Кумыкский мир

Культура, история, современность

Тарихин унутгъан талигьин ютгъан

фотоТамурлары терендеги терекни бутакълары ва япыракълары да гючлю болагъаны бизге белгили. Бу ерде терекни мен тарих булан тенглешдирмеге сюемен. Ер юзюнде яралгъан халкъланы йыллар булан ясалып гелеген тарихи, маданияты, инчесаниягы, тили бар чакъы, шо миллетни тамурлары да гючлю бола. Гьалиги жагьиллер, эсли наслулар юрютюп гелеген ёлдан чыкъмай яшаса, гележек яшаву ярыкъ ва талайлы болгъанны англамагъа герек.

Бу масъалагъа – миллетни тарихине – теренден агьамият береген яш наслуну адамлары бизин арабызда ёкъ тюгюл. Шо мурат булан 2008-нчи йылда «Анжикъала» деген ат булан къумукъланы тарихин ахтарагъан жагьил наслуну бирлешивю яратыла. Маданиятны ва тарихни ахтарылмай, арагъа чыкъмай къалып турагъан маълуматлары булан машгъул бола туруп, бир муратгъа къуллукъ этеген яш наслуну вакиллери ёлугъувлар оьтгерелер.

Бираз алда «Анжикъала» деген жамият бирлешивню ёлбашчысы Элдар Уразаев ва тарих илмуланы кандидаты Юсуп Идрисов булан болгъан ёлугъувну барышында пикру алышдырмагъа имканлыкъ болду. Газетни охувчуларына, айрокъда оьсюп гелеген яшёрюмлеге, шо гьакъда билсе пайдалы болар деп эсибизге геле.

– Элдар, бирлешив яратмакъны биринчи себеби не эди?

Элдар Уразаев:

фото– Башлап биз бирлешив яратмагъа герек деген муратны салып ёлукъмай эдик. Артдагъы йылларда тарихибизге, тилибизге, маданиятыбызгъа агьамият осал болагъаны къайсыбызны да талчыкъдырмай болмай эди. Шо себепден биз башлапгъы вакътиде ичибиздеги талчыкъланы айтмакъ, бирев-биревге билдирмек учун ёлугъувлар оьтгере эдик. Сонг шо ёлугъувланы чакъда-чакъда оьтгермеге башладыкъ. 2008-нчу йыл буса жамият бирлешив яратмагъа герек эди деген бир ойгъа гелдик. Бу ерде англатыв бермеге тюшедир деп эсиме геле. Федерал законгъа гёре биз яратгъан къайдадагъы бирлешивню хас кюйде тасдыкъ этмек борч тюгюл. Бирлешивюбюзге «Анжикъала» деп ат бермекни де маънасы ёкъ тюгюл эди. Гёз алгъа тутулгъан ишлени яшавгъа чыгъарышда биз къумукъ миллетни яшавуну бары да тармакъларын, тарихи агьамияты булангъы маълуматланы арагъа чыгъармакъ ва оьсюп гелеген яш охувчуларыбызны арасында шону яймакъ деген муратны гёз алгъа тутуп ишлемеге урундукъ. Оьрде эсгерилген ишге къуршалгъанланы арасында илмуну ёлунда чалышагъанлар да, башгъа касбуланы юрютсе де, миллетине жаны авруйгъанлар да бар.

Бирлешивню иши гьалиги заманда бек къурумлу юрюле деп ташдырып айтмагъа боламан. Бир янындан, биз, алдын ерли къурулгъан плангъа гёре ара бёлмей ёлугъувлар оьтгеребиз. Шоланы барышында гьар адам этмеге тюшеген ишлер арагъа салынып ойлашыла. Ондан къайры да, гьар гезик белгиленген темагъа байлавлу бир яда эки доклад охула. Шоланы биз сонг Интернетни сайтларында ва анадаш газетибиз «Ёлдашны» бетлеринде ерлешдиребиз.

– Интернет бары да адамлар къоллап болмайгъаны белгили. Байлавлукъ ёкъ юртларыбыз да бар чы. Шондагъы яшёрюмлер булан не иш юрютесиз?

– Ишибиз натижалы болсун учун, жыйылгъан чакъы маълуматланы китап этип чыгъарабыз. Гьар ярым йылда бир керен къайсы буса да бир проектни яшавгъа чыгъарабыз. Мисал учун, 2011-нчи йылда М. Ибрагьимовну ва С. Багьавутдиновну авторлугъу булан «Богатыри и спортсмены Кумыкии» деген китап басмадан чыкъды. Б. Къараманлы гьазир зтген «Битвы наших отцов» деген китапда къужурлу ва пайдалы, гьали болгъанча арагъа чыкъмагъан маълуматланы тапмагъа бола.

Бу ерде бизин лакъырыбызгъа Юсуп Идрисов да къошулду.

Юсуп Идрисов:

фото– Китаплар болуп чыкъмаса да, бизин бирлешивдеги яш наслуну вакиллери гьазир этген макъалаланы да эсгермекни арив гёремен. Шолар санав янындан кёп буса да, биз аслу тергевню сан янына бакъдырабыз. Тек бу ерде айтып къоймагъа сюемен: биз бары да масъалаланы къуршап болмайбыз. Ахтарылмай турагъан тарих, маданият агьвалатлар дагъы да кёп бар.

Шондан къайры да, биз бир нече керен оьзюбюзню ёлугъувларыбызны Хасавюрт шагьаргъа чыгъып да оьтгергенбиз. Аслу мурадыбыз, еринде турагъан яш наслу булан ёлугъуп, оланы да бизин ишге къуршамакъ эди. Бу ёлда биз Интернетни актив кюйде къолламасакъ да болмай. Неге тюгюл, кёбюсю уланлар ва къызлар шондан гёзлерин айырмайлар. Шо саялы жамият сетлерден (социальные сети) таба биз ишибизни гёрсетебиз, тарихи агьамияты булангъы суратланы ерлешдиребиз. Юртлардан сесленегенлер булан тыгъыс аралыкъ юрютюп маълумат топламагъа къаст этебиз. Мисал учун айтгъанда, Гьели юртда яшайгъан, миллетини тарихи булан машгъул болагъан Хосар Хосаров булангъы аралыгъыбыз ишибизге бек пайда гелтире.

– Гьалиги дюньяда булай ишлени этегенлеге кёмек къол узатмагъа сюегенлер болмай десе де ярай. Китапланы чыгъармакъ учун харж къайдан табасыз?

Элдар Уразаев:

– Къумукъ миллет тарих якъдан да, маданият якъдан да бек бай. Тек шоланы барын да къурумлу кюйде оьсюп гелеген яш наслугъа етишдирмеге имканлыкълар етишмей. Ондан къайры да, бир-бир маданият агьамияты булангъы материаллар совет девюрде гьазир этилген кюйде гьали де тахчаларда ята. Шоланы, гьалиги техниканы имканлыкъларын къоллап арагъа чыгъармагъа герек. Бу ишлер бары да харж булан байлавлу экенни барыбыз да англайбыз. Тек иш токъталып турмайгъанны да охувчулар билгенни сюер эдим. Ахтарывчуларыбыз, миллетине бакъгъан сюювю ругь берип, къырдан кёмек къачан гелер экен деп къарап турмай, макъалалар язалар ва къумукъ юртлардагъы музейлер булан тыгъыс аралыкъ тутуп ишлейлер. Тек харж чыгъармайлы оьтмейген ишлер де бола чы. Шолай заманда бизге бир керен де бай адамлар кёмек этмеген. Халкъына, ону гележегине юреги авруйгъан, гьалал загьматы булан къазанагъан адамлардан кёмек тапгъанбыз. «Богатыри и спортсмены Кумыкии» деген китапны чыгъарагъанда, РГВК каналны генеральный директору Азнавур Гьажиев ва Милли китапхананы директору болуп ишлеген А. Темиров бизге аслам къошум этгенни эсгермей болмайман.

Бу китапда алдын ерли арагъа чыкъгъан макъалалардан къайры да, гьали болгъанча белгисиз тургъан архив материаллар бары охувчуланы тергевюн тартгъандыр деп эсиме геле. Спортда яхшы уьстюнлюклеге етишген бир-бир спортсменлерибизге китапны чыкъмагъа тарыгъын айтгъанда, бир жавап да алмадыкъ. Шолай сай янашывлагъа да рас болдукъ. Темиркъазыкъ Кавказда бир миллетни де шолай китабы ёкъ.

Юсуп Идрисов:

– Бирлешивге аслам къошум этип юрюйген бизин ёлдашыбыз Сапиюлла Багьавутдинов «Ахмедхан Дженгутаевский – забытый герой Кавказа» деген китапны гьазир этип чыгъарды. Шонда Надиршагьгъа къаршы ябушгъан Агьматхан деген асгербашчыны (полководец) гьакъында генг кюйде маълумат тапмагъа бола. Къумукъланы арасында ватанын якълап арагъа чыкъгъан кёп игитлер бар. Шоланы гьакъында, китаплар болсун, макъалалар болсун, язып арагъа чыгъарсакъ, гележек наслуну патриот ругьда тарбияламагъа болажагъына шеклик ёкъ.

Тарихи агьамияты булангъы китапланы язагъанда, миллетибизни игитлерин охувчулар гёз алдына гелтирмеге тюшедир деп эсиме геле. Шо якъдан алгъанда, бизге тарихде белгили гьыз къоюп гетген чалышывчуланы, эпосну игитлерини суратларын этмеге пагьмулу яш касбучу етишмей.

Дагъы да булай масъалагъа тергев берме сюер эдим. Гьалиги наслулар китаплар охумай десе де ярай. Шону китаплар осал сатылагъандан да гёрмеге болабыз. Къумукълар ортакъчылыкъ этеген бир агьвалат болса, шонда биз китаплар да алып барабыз. Гележек китапны чыгъарывда бираз сама да кёмек болмай къалмас эди деп умут этебиз. Ондан къайры да, биз спонсорлар булангъы ишни де юрютебиз.

Бу ерде «Анжикъала» жамиятда чалышагъан адамланы къасты булан чыгъарылгъан китапны бир нечесин эсгермекни арив гёремен. 2009-нчу йылда «Выдающиеся воины Кумыкии» деген, 2011-нчи йылда «Алан Хазар», 2012-нчи йылда «Битвы наших отцов» деген китаплар чыгъа, «Шевкальское царство в XV-XVI вв. и вассальные от него территории» деген баш булан 2010-2011, 2012-2013 йыллагъа рузнама гьазир этилген. Ондан къайры да, айры-айры макъалалар болуп «Ёлдаш» газетни, «Кумыкский мир», «Эльбрусоид» деген сайтланы бетлеринде бугюнгю яшавда агьамияты бар макъалалар ерлешдириле.

фото

– Сизин бирлешивге адамланы не шартлар булан къабул этесиз?

Элдар Уразаев:

– «Анжикъалагъа» къошулмагъа сюеген адам мени ёлбашчылыгъым булан оьтгерилеген лакъырлашывдан (собеседование) оьтмеге герек. Ондан къайры да, бир къошулгъан адам даим шону члени болуп турмакъ да борч тюгюл. Эгер де адамны яратывчулукъ пагьмусу, тарихден кюрчю билимлери бар буса, биз этеген ишлеге къошулмагъа ярай деп гьисап этемен. Актив кюйде ортакъчылыкъ этеген Магьамматсайит Ибрагьимов, тарих илмуланы кандидаты Магьамматпаша Абдусаламов, муаллим, крайны ахтарывчу Сапиюлла Багьавутдинов ва оьзге ёлдашланы гьаракаты булан кёп иш этилген.

– Бизге белгили кюйде, школалар учун чыгъарылагъан охутув китапларда къумукъланы тарихи гьакъда не де айтылмай, не де тюз маълумат берилмеген. Шогьар сиз нечик къарайсыз? Алышынывлар этип боламы?

– Тюз айтасыз. Шолай янашыв охувчулагъа тарихни тюз англатмайгъанлыкъдан бола. Тек оланы арасындан тарихин ахтарагъанлар тюзлюкню къачан буса да билмей къалмажакъ. Тек таъсир этмеге, алышдырмагъа бизин ихтиярыбыз ёкъ. Шогьар жаваплы тийишли илму ожакълар бар. Амма биз шо якъдан къошум этип болабыз деп эсиме геле. Бу йылны ахырына таба бары да докладланы бир китап этип чыгъармагъа сюебиз. Шону школалагъа барып яймагъа къастыбыз да бар. Ондан къайры да, ара бёлмей бюллетен чыгъармагъа да гёз алгъа тутулгъан.

– Тарихге таш атгъан адамны гележеги ёкъ деп айтыла. Бу сёзлеге нечик пикругъуз бар?

– «Тарихин унутгъан талигьин ютгъан» деген сёзлер де шу ерде къыйышмай къалмас. Миллетни гьар вакилине оьзюню тамурларын билмеге тюше. Маданиятыбызны сакъламакъ – гьар адамны борчу. Бизин булан байлавлукъ тутмагъа сюеген адам turkit85@mail.ru деген электрон адресге язмагъа бола.

– Бугюнгю ёлугъувда пайдалы маълуматлар арагъа чыкъды. Шулай миллетине жаны авруйгъан адамлар, ягъадан бирев гелип бизге къол ялгъажакъ деп къарамай, халкъына болагъан кёмегин этмек сахаватлы иш деп гьисап этмеге ярай. Кёп савболугъуз.

– Сиз де савболугъуз!


«Ёлдаш», 09-08-2013

Размещено: 12.08.2013 | Просмотров: 2081 | Комментарии: 0

Комментарии на facebook

 

Комментарии

Пока комментариев нет.

Для комментирования на сайте следует авторизоваться.