаргъан гьукмуну да унутмайыкъ: «Эринчекни эр алмас, эр алса да, сакъламас».


«Ёлдаш», 2013

(Яман хасиятланы яхшы янлары - 3)

Размещено: 22.07.2013 | Просмотров: 1808 | Комментарии: 0

Комментарии на facebook

 

Комментарии

Пока комментариев нет.

Для комментирования на сайте следует авторизоваться.