Кумыкский мир

Культура, история, современность

Яман хасиятланы яхшы янлары - 1

Дюнья яралгъанлы адамланы арасында яман хасиятлар, терс къылыкълар сёгюле гелген. Тек тамаша тюгюлмю, биз сёкген булан олар кемимей, дагъы да бек арталар. Балики, шону себеби адамланы экиюзлюлюгюндедир: бир кюйде айтабыз, башгъа кюйде этебиз. Шону учун яман къылыкъланы къуру сёгюп турмай, олагъа башгъа гёзден къарап, яхшы янларын да табып, англама къарасакъ, тюз болмасмы? Англагъан затны тюзлеме де тынч бола. Гери урагъан, сёгеген затынгны буса, тюзлеп де, ондан арчылып да болмайсан.

Арабызда бар кююнден яхшы болуп гёрюнме къарайгъанлар толгъан. Аз-кёп буса да, къайсыбыз да, яманыбызны яшырып, яхшыбызны байракъгъа чанчма сюебиз. Тек ким ким экени эрте-геч билинмей къалмай. Шону учун бар кююнде яшайгъан адамдан исбайы, асил, оьзден адам ёкъдур: бары бар, ёгъу ёкъ.

Ондан къайры да, яманны биз къоллай болгъан сонг, ону да бардыр бизин оьзюне тартагъан янлары. Муна шо гьакъда сёйлейик: адам аралыкъларда сёгюлеген хасиятланы яхшы янларын эслеп, шолардан неге арчылып болмайгъаныбызны англама къарайыкъ. Тек башлап шу темагъа къыйышывлу бир хабар.

Бир гезик шайтан оьзю этеген яман ишлерден ялкъып, яхшы болуп башлама уруна. Мурадына тез етмек учун, бир молла булан ювукъ болуп, ондан дарслар алма башлай. Молла да мундан сююнюп, яхшы ишлени санама башлай: оьлтюрме, ялгъан айтма, урлама… Шолай дагъы да зувап ишлени мисалгъа гелтире. Шайтан башлап: «Яхшы болмакъ чы – тынч иш болгъан» деп сююне. Сонг ол, гертилей де, гьакъ юрекден яхшы болма къарайгъанына гёре, бир затлагъа шекленмеге башлай ва моллагъа: «Давда душманын оьлтюрмек яман ишге саналмай. Яда сени оьлтюрме къарайгъан адамдан алдынлыкъ этип, ону оьлтюрмек де яман иш деп гьисап этилмей. Олай болгъан сонг, къайсы оьлтюрювню де гери урмай экенсиз. Шолаймы?» Молла огъар ойлу кюйде: «Дюр чю дюр, тек…» - деп сёзюн узатма къарай. Шайтан ону сёзюн бёлюп: «Токъта. Сен: «Дюр» деп айтдынг, магъа ону «теги» тарыкъ тюгюл. Оьлме турагъан аврувгъа: «Сен бираздан оьлежексен»,- деп айтмакъны да сиз тийишли гёрмейсиз. Аврувну оьлежегин ондан яшырып, ялгъан айтмакъны яхшы ишге гьисаплайсыз. Шону булан сиз ялгъанны якъчылары боласыз». Молла: «Бир-бирде ялгъан айтма да тюше»,– деп къутулма къарай. Ону сёзлери шайтанны рази этмей, ол къалгъан яхшы хасиятланы да терс янларын таба ва адамлагъа инамсызлыгъын билдирип, ер ютгъандай ёкъ болуп гете.

Шолай дей бырынгъы хабар. Озокъда, шайтан адамны англап болмагъан, неге тюгюл, ону жаны ёкъ. Тек ону сёзлерини гертилигине шеклик этме де тюшмей. Яхшы хыяллар булан этилген яман ишлер кёп болгъан, гьали де бар. Шолай биз яман деп гьисаплайгъан хасиятланы да бир-бир яхшы янлары ёлугъа. Дагъысын айтмагъанда, яман къылыкълар, кемчиликлер болмагъан эди буса, биз яхшылыкъ не экенни де билмес эдик.

С.В. Пролеев деген украинли бир адам хыйлы йыллар алдын «Энциклопедия пороков» деген къужурлу китап язгъан. Биз де шуланы язагъанда шо китапдан пайдаландыкъ. Тек бу – таржума тюгюл, бизин шартлагъа къыйышдырылып онгарылгъан язывлар.

Ялгъанчылыкъ

рис. 1Ялгъан къоркъув булан байлавлу. Къоркъуву ёкъ адамны ялгъаны да аз бола. Тек бир де ялгъаны болмагъан адам чы ёкъдур. Ялгъансыз сёзю болмайгъанлар да бар, сийрек айтагъан ялгъанындан уялагъанлар да кёп. Гиччи заманыбыздан тутуп бизин ата-аналарыбыз, учителлерибиз, демек, уллулар, ялгъан айтма ярамай деп уьйрете, ялгъаныбызны эс этсе, такъсырлайлар. Тек яшлар да уллу бола туруп, ялгъангъа шо, ярамай, дейген уллулардан уьйрене.

Дин де адамлагъа: «Ялгъан айтмакъ – гюнагь»,– деп бувара. Тек айланабызда азмы оьзлер ялгъан айтагъан динчилер?!

Гьатда гьукуматланы башын тутгъанлар да, судьялар да, прокурорлар да, закон булан гьар даим гертини сёйлеме герек буса да, оланы ялгъансыз юрюлеген ишлери аз.

Ялгъанны заралындан кёп халкъ насипсиз болгъан, кёп санлар сёгюлген, кёп къанлар агъылгъан.

Амма теренден ойлашып къарасакъ, ялгъансыз яшав бажарылмайгъанны англама герекбиз. Мисал учун, гиччи авлети анасына яда атасына: «Яшлар нечик тува?» – деп сорагъанда, ялгъан айтмаса, нечик гёрюнер?!

Яда президентлер, политиклер къуру гертини айтып тура буса, олар башын тутгъан халкъны ишлери гьар даим де уьстюнлю болмажакъ.

Яда буса, эр-къатын, не де оьзге ювукъ адамлар гьар заман бир-бирине ойлашагъанын бар кююнде айтып турса, олар чы тез заманны ичинде душманлагъа айлана.

Ялгъан айтагъан адам кёбюсю гезиклер, оьзю де билмейли, табиатны законларына гёре тюз ва гьакъыллы иш эте. Шолай адам оьзюню гертилиги булан дюньяны тюзлеп болмайгъанын англай ва шо саялы гьал дагъы да бек бузукълашмасын учун, гьакъыкъатгъа къыйышывлу ялгъанны къоллап къоя. Нечакъы гючлю, герти ва гьакъыллы адам да дюньяны оьзю айтагъан кюйде тюзлеп болмай. Яшав айры адамдан гючлю ва яшавну алышдырма къарагъан адам аслу гьалда утдура. Озокъда, дюньяны айландырып болагъан адамлар да ёлугъа. Тек олайлар кёп сийрек бола. Ондан къайры да, бир адамгъа яшавну алышдырмакъ учун ону айланасында оьзюне ошайгъан бир нече ва дагъы да кёп игит адамлар болма герек.

Тюзюн айтса, къуру гертини сёйлеп турагъан адам да инамлыкъ тувдурмай. Таза гертилик де адамны ялкъдыра. Дагъы да – тюнегюн биз гьакъ юрекден инангъан гертилик тангала ялгъан болгъаны билинип къалма бола. Шону учун таза гертиликни толу кюйде яхшы къылыкъгъа тенг этмек тюз болмас.

Шолайлыкъда биз адамлар англайгъан «гертиликден» яшавну «гертилигин» оьрге салабыз.

Къысгъартып айтгъанда, адам оьзюню аманлыгъын сакъламакъ учун къоллайгъан ялгъанланы гечип къойсакъ да ярай. Амма шо ялгъандан башгъа адамгъа зиян бола буса, биз шо ялгъанны ари теберме герекбиз. Шолай кёп халкъны башын тутгъан гьакимлер, политиклер янгыз оьз пайдасына айтагъан ялгъанланы да гечме ярамайдыр. Шону йимик судьялар, прокурорлар ва оьзге законну къорума герек адамлар иш уьстюнде къоллайгъан ялгъанлары саялы, гери уруп къоймайлы, жинаятчылыгъы учун жавапгъа да тартма тюше.

Узун сёзню къысгъасы, гьаман гертини айтагъан гиши – яхшы, айры-айры гезиклерде зиянсыз ялгъанны къоллайгъан адам – яман демек тюз болмажакъ. Шу гьакъда узакъ заман лакъыр этме бола. Тек шо – бизин мурадыбыз тюгюл, ялгъан-гертини гьакъындагъы аз буса да гертиликни болгъан кюйде сизге етишдирдик. Оьзюгюз гьасил чыгъарыгъыз. Олай тюгюл, булай дейгенлер бар буса, языгъыз, сёйлегиз: охуюкъ, тынглайыкъ.

Макътанчыкълыкъ

рис. 2Макътанчыкъ – лап да тавакелли ва къурч умутчу (мечтатель). Уллу умутларын ичинде жыйып болмайлы, бир-биревлер шоланы башгъалагъа да айтмагъа башлайлар. Шолайлыкъда ол макътанчыкъ болуп токътай. Ол оьзю гёрме сюеген, тек ёкъ затны сан да гёрмей, гьеч уялывсуз, тартынывсуз кюйде, бар этип сёйлей. Бир-бирде оьзю айтагъан макътанывгъа оьзю де инанып къала. Макътанчыкъ да дюр ялгъанчы, тек ону ялгъанындан зиян болмай, десе де ярай. Шолайланы заманда бир токътатып, эс тапдыра турмаса, олар оьзлер ким экенни унутуп да къалалар. Аз-кёп буса да макътанмайгъан адам болмай буса да ярай. Аз макътанывланы эслемейген болуп къалайыкъ, уллу макътанывлагъа буса, кюлемсиреп багъайыкъ.

Макътаныв булан адамлар оьзлени яшавун енгиллешдирелер. Неге тюгюл, макътанмай эди буса, кёбюсю адамлар, дюньядан гёнгю чыгъып, ачувлу-оьчлю болуп къалма болар эди. Шону учун макътанчыкълар, яшавда оьз ерин артыкъ этип, чомарт, гьакъыллы, бай болуп гёрюнме къарайлар. Бир-бирде макътанчыкълар кёп теренлешип гетгенде, эс табып, айланасындагъы яшав умутларындан арекде экенни гёрюп, токътайлар. Бирлери, айланадагъылар оьзюне кюлейгенни эслеп, алышынма къарайлар, тек хасиятны алышдырмакъ тынч иш тюгюл. Шо заман макътанчыкълар, намусу да, эркеклиги де бар буса, гертилей де уллу игитлик, гьюнер яда жамият учун пайдалы иш этме бола. Олар яшавну агъымын чалтлашдыра, айланасындагъыланы ялкъма къоймай, адамны имканлыкъларыны дазулары ёкъгъа инандырма къарайлар.

Шолай кёп-кёп игитлер, алимлер, жамият чалышывчулар башында макътана болгъандыр ва шо макътанывлары бош тюгюл экенни гёрсетмек учун къаст этип, чалышып, уьстюнлюклеге етишген болма да ярай.

Шону учун макътанчыкълагъа къуру гёнгюбюз кюлеп, терс гёзден ва сансымай къарамайыкъ. Олар ялкъывлу яшавну чеберлеме, къужурлу, маъналы этме къарайлар. Ондан къайры да кёбюсю макътанагъанлар оьзлер этген макътавлу ишлени айланадагъылар эслемейгенге, багьаламайгъангъа гёре, шолагъа бизин гёзлерибизни ачалар, тергевюбюзню бакъдырма чакъыралар.

Макътанчыкъланы бирдагъы журасы – ичинден макътанагъанлар, оьзлени гьакъында уллу пикрусу булангъылар. Авзу булан айтмаса да, язмаса да, кёбюсю гезиклер олар оьзлени макътанчыкълыгъын яшырып болмайлар, иши булан, къараву, тутагъан кюю булан оьзлени танытып къоялар.

Къумукъларда макътанчыкъны гьакъында кюлемсиреп болмаса сёйлемей. «Макътанчыкъны бир ери ачыкъ» деген айтыв бизин халкъны шо кемчиликге янашывун ачыкъ кюйде гёрсетип тура.

Буса да биз шолайлагъа бираз йымышайыкъ. Тюзюн айтгъанда, аз-кёп биз барыбыз да макътанабыз. Яшларыбызны алдында макътанагъан кюйлерибизни айтып къойсакъ да, таманлыкъ этер: «А яш, мен сени заманымда…»

Президентлер, уллу алимлер, язывчулар, журналистлер, айрокъда политиклер бары да макътаналар. Ойлашып къарагъыз. Шоланы макътанывлары болмагъан эди буса, яшав нечик ялкъывлу ва маънасыз болар эди?


«Ёлдаш», 2013

(Яман хасиятланы яхшы янлары - 2)

Размещено: 15.07.2013 | Просмотров: 1945 | Комментарии: 0

Комментарии на facebook

 

Комментарии

Пока комментариев нет.

Для комментирования на сайте следует авторизоваться.