Кумыкский мир

Культура, история, современность

Халкъгъа ювукъ болайыкъ!

Гетген йылны ичинде «Ёлдашда» тилибизни ва газетибизни масъалаларына байлавлу бир нече макъалалар чыкъды. Тек амма шо масъалаланы айланасында алимлерибизни жагьлыгъы, гьаракатчылыгъы эсленмеди ва айтылагъан пикрулар-ойлар сёзлер кююнде къалып тура.

Башлап газетибизни къысматы гьакъда.

Кёбюсю ёлдашлар бир зат булан разилешип болмай туралар: совет социалист гьакимлиги ёгъу 23 йыл бола. Шо девюрде йимик милли тиллени гьайын этежек гьукумат ёкъ ва болмажакъ. Шо яхшы заманлар къайтып гележек деп инанмакъ да, шо девюрню макътап, заманны бошуна йибермек де – бир йимик зараллы ва маънасыз. Заманны биз алышдырып болмайбыз, замангъа гёре оьзюбюз алышынма герекбиз. Олай деген булан биревню де оьз хасиятын-къылыгъын алышдырма чакъырмайбыз. Яшав шартлагъа гёре ишлейген кююбюз алышынма герек.

Миллетни тилини сакъланыву, оьсювю, гележеги янгыз оьзюбюзню къолубузда. Пачалыкъ миллетни оьсювю учун береген харжны да, озокъда, алма герек. Уьстевюне, законлу, тюз кагъызлар онгарып, пачалыкъдан дагъы да артыкъ талап этип уьйренме герекбиз. Тюшген хайырны да янгыз халкъны оьсювюне пайдаландырагъан кюйде.

Тек гьаман пачалыкъгъа умут булан яшап турма кюй ёкъ. Къачан буса да бир гюн пачалыкъ: «Таман. Тарыкъ буса, халкъ оьзю язылып, сакъласын газетин-журналын», – деме бола. Эрте-геч шолай болма да болажакъ. Харлысыз газет-журналлар ачма герек дей туруп, гьалиги пачалыкъны маълумат къуралларын ябайыкъ дейгенлер ёкъ чу. Ишлесин олар да, конкуренция болса, оланы да пайдасы артар. «Ёлдаш» газетибиз юз йылны узагъында гертилей де, бир адам айтгъан кюйде, миллетни университети болуп гелген. Шо йылланы ичинде юзлер булан алимлерибиз, маданият, жамият чалышывчуларыбыз «Ёлдашда» чыныгъып, халкъыбызны гьакъыл хазнасын, ругь байлыгъын артдыргъан. Бугюн де «Ёлдаш» – миллетни оьктемлиги, даражасы. Тек девюр алышынгъан.

Бугюн «Ёлдаш» – къумукъ халкъны газети» демек бары да якъдан тюз чыкъмай. «Ёлдаш» – къумукъ халкъ учун чыгъагъан пачалыкъны газети. Ону еси (учредители) – пачалыкъ къурумлар. «Пачалыкъ деген адам ёкъ» деп яза бир ёлдаш. Пачалыкъ деген адам болмаса да, пачалыкъны атындан иш гёреген адамлар бар: президентлер, министрлер, депутатлар… Шо айры адамлар пачалыкъны атындан къайсы къурумну да, газетни де ябуп бола. Азмы мисаллар?!

Халкъны трибунасы болуп, пачалыкъны чиновниклерини алдына къумукъ масъалаланы салагъан милли газетни болдурсакъ, гьал алышынып, миллетни ишлери алгъа юрюжек. Янгыз газет булан бажарылып къалмай, башгъа тармакъларда да милли масъалаланы уьстюнде гьар гюн ишлейген жамият къурумларыбыз болма герек. Заман шону да бувара.

Биревлер бола: «Халкъгъа бир зат да тарыкъ тюгюл. Сиз къойсагъыз, халкъ бир зат да айтмай», – деп. Тюз тюгюл. Халкъ оьз яшавуна да, миллетни интеллигенциясына да, элитасына да рази тюгюл. Шолар оьз яшавун онгарып, миллетни масъалаларына гёз юма, деп ойлашагъанлар кёп. «Бизин лидерлерибизни де, интеллигенциябызны да, гьакимлени-депутатланы чы айтмай къояман, кёплери миллетни масъалаларын базаргъа салып, оьзлени яшавун онгаралар», – шу кёплени пикрусу.

Шулай гьалны тюз гёрмейгенлер, шону тюзлеме сюегенлер бар, биразлардан дагъы да кёп болажакъ. Биз оьзюн гьали де яхшы танымайгъан наслу гелип: «Агъайлар, сиз нетип юрюгенсиз? Неге шулай терен тарихи, бай культурасы булангъы миллетни абурун тюшюргенсиз?» – деп бизин наслугъа бетлеме бола. Не жавап бережекбиз? Бизин компартия тарбиялагъан, социализм идеологиядан къайры затны бизге уьйретмеген, десек, къутулуп боларбызмы?

Тил масъалагъа гелейик. Бир макъалада, грамматиканы дазуларындан чыкъмайлы, тилни халкъгъа англама тынч, енгил этме къарайыкъ деп таклифлер берген эдик. Бир-бир ёлдашлар шо таклифлени маънасын къыйып, терсине буруп, адабият тилибизни «базар тилге», «орам тилге», «очар тилге» айландырма къарайсыз деп айыплар салдылыр. Бугюнгю газетибизни тили магъа да ювукъ, тек халкъны кёп яны ону англап болмай къыйнала ва къабул этмей. Халкъны айтмагъанда, биз оьзюбюз де, язагъанлар, бир-бир къумукъча деп язылгъан макъалаланы англап болмай къалабыз. «Очар», «орам» тил деп де сансымай янашмайыкъ. Тилни яратывчусу, еси – халкъ. Очарларда, орамларда, базарларда тюгюлмю тилни амалгъа геливю?!

Бир-бир «тилни тазалыгъын сакълавчулар» халкъны авзунда беклешип битген айры-айры орус сёзлени орнунда къоллавдан чыкъгъан арап, перс сёзлени яда Йырчы Къазакъда, фольклорда ёлугъагъан эсги сёзлени чыгъарып геле. Оланы яшав оьзю тайдыргъан къоллавдан. Шолай сёзлени бирлери чи сёзлюклерибизде де ёкъ. Болса да, нетген булан да охувчулар газетни къолуна сёзлюк де алып охумажакъ. Чебер яда илму китапны охур. Эсги сёзлени тирилтип, эркин кюйде тилге гийирме къарама яражакъ эди, эгер бизин тил пачалыкъ тил болуп, бары да къурумларда къолланып, суткалап ишлейген телевидениебиз, радиобуз, бир нече республика газет-журналыбыз болгъан эди буса. Школаларда яшлар орта билимни ана тилинде ала эди буса.

Оруслагъа къарагъыз, ят сёзлени эркин кюйде алалар. Башгъа миллетлер де – шолай. Биз къалгъанбыз «ярамай-ярамайланы» арасында къысылып. Бары да тиллеге ортакъ терминлени де къумукъчагъа гёчюрегенлер бар. Озокъда, къумукъ сёз бар туруп, ону къоюп, орус сёзню къоллайгъанлар да бола. Шону да ёлгъа йиберме ярамас.

Гьалиги шартларда биз, реалистлер болуп, тилибизни бажарылагъан даражада сакълама герекбиз. Кёпге умут этсек, аздан да къуру къалма болабыз. Нетип буса да, яш наслуну ана тилни уьйренивге тартма герекбиз.

Биз айтмайбыз чы адабият тилни грамматикасын бузуп, сёзлени авузда айтылагъан кюйде, гьар ким оьзю тюз гёреген кюйде язма герек деп. Биринчи ерде – гертилик, сонг – агьамиятлыкъ, сонг – ачыкъ, англашынагъан тил. Шулай болма герек журналистлени девизи.

Газет – илму яда чебер асар тюгюл, ону аслу борчу – маълумат бермек, бугюнню агьамиятлы масъалаларын гётермек. Бизин къумукъ алимлерибиз, язывчуларыбыз язсынлар оьзлени китапларын чебер кюйде, тап-таза адабият тилде. Чебер адабиятны тили – тилни лап оьр даражасы. Шо тилни язывчулар, алимлер, журналистлер, артистлер биле ва къоллай. Тек гьазирлиги ёкъ охувчулар, яшлар шо тилни англап болмайлар. Алимлер, язывчулар оьзлер де газетге кёп халкъ учун язагъанда , халкъгъа ювукъ (орусча «популярный») тилге гёчсе яхшы болар эди.

Гьалиги къыставуллу девюрде узун ва четим макъалаланы охумагъа адамланы не заманы, не гёнгю ёкъ. Охувчулар язывчуланы даражасына гётерилип болмайгъаны ачыкъ. Шону учун язагъанлар оьрден къарап турмай, охувчулагъа ювукълашмагъа, тёбенлешмеге тюшедир.

Не этме герек? Биринчилей, тувулунгъан гьалны анализ этип, шону бар кююнде тюз сёзлер булан халкъгъа аян этейик. Экинчилей, тилни алимлери ва масъаланы англайгъан оьзге касбучулар жыйылып, план къуруп, абат-абатлыкъ чаралар гёрюп башлайыкъ.

 

P.S. Гьалиден юз йыллар алдын Абусупиян Акаев ёлдашлары булан, къырым татар ярыкъландырывчу Исмайыл Гаспринскийни гьаракатындан ругьланып, «усул жадид» (тынч охув) деп айтагъан янгы къайда булан мактапларда яшланы охутма ва янгы китаплар чыгъарма башлай. «Шо янгы къайда бизин динибизни, тилибизни буза», – деп, о замангъы уллу наслу, айрокъда моллалар-къадилер, къаршы турса да, усул жадидни яхшылыгъындан янгыртылгъан къумукъ тилде хыйлы китаплар чыгъа, билим алагъан жагьиллени санаву бир нече керенлеге арта.

Айтагъаныкъ, бир яда бир нече адам бойнуна алса, уллу ишлер этме бажарыла. Бизде билимлилер бар, тек уьстюнлюкге инанагъан гьаракатчы адамлар етишмей


«Ёлдаш», 07-02-2014

Размещено: 11.02.2014 | Просмотров: 2126 | Комментарии: 0

Комментарии на facebook

 

Комментарии

Пока комментариев нет.

Для комментирования на сайте следует авторизоваться.