Кумыкский мир

Культура, история, современность

Таварихни маънасы язывчуну аслу къастындан гьасил болур

Къадирмурза Амирхангентлини гьали табылгъан китабыны гьакъында

Охувчуланы тергевюне берилеген Къадирмурза кахулайлы-Амирхангентлини бу экинчи китабы. Ону биринчи китабы «Анжи-наме» –алимлени арасында тезден белгили, тийишли чегилип къыйматлангъан асар1.

 

 

Бизин Кахулай юртлуланы арасында ва олай башгъа ерлерде де ону дагъы да эки-уьч китабы кёп йыллардан берли эсгериле геле: «Санкъыз», «Зулкъарнайны таварихи» ва «Эренлер». Гьалиден кёп йыллар алдан берли оланы уьстюнде чалышып, кёп затны ахтарып айлансакъ да, халкъ арада юрюлеген хабарлардан гьалиге иш арек чыкъмай тура эди. Не буса да, насипге, бугюнлерде «Дербентни ва Жумла Дагъыстанны таварихи» бизин къолубузгъа тюшдю. Тек эсгерме тарыкъ, ону «Зулкъарнайны таварихи» деген китабы хабарларда эсгерилгенден къайры, о китапны аты герти архив документлерде де бир нече керен айтыла.

Гьалиден юз йыл алда яшагъа­н, Таргъу межитни имамы болуп ишлеген кахулайлы Магьамматкъади (мени ёравума гёре, Къадирмурза булан бир тухум тайпадан) Темирханшурадан поезд булан къайтып гелегенде вагонда урлангъан гиччирек сандыгъында башгъа тюрлю документлер булан Зулкъарнайны гьакъындагъы китап да болгъанын эсгере. Бу билдирив бугюнгю дагъыстан архив материалланы арасында сакълангъан2. Шо оьзюне поезд булан гелегенде болгъан ишни Магьаммат Бакю шагьарда орус газетде де язып чыгъаргъан эди.

Ондан къайры да, Къазан университетни къолъязыв китаплар сакъланагъан архивинде Шимал Кавказдан гелтирилген къолъязма китапланы арасында дёрт-беш «Искандер намелер» бар. Гетген асруда язывлагъа мен оьзюм чалт-чалт къарап чыкъсам тюгюл, яхшы кюйде ахтарма гьалиге ерли де кюй табылмай тура.

Бирдагъы-бир маъналы затны эсге алсакъ яхшы болур. 17 юз йылны экинчи яртысында Кавказ-Дагъыстан якъгъа сапар сюрген белгили алимлер Эвлие Челеби ва Катип Челеби Таргъу бойгъа гелгенде, къумукъланы арасында охулуп юрюлеген «Искандер-наме» китап барны эсгерелер.

Булар булан бирче бирдагъы булай бир билдиривню де унутмайыкъ. Гьалиден кёп йыллар алъякъда бизин юртда яшагъан белгили тухумну башы, таргъулу Агъарази агъав «Зулкъарнайны китабын» мен оьзюм охугъанман, аталарыбыздан къалгъан китап, бирев алып, къайтармай тура, гелтиргендокъ, сагъа айтып йиберермен дегени мени бугюн йимик эсимде. Дагъы да, бизин юртну уллулары Къадирмурзаны шолай бир китабын бизин юртлу Истанбул шагьарда яшагъан Ибрагьим гьажи: «Мен муну Истанбулда айры китап этип басмадан чыгъа­райым», – деп алып гетгенин хабарлай эди.

Шу къайдалы ахтарывлар этип, гьали энниден сонг да излей турма тюшежек. Дагъы кюй ёкъ. Излеген табар деп негьакъ айтылмайдыр. Бизге бугюнлерде Къадирмурзаны оьз хаты булан 1790-нчы йылда язып онгаргъан китабын тапма насип болду. Шу китап бизин бютюн милли барлыгъыбыз учун бек пайдалы болажакъгъа мен инанаман. Бу янгы табылывну гьакъында мен «Ёлдашны» сайтындан таба орусча язып да билдирген эдим. Бу ерде, онда язгъанымны къайтарып айта турмай, «Таварихни» бизин языв адабият ва умуми культурабыз учунгъу маънасындан къысгъача бир нече ойларымны язма токъташдым.

Китапда башлап гёзге илинеген ери – о 1790-нчы йылда язылгъанлыгъы. Олай болгъан сонг, бизин замангъа етген таварих китапланы гьалиге белгили лап тезгиси – «Къадирмурзаны таварихи» болуп чыгъа. Ону аты да ва огъар ошагъан жанр белгилери де, бир янындан, Магьаммат-Авабини «Дербент-намесине» парх бере, бириси янындан, къарабудагъгентли Жамалитдин гьажи язгъан «Кавказны ва Къарабудагъгентни тарихине» ошашлы эте. Амма Къадирмурзаны китабы не «Дербент-наме» тюгюл, не Жамалитдин гьажини тарих-намеси тюгюл.

Къадирмурза оьзюню китабында «Дербентни ва Жумла Дагъыстанны таварихи» деп билмей айтмагъан. Эслеме тарыкъ, таварихлерде, намелер ва тарихлер булан тенглешдиргенде, олардан эсе аз болжаллы агьвалатлар суратлана, болуп оьтген ишлер гьеч къутгъарылмай, башындан ахырына ерли берилмес. Мисал учун, «Дербент-намеде» йимик.

Бу янындан къарагъанда, таварих халкъ арада айтылагъан яда къабул этилеген легендалагъа таяныр ва тарихи гелишни автору оьзюню къаст- мурадына гелишли ерлерин ал бетге салып гёрсетер. Къадирмурзаны китабы тап шолай.

Бизин къаравубузда, Къадирмурзаны «Таварихинде» хабар агьвалатланы къурч гелиши муна шолай къурулгъан. Китапны башлапгъы бёлюгюнде Кавказ–Дагъыстан ва Иран (фарс) шагьарлары булангъы аралыкълар суратланар ва Зулкъарнайны заманындан башлап, Иран падишагьы Къабат ва ону реформатор уланы Нуширвангъа етгинче – бу китапны биринчи яртысын тамамлар.

Экинчи яртысы буса хазар хакъанланы айрыча хас пачалыкълашывуна етеген девюрге багъышланыр.

Шону булан бирче, аслу гьалда Кавказда, айрыча да ону Каспий денгиз боюнда мюлк-биналыкъ ва шону кюрчюсюнде шагьарлашыв культурасы башланып, нечик халкъ аралыкълар башлангъан болгъанны, не йимик ёлларда ва гьар тюрлю къастларда оьте болгъанны суратлар.

Башгъача айтгъанда, бырынгъы Кавказны, ону ичинде бизин Дагъыстан тарапны (уьлкеликни) генг айлана дюнья аралыкълар булан бирче къатнашывун хабарлар. Аслу гьалда бу къайдалы суратлавлар таварихлерде легенда эсделиклер формасында юрюле.

Китапны башындан тутуп, Къадирмурза оьзюню къастын, сюйсе къанлы дав ябушувланы кюрчюсюнде болсун, сюйсе маслагьатлашывлар, гелишивлер кюрчюсюнде болсун, бири-бирине къаршы тургъан Иран Арап ва Хазар пачалыкъ гючлер болсун, натижада уллу пачалыкъ бирлешивлени  яда дин гьаракатны китабында оьзюню бир аслу оюна янсынлы этип къура. О заманлардагъы таварих китаплар булан тенглешдирип къарагъанда, Къадирмурза шо янына артыкъ агьамият бередир деп айтма ярай.

Шону учун Къадирмурза нечик бола буса да, Кавказны, ону ичинде Дагъыстанны уллу пачалыкъ бирлешивюню ичинде болмакълы­гъын танглай. «Дербент-намени» автору йимик, мисал учун, хазар ва арап асгерлени аралыкълары гьакъында айта туруп, о девюрдеги бары да бусурман асгерлени башчыларын эсгермекни тийишли гёрмей, озокъда, ону да себепсиз этмей.

О замангъы давлардан (бизин тарих булан айтгъанда) 721-нчи йылдан башланып, 795-нчи йылгъа етишип, тамамлана. Шулай янашыв, тарихи гертиликге тергев этип къарагъанда, артыкъ къыйыша. Ону не себеби болмакъ бар?

Бир-бир алимлер о давланы 1064-нчю йылгъа ерли узата. Олар негер асаслана  экен деп ойлашмай болмайсан. Мени къаравумда, Къадирмурза айтагъан зат оьзгелерден эсе тарихи гертиликге ювукъ. Шону учундур, Къадирмурза Дагъыстандагъы арап-хазар давланы  суратлавну 721-нчи йылда бизин якъгъа Салманбекни 4 минг асгери булан гелмекден башлап, 795-нчи йылда Абу Муслимни Дербентге гелип, бютюн Дагъыстанда дин яйгъандан къайры, оьзлени къаравунда низам салып, гьукуматлыкъ къургъаны булан бите.

Арапланы хазарлар булангъы давлары 1064-нчю йылларда узатыла болгъан деп яза­гъанлар бир далилге агьамият бермей оьтелер. Биринчилей, 11-нчи юз йылны орталарында Дербентни ва Дагъыстанны оьзлени къаравуна алып башчылыкъ этме гьаракат этегенлер Халифатны адамлары болмагъан, о йылларда хазар пачалыгъы дыгъыжарсыз гьалгъа тюшюп, бизин якъгъа гелип, Анжи шагьарны бузгъанлар, яллатып, болмагъандай этип тозгъанлар, гьакъыкъатда Халипалыкъгъа башчылыкъ этеген Сельжук солтанлар болгъан. Белгили кюйде,  Сельжук солтан алп Арслан 1028-нчи йылда бусурманлыкъны къабул этмеген деп, ахырынчылай дюньяда шонча айтылгъан шагьар Анжини болгъанмы-болмагъанмы деген гьалгъа салгъан.

Масъаланы шу янын гьисапгъа алып, Къадирмурзаны «Таварихини» гертилигинден бирдагъы-бир маъналы ерин эсгермей къойма ярамай. Ону китабыны Дагъыстанны оьзюню алда болгъан тарихинде бир китапда да эсгерилмейген бизин тарихибиз учун бек пайдалы ерлери бар. Оланы бири – о замангъы дагъыстан халкълар булан байлавлу этип, олар гьариси бир уьлкели деген англав бериле. Шону булан бирче де, умуми Дагъыстанны  жумлалыкъ ёллары нечик къурулма, амаллашма башлагъанны ачыкъ кюйде англата. Игьран шагьарны (бу гьалиги Чирюртну ва Бавтогъай юртланы бою) аслулары кимлер болгъанны язагъанда, Къадирмурза бу къумукълукъ башлангъан тахшагьары экенни ачыкъ кюйде айта, бырынгъы къумукълардан къувеллилерден къалгъан тюменлилеге, Игьран шагьардан уруп, лап Гьамри шагьаргъа ерли (Къаягент район) мюлклюкге берилгенин билдире. Шу ерде эсге алайыкъ, орус къазакълар алда Каспий денгизге Хвалынское море дей болгъанлар. Шо ат къувелли тюменлилени атындан геле. Ондан сонг да, ойлашагъанлар эс этедир: гьар къумукъ юртда «тюмен» яда «тёмен» авул бар.

Шолар булан бирче, дагъы да бир маъналы зат къутгъарылмасын учун эсгерме тюше: бырынгъы Игьран ва Татартюп шагьарларда ва башгъа бийликлерде яшагъан аккашир къумукъ къавумлар Къырымгъа барып ерлеше болгъанлар. Олагъа къырым татар деп айтылгъан деп яза.

Белгили болгъаны йимик, аккацирлени тюрк аты агъачерлер болгъан. Булар да – хазарлар. Хазар бирлешивню айрылмас бир бутагъы.

Тарихи илму тармакълардан белгили болгъаны йимик, булар (анчылар, тюменлер, къувелилер ва башгъалары йимик) эжелги заманларда яшав сюрген тюрк къумер халкъдан къалгъан къавумлар экени аян гёрюне.

Масъаланы бирдагъы-бир шулай зек ерине агьамият берейик. Къадирмурзаны китабын охуйгъанда, орта юз йыллыкъ пачалыгъыны заманында Кавказ тавланы Каспий денгиз боюндагъы, Эдил Дон оьзенлер тарабындагъы бырынгъыдан къалгъан къумер, къунер, къыпчакъ, къуман къавумлар тарихи себеплеге гёре умуми къумукълагъа къатышма, шо бир халкъчылыкъ англавгъа сингмеге башлагъанын биз гьис этмей болмайбыз.

Къадирмурза оьзюню китабында Игьранны, Балхны, Гелбахны, Эндирейни, Гиччи Мажарны (гьали Гюйдюрмес шагьарны Борагъангъа бакъгъан ягъында болгъан, сонггъу юз йылларда огъар Атаракъ шагьар деп айтылып юрюлген), Уллу Мажарны  (Ставропол крайдагъы, Кума оьзен ва гьалиги Георгиевск шагьар бар якъ), Татартюп шагьарны айта туруп, олар къумукъ ерлер экенин эсгере.

Шоллукъда, биз Къадирмурзаны китабындан таба шулай бир тарихи маъналы затгъа тюшюнме башлайбыз.

Гьакъыкъатгъа салып айтгъанда, хазарлар демек, хазар пачалыгъы демек, Каспий денгиз бой булан Эдил, Дон, Днепр оьзенлеге етгинче яйылышып яшайгъан кимерлерден-къунлардан къалгъан кёп санавдагъы тюрк къавумланы янгычалай ярашып яшайгъан конфедерациясы болгъан. Шо къайдада хазар пачалыгъы яралгъаны гёрюнюп тура. Ону уьстевюне, бу масъаланы бирдагъы-бир яны аян болуп гёрюне. Шо хазар конфедерациясында хакъанлар халкъны ва халкъ вакиллерини арасында сайлана болгъан.

Къадирмурзаны китабында шогъар шагьат болурдай бир нече аламатлар берилген. Арап елевчю асгерлер оьзлеге, хазарлагъа гюч этгенде, гьакъан къачып къутулма къарай. Асгери ону бутларына бугъав байлап, бир ерге де гетмежексен деп токътата ва олай башгъа мисаллар. Шону учун болма ярай, 14-нчю асруда яшагъан къумукъ шаир Къобуз Абдулла оьзюню «Хазар йыр» деген йырында булай деген:

Кёклерде мен къара къалын булутман,

Уьстюгюзге явмай туруп ачылман.

Тувулуна мен къара оьзден бусам да,

Хазарлар сайлап салгъан хан болсун

Мен оланы къызын тюгюл къачырман.

«Таварихде» шулагъа ошагъан бирдагъы бир нече ойлашдырагъан къужурлу ерлери де бар. Оланы бири шулай. Тарихчилени кёбюсю Семендерни, Таргъуну ва Анжини бир шагьаргъа гьисап этип язалар. Къадирмурзаны китабында иш шолай тюгюл экени билине. Дербентден арап асгерлер Таргъугъа гелелер. Таргъугъа Семендер деп де айтылагъаны да билдириле. Эсги Таргъу гьалиги Гьамри оьзен­ни ягъасындагъы, гьали Алхожагентге ювукъдагъы шагьар бола. Анжи буса гьалиги Амирхангент-Кахулайны ерине геле ва Анжи аркъаны елеп, Теренайыргъа ва ону оьр бетиндеги Акъболат юртгъа ерли созулгъан болгъан. Кахулай-албёрюгентлилени арасында шулай айтылып юрюй болгъан:

Хазарланы ат йылкъысы – Аранда

Атлы асгери – Чалпарда.

Кёп сав болсун Далламай3

Къувун салыр алламай4.

Ону 16-17 юз йылларда Европадан бизин якъгъа сапарлашгъан алимлер Анжи-къаланы барусун Кахулайдагъы гьалиги Абулай къотан деген ерден Артём бавлагъа (гьалиги Централ больницаны тавгъа бакъгъан яны) тартып суратлап гёрсетгенлер.

Олай болгъан сонг, гьалиги Таргъу юрт 11-нчи асруну башында къурулгъаны ачыкъ бола.

Шу къайдалы «Таварихни» бирдагъы-бир ерине агьамият берейик. Илму китапларда, бизин языв адабиятыбызны болушуна бакъгъанда,  тюрлю-тюрлю къаравлар бар. Олай къаравланы бирисинде булай ой бериле. 20-нчы юз йылны башына етгинче, сайки, бизин халкъны умумилешдирилген бир адабият тили болмагъан.

Бу ерде языв адабият тил дегенде, не маъна салып айтабыз? Шону аян этсе яхшы болур эди. Иш-ишге тюшгенде буса, тап 14-нчю асрудан башлап, (дагъы да тезден тюгюл буса) Умар Теменнайны, Умму Камалны, Шамсутдин Ассини ва олай оьзгелени умуми юрюлеген язма адабият тили болгъан буса, биз нечик ойлашма герекбиз дагъы?

1.Аранлар – Агъачавул юртну гюнбатышы, тавтюп.

2.Чалпар – гьалиги Амиркёл тутгъан авлакъ.

3.Далламай – гьалиги тери аврувлагъа къарайгъан больница бар тав бет. Хакъан токътайгъан ер.

4.Алламай – заманында къарнай тавушлар булан къувунну билдирегенлик.

 

Ондан къайры да, Магьаммат Аваби де, Къадирмурза да, Къакъашуралы Абдурагьман да не мердешде яза болгъанлар? О буса айланада белгили Микайыл Баштуну (9-нчу асру) китабындан башлангъан кёп тюрк къавумлагъа ортакъ тиеген, кёп асрулар Алтын Орда ва шолай да, Мамлюк пачалыкъларда юрюлюп тургъан Къуман къумукъланы тилине асаслангъан язывда  хас кюйде юрюлеген тил болгъан. Бу гьалгъа кёп-кёп аты айтылгъан алимлер мюкюрлюк этген. Шону учун, бизин языв тилибизни айтагъанда, эсги адабият тилибизми, янгы языв адабият тилибизми – шону айырып билсек яхшы болур эди деп эсиме геле.

Къадирмурзаны китабыны гьакъында айта бусакъ, биз бирдагъы булай бир агьамиятлы масъаланы билсек яхшы. Ону бир-бир сёз къоллавлары агьвалатланы барышын келпетлешдирив къайдалары, эсги языв къайда булан бирге, ондан таба бизин жанлы къумукъча сёйлевюбюзге багъып тартагъанны гёресен.

Бизин янгы языв тилибизни нормалашывун башлап уьч гёрмекли чалышывчуларыбыз белгилеген. Биринчиси – Й. Къазакъ, экинчиси – башлапгъы грамматикабызны язгъан Т. Н. Макаров, уьчюнчюсю де – М-А. Османов. Т. Макаров оьзюню къумукъ грамматика китабын Тифлисде 1848-нчи йылда чыгъаргъан. Йырчы Къазакъ оьзюню биринчи китабын 1859-нчу йылда Истанбулда чыгъаргъан. Османов оьзюню «Ногъай ва къумукъ йырларын» 1881-нчи йылда Петербургда печатдан чыгъаргъан.

Гьасиликалам, Къадирмурзаны «Таварихи» – бек уллу маъналы китап. Ону табылмакълыгъы бизин айры китап этип басмадан чыгъарма чакъыра. Ону чыкъмакълыгъы бизин милли культура англавубузгъа мекенли къошум болажакъ.

Бирдагъы-бир натижа сёз болуп къалсын. Бизге барыбыз – бар, ёгъубуз – ёкъ деп тынчайып къалма бир де ярамас. Къаст этип, гьар даим де болгъан культурабызны аламатларын аян этме герек. Неге десегиз, биз кёп йылланы боюнда амалсызлыкъгъа бойсына гелтирилген халкъбыз. Олай къастлы адамлар гьали де ёкъ болуп битмеген. Биз гьар даим де тарихлер боюнда тенг ихтиярлы къошум эте гелген, бизин милли игитибиз Зайналабит де айтгъанлай – танг халкъбыз! Шону унутмайыкъ. Бизин уллу сынавлу адамларыбыз буварып гетгендей, бизге дюньяларда бир затны эсгик гёрме де, гьеч бир затдан да эсгик гёрюнме де ярамас!

Биз бугюн оьзюню гьакъында ой къурагъан Къадирмурза да «Таварихни» лап теренинде бизин шогъар чакъыра!

 

                                                                        ***

 

 

 

Къадирмурза Амирхангентли

 

Дербентни ва жумла Дагъыстанны таварихи1

 

Бисмиллагьиррагьманирагьим. Алгьамдулиллагьи раббил аламин вассалату вассалам ала гъайрыл аламин. Бу китап Дербент шагьар нечик болгъанны ва жумла Дагъыстанны аслусун ва бары Дагъыстан бийликлер нечик амалгъа гелгенни баян этер

 

Аввал заманда Дербентни падишагьы ва Ажам падишагьы Нуширванны атасы Къабад сакълай эди. Ондан сонг хазар ва тюрк, ва Накъран ва жумла орус падишагьы Хакъан сакълар эди. Ва Къабад Дербент шагьарында болур эди. Олар бири-бирине бек къаршы, кёп душман болар эди. Ахыры да экиси де маслагьатны къабул этдилер. Экисини де адамларындан яхшы кимеселери гелип, оьз арасында насигьат ярашывлукъгъа гелдилер. Ярашдылар. Хакъанны къызын Къабадгъа къатын этип алдылар ва дагъы ондан сонг да Къабад, элчи йиберип, оьзюню хазар ерини дазусунда барулар къурма сюегенни билдирди.

Хакъан Къабад айтагъанны къабул гёрдю, рази болду. О да тезликде барулар тикме къаст этди.

Таварихде гёрсете эди ва нечелерден эшитмиш эди – бу Дербент бек мубарак ердир деп.

Жабрайыл малайик, алайгьиссалам, Искандер Зулкъарнайгъа мунда бир бару яса деп Аллагьны сёзюн етишдирди. О да онда бару ясама ва ондагъы бар баруну янгыртма токъташды. Ону хумун къыздырды. Баруну чыгъарды. Бузулмуш ерлерин тюзледи…

Къабад буса оьзюню асгери булан тамам бир йыл ол баруну ярашдырды. Дериядан2 башлап Табасарангъа етишгинче гьар ерде темир къапулар тикдирип ва бару тамам болгъандан сонг, ону къыбла янында янгыдан бирдагъы бару этмеге къаст этди. Оьзю ва асгери булан чалышып, баруну тамам камил3 этди4. Ва дагъы бу эки де бару тамам болгъандан сонг, гьали энниден сонг оьзюне Хакъандан зиян гелмейгенин билди. Эгерден душманлардан оьзюне гьеч гиши гелсе, бу къапуда юз гиши болса, юз минг гишини гирме къоймас эдилер.

Амма Хазар капирлери мундан сонг да, алда йимик Армениягъа ва Азербайжангъа чапгъын этмеге башладылар. Дербент шагьар бу къадар аман болгъандан сонг, Къабад Ха­къанны къызын ата ожагъына къайтарып йиберди: эгерден Хакъанны къызындан яш тувса, ортакъчы болмасын. Бу ишге Хакъан онча чул билдирмей турду.

Ондан сонг да ол савашмай оьзюне сабурлукъ алды ва башгъа онгайлыкъны сайлай эди. Гючю етмежекни билди. Гючюн янгыртма гиришди.

Неге тюгюл, Къабад гьар къапуда къаравуллар къойгъан эди. Къабад Дербентни къапуларын шонча да бек мугькам этген эди чи, артда Азербайжангъа ва Иракъ вилаятына гетди.

Хакъан да шолай оьзюню вилаятына гёз чатды. Ол бютюн Дешди Къыпчакъ хакъаны эди. Таргъу ва Анжи, ва Андари (Эндирей), ва Иргьан гьакими, Гелбах ва гиччи Мажар ва Уллу Мажар, ва Юлад шагьардан Татар шагьар Хакъанныки эди. Амма сардары ва ханы Игьран шагьарда болур эди. Ва Татар шагьар бузулгъандан сонг аккашир5 халкъы Къырымгъа гетди. Къырым татар деп ону учун айтыла эди. Ва дагъы да Игьранда ва Терикде къуюлагъан гюмюш, чыгъарылагъан багъыр маъданы Хакъанныки эди. Бу шагьарда болагъан асгерни уллулугъу учун ол эки маъданны …. Хакъан Игьран гьакимликге берди.

Гьар ким фарси вилаятына падишагь болса, о бу тарапда бир бина къыла6 эди. Нуширван тахына башчылыкъ этген ерлерде нечелер ону орнун тутгъанлар.

Бусаргьатда Рум дазуларына етгинче гьар ерде къала бина тургъуздулар Алфон къала Искандер къылмыш шагьар эди. Ону тигилмеги тарихи исламдан сонг юз он йылда гьасил болду.

Къабаддан аввал Бахрам Гур огълу Язид атлы падишагь гелди.Къала бузулгъан эди. Хум топуракъдан гётерип гелтирип, бузулгъан ерлери тюз этилген эди.

Амма Нуширван заманында бек камил болду. Къабад ва Нуширван бу эки якъны камил тамам этген сонг фарси вилаятындан чох раятлар7 гёчюрюп гелтирип, бу арада кёп шагьарлар къурдулар.

Аввал Алфон атлы бинаны янгыдан тизген падишагь Исфандияр эди. Ондан башлап Дербентге етгенче уьч юз алтмыш шагьар бина къылды. Амма Алфон атлы бинасын янгы­дан тизген падишагь Исфандияр эди. Кастасап огълу эди. Кастасап да Шагьрап огълу эди. Ол дериягъа етгенче бирдагъы къапу этдирди. О къапугъа Алан къапусу дей эдилер. Нуширван муна шонда болур эди.  Нуширван атасы Къабаддан шагьар тикмек учун рухсат8 тиледи. Рухсат берилген сонг аввал Шабран шагьарны тикди. Шондан сонг да Гаргар атлы бир бина ясады. Аввал бу шагьардан бир агъач аридеги ерде Абад атлы бир шагьар бина къылды. Ва дагъы да Касир атлы шагьар бина къылды. Бу шагьарларда оьзлени чох адамларын къойду.

Ва дагъы да ондан ювукъ гелди. Савул атлы бир бина къурду. Ва дагъы да мундан уьч агъач ариде бир мекенли бина тикди. Бу тарапны токъсан эки агъач узунлугъу бар эди.

Андан сонг да гьар ерде бир шагьар бина къыла турду Игьрангъа етгенче.

Амир Гелбакъны тахы Игьрандадыр. Хакъанны бийлерини атасы уллу Гелбакъда.

Дербентден йигирма агъачлыкъ ерде Семендердир, Таргъудур мунда да эллий бина къурду. Ондан сонг Анжи къаласын къылды. Бу къалалар къурмакъдан мурады Дербентни Хазари капирден къоруп сакъламакъ эди. Ва дагъы да Къумукъда чох шагьарлары бина къылды. Оларда гьарисинде оьз уьюнден гьакимлер къойду.

Гелбакъны тахы этип белгиледи. Гелбакъ янгы тарап (акълым) болуп токътады.

Нуширван бу акълымларда (тарапларда) Исфандияр шагьны шагьарлады, бина къылды. Оьзюню уьягьлюсюнде олагъа гьакимлер къойду. Игьран шагьарда Исфандиярны аслулары тура эди. Аны учун Игьрангъа Къумукъну тахы дей эдилер.

Бютюн Гюржюстандан акъгъан сувлар Игьрандан агъар.

Андан сонг да ол сув уьс­тюнде бир Балх атлы шагьар бина къурду. Амма бу къаланы гьисабы оьзюнде къалада болур эди. Ону адамларын Хорасандан гёчюрюп алып гелген эдилер. Къалада девлетлери болур эди. Аны адамлары Хорасандан гёчюрюлюп гелтирилген эди. Бу шагьарлары Исфандиярны атына бегетилген эди. Амма ондан сонг да хараплангъан эди. Нуширван бинаны янгыртды. Ва дагъы бир мунда гесек халкъдыр Гьамриге етгенче олагъа мюлк берилди ва оланы гьакимлиги белгиленди.Атын Тумаан шагь деп къойду. Ондан сонг да гелеген Гьайдакъ мюлкдюр.Гьайдакъны бир яны Зирифкарандыр. Ва дагъы Гюбечидир. Ондан сонг Табасарандыр, о­гъар Табасаран шагьы дейлер.

Дербентни баш асгери Табасарандыр. Ондан сонг да бир лезги тарап геле. Оланы адамларын Исфагьандан гёчюрюп алып гелгенлер.

Дагъы бирдагъы тарап (акълым) Къумукъ тавуна ювукъда эди. Оланы адамларын Гиляндан гелтирген эди. Оланы гьакимине Фалан – шагь дерлер эди. Ва дагъы да ондан гелеген – Маскъувдур. Оланы адамларын Алладан гелтирген эдилер. Гьакимликге Батун шагь дейлер эди. Амма Къумукъ гьакимликни Нуширван оьзюню уьюндей тигер эди.

Нуширван Дербентни боюнда, айланасында, уьч юз алтмыш шагьар бина къылды. Бу жумла шагьарланы адамларын Фарси вилаятындан гелтирген эди. Бу шагьарланы къылмакъны себеби Дербентни капир Хазардан сакъламакъ учун эди. Мундан ол гёчюп Азербайжангъа, Иракъ вилаятына гетмиш эди .

Ол Нуширван Адилни заманында Магьаммат ал Мустафа, алайгьиссаламны, девюрю гелди эки де жигьанны (дюньяны) нюрлю Пайхаммаргъа берди.

Андан сонг нюр исламны шавласы дюньягъа яйылды. Шоллукъда хыйлы заман арадан оьтдю. Фарси шагьны мюлкю, девлети къолундан тюшдю. Ондан хазари капирлери ерден башгётерип чыкъдылар.

Ва Аллагьутааладан дин исламгъа къуват берип нече капирлени ер этди. Ва дагъы нечесе шагьарларын алып, исламгъа дёндюрдюлер. Дин ислам аламгъа белгили болду. Альгьамдулиллагь, Аллагьгъа шюкюр.

Ва дагъы асхаплары Пайхаммардан эшите эдилер – бу Дербент бир мубарак ердир деп. Мундан тутуп капирлеге къаршы дав этмек, къылыч урмакъ учун гьар гюнагьдан Аллагьутаала гечер, иншаллагь,  деп. Ону учун Пайхаммарны бары асхаплары Дербентге гелмеге къасткъыла эдилер. Амма Аллагьутаала буюрмай тура эди.

Амма асхаплардан эки кимесеси9 гелди. Бири Салманбек10 ва бириси де Рабиа эди11. О пайхаммар тарихи булан къыркъ бир йыл эди. Олар Аллагьутааланы пурманы булан дёрт минг далавур сардар игитлери булан Дербентге гелип ерлешдилер. Ондан Ха­къан мальуьн буланы гелгенин эшитип, уьч юз минг асгери булан къаршы чыкъды.

Урушгъа къасты булан гелдилер. Ону учун бек белсенип ерлешдилер.

Хакъан мальуьн бусурманланы игитлиги ва дав гьюнерлери гьакъында эшитген эди. Ону учун къоркъуп, Дарвакъгъа барып сыйынмакъны истеди. Амма янындагъы ёлдашлары ону къоймады. Олар Хакъангъа булай деди: «Мунча асгери де бар туруп тайышсакъ, жумла аламда абурубуз тюшер, барыбыз да къырылып къала бусакъ да, бизге артгъа тартылма ошамас». Хакъан мальуьн дагъы да енгилмей булай дей: «Булар булай бир халкъ, булагъа не окъ, не къылыч ва тюбек кар этмей, – дей. – Булар Арабыстандан бу арагъа етгенче кёп шагьарланы елеп алгъан дейлер. Булагъа гьеч бир зат зиян этмей. Ону учун къоркъаман», – деди. Капирлерден бириси чыгъып айтды: «Мен барайым, оланы сынайым», – деди.

Бир окъжая алып барып, бир сувну ягъа­сында гёзлеп токътады. Эртен намаз вакътиде сув алмагъа деп бир бусурман гелди. Ол капир окъ уруп, ол бусурманны языкъ этди. Ону башын гесип алып, Хакъанны хазинсине12 алып барды. Айтды: «Бу баш сен савут кар этмей деген гишини башыдыр. Мен ону уруп оьлтюрдюм, шу башны сагъа гёрсетме гелтирдим», – деди. Шондан сонг Хакъан капир ол уьч юз минг гиши булан къайтара бусурманлагъа къаршы юрюдю. Ондан капир асгери алгъа барып дав башлады. Бусурманлар капирлени ахшам болгъунча къырдылар. Ахшам Хакъан оьз чатырына къайтды. Бусурманлар да оьз­лени туруш ерлерине къайтдылар. Хакъан капир асгерин тергеп, ахтарып, йигирма минг асгер гьисапгъа гелмейгенни билди. Экинчи гюн эртен болду. Эки якъдан накъыралар согъулуп, эки асгер бир-бирине къарышма-къатышма башлады.

Бусурманлар арсланлардай чабушуп дав эте эдилер. Капирлени еринден тайып къачагъан гьалгъа салдылар. Бёлюк-бёлюк яйылышгъан капирлени къылыч ура артындан тюшдюлер13. Капирлени ол къадар къувдулар чы, оланы тавакаллыгъы битди.

Къоркъмакълыкъдан чарасыз гьалгъа тарыды. Муъминлерден14 юз гиши минг капирге къаршы туруп, чул билдирмей эди. Юз гиши минг капирни къачма борчлу этди. Олай бир бусурман дав майданда минг капирден юз бурмады. Намаз вакъти гелгенде бусурманланы яртысы дав эте, яртысы намаз къыла эди. Ондан сонг намаз къылгъанлары гелип, давдагъылары намазгъа гетер эди. Эки гюн шулай ябушув, чабушув юрюлюп турду. Уьчюнчю гюн эртен дагъы да капирлер къатышып, чабушувлар узатылды. Бусурманлар бир-бирине аркъасын берип капирлеге къылыч урдулар. Капирлени гьавкъатсыз гьалгъа салдылар.

Къоркъмакълыкъдан оланы гьа­къылларын титирев къамады. Бусурманлар дав майданда янгыз оьзюне юз душман къаршы гелсе де, ол капирлени юзюн дёндюрюп артгъа тартылтар эди. Къачырар эди. Капирлени нечесе минги къырылып, дав майдан толгъан себепли бусурманланы атлары майдандан оьте болмас эди. Шонда ол капирлер бусурманланы аркъа янына барып, къалын бичен мушайгъа от салып яндырдылар. Отдан бусурманлар азиз болдулар. Дагъы да бири-бирине аркъа таяп чабушувун узатдылар. Дагъы ач арсланлардай тутушувун бирден-бир къувзатдылар. Гьисапсыз кюйде капирлени къырдылар. Ол гюн бир бусурман уьч юз капирни жагьаннемге бакъдырды. Къырылмакъдан муъминлени де гьавкъаты азланды, гьаллары бошады. Ондан да артыкъ капирлер янчылды, моюдулар, харландылар.

Ол гюн муъминлерден чох адам шагьид15 болду. Юзлени жанларын женнетге тапшурдулар. Ол гече капирлер къайтып чатырларына гелгенде, тергеп къараса, отуз минг гиши гьисапгъа гелмеди.

Хакъан бу ишге бек гьайран болду.

Бешинчи16 гюн чарчы чакъырды, къадагъа билдирди: «Гьар ким бугюн дав майдандан къачса, ол гишини тухуму булан къырдырарман», – деди.

Дагъы да эки де асгерден накъыралар урулду. Асгерлер бир-бирине къаршы гелдилер. Шо гюн ол майданны ичинде чакъа таш йимик баш тёгюлдю. Янгур явагъандай къан агъылды. Шо гюн ол къадар эки де якъдан бир-биревге тутушув – къарышыв болду чу, оьзю Хакъан къачып арилешме къаст этди. Асгери, халкъы огъар бугъав салып токътатды. Капирлер ол къадар къырылдылар, санама санавгъа гелмей эди.

Алтынчы гюн бусурманлар шейитликге гьашыкъ болуп, капирлени уьстюне гьужумун этдилер. Хакъан капир айтды: бу бусурманланы барысы да оьртен отда яллап-чиркип битип къалмагъаны бек тамаша тюгюлмю? Ол гюн капирлер дагъы да бусурманланы янындан къайратлы чапгъынларына тарыдылар.

Бусурманлар дагъы да лачинлердей капирлеге чапдылар. Капирлер къачдылар. Шу гьалда тап ахшам болгъанча саваш юрютдюлер. Ол гюн капирлерден гьеч бири бирине аркъайын болмады. Токъсан минг капир жагьаннемге атылды. Салман ва Рабиъ оьзлер экиси де шагьид болдулар. Аллагь оланы рагьматына долашсын. Ол гюн дагъы да къыркъ бусурман олар булан бирче шагьидлендилер. Хакъан мальуьн Гьамри якъгъа багъып къачып, Гьасин къаласына сыйынды.

О къаладан бакъса, дерия – денгиз гёрюнер эди. Муна шонда Хакъан капирге хабар гелди. О гёрдю ва билди – къаядагъы бары да бусурманлар къырылгъан. Сонг ол шу гьалында Анжиге гелди. Дербентни сакъламакъ учун онда уьч минг гиши къойду. Анжиде бираз тынчайды. Шейитлери17 дав майданында къалды. Шону учун болма ярай, ондан сонг къалгъан халкъгъа ачлыкъ тюшдю. Кёкден янгур явмады. Жумла халкъ гьалек болма башлады. Шо заманда кешишлер бу гьалгъа къарап айтдылар: бусурманланы башчыларын оьз адатларына къы­йышывлу гёммесек, бизге янгурлар явмас, бары халкъ да ачлыкъда турарлар. Шонда капирлер кешишлер айтгъан ёлну тутдулар. Олар айтагъан кюйде этдилер18.

Салманбек булан Рабианы табутлагъа салып, оьз араларында гётерип айландылар. Кёп-кёп садагъалар ва хайратлар этдилер. Аллагьутааланы гьазиретинден ялбарып тиледилер. Сонг да, Аллагьутаала булагъа шапагьат этди. Янгурлар явдуруп, аваданлыкъ берди.

Ва дагъы булай арадан заман гетип Пайхаммар, алайгьиссалам, тарихинден алтмыш гетгенден сонг, Мадина шагьарында Абдулмалик-огълу Валид атлы бир кимесе халиф болду.

Ол гьазирет19 Пайхаммардан эшите бола эди бу Дербентни яхшылыгъын. Мунда къазават этмек муратда бир оьзюню къардашы Муслимге буюрду Шам шагьарына бар, ондан яхшы игитлерден къыркъ минг гиши гьазир эт, – деп. Амма къайсы вилаятына йибережегин айтмады. Шонда Муслим20 Шамгъа барды. Къыркъ минг гиши гьазир этди. Ондан сонг къардашы Валидге хабар йиберди: «Не буюрасан, къыркъ минг гиши гьазир этдим», – деп. Ондан Халиф Зафир-огълу, Асадинни янына чакъырды, айтды: «Къардашым Муслимге кёмекчи болуп, Дербентге барарсыз. Ол шагьарны Хазари капирлени къолундан алмагъа бир шарт ойлашсын, – деди. – Ва дагъы бу сёзню Муслимден оьзге бир гиши билмесин, тилинг гесермен», – деди. Барды, Муслимни айры чакъырып айтды. Ол да Халифни сёзюн къабул этди.

Барышда олар Жавал атлы ва Вола Гьижан шагьаргъа етди. Оланы алды. Ва Иран – Харап шагьаргъа гелди. Ондан Ширвангъа ва Мускургъа гелди. Оланы да алды. Бу шагьарларда оьзлени гьакимлигин бекледилер. Ондан сонг Дербент шагьаргъа гелдилер. Ону къуршап, дав этдилер, тек алма болмадылар.

Куффари бекликде хазариден уьч минг гиши бар эди. Шону учун Дербентни алма болмады. Гьеч амал табып болмай чарасыз, азиз болуп, къайтып гетме токъташдылар. Муна шо гече шагьардагъы бир гиши гелип, булагъа айтды: «Эгер магъа сиз инанып мал берсегиз, мен сизге Дербентни беремен. Яшыртгъын къапудан гийирермен», – деди.

Муслим о гишини сёзюне тюшюндю ва къабул этди.

Онда Муслима адамларын оьзюню янына жыйды. Олагъа айтды: «Сизден гьар ким дюнья малына берилип къалмай, ахырат ёлуна, гьасиликалам, ким бар буса, шолай адам барып, Дербентге гирсе, ол адам шексиз женнетге васил болур», – деди.

Бу ерде гьеч кимесе сёйлемей турду. Ахырда Абдулазиз атлы эки уланын да оьзю булан алып чыгъып, булай деди: «Башыбыз, жаныбыз булан биз бу ишни къабул этдик, Аллагь учун къурбан болма разибиз. Амма капирлерден тюшген бары малны жамын чыгъарагъанда, сунфурадан къалгъан мал бизинки болсун», – деди. Муслима муну талабын къабул этди.

Абдулазизни асгер бёлюгюнде алты минг адамы бар эди. Ол къадар адам дыгъаргъа байланып, ол гишини артына тюшюп юрюдюлер. Дербентни тав бетинде бир чет яшыртгъын къапусу бар эди. Огъар багъып ята бардылар. О къапудан ол гиши буланы алып шагьар къалагъа гийирди. Капирлерден гьеч бириси билмеди. Шонда гечени тунгунда бусурманлар капирлер булан салып дав этме башлады.

Уьч минг капир алты минг бусурман булан чабушувгъа къатышды. Онда эртен болгъунча дав – къылычлы чабушув юрюлюп турду. Бусурман асгеринден гьар бириси арсланкъапланлардай капирлени арасына яйылышып гирдилер. Капирлер онда не этерин билмей, адап, гьалсыз болдулар. Бусурман асгери таъбир21 гётерип, къаланы тёбен бетине етдилер ва дагъы ондан бусурманлар тёбен къапугъа гелип, къапуну ачылмакълыгъыны гьайын этдилер. Сонг бары да бусурманлар бу къапугъа багъып тартылдылар. Къапу бойдагъы бары да капирлени къырдылар. Бусурманланы бары асгери ичине гирдилер. Капирлени жумласын къылычдан чыгъардылар. Кёбюсюн къачырдылар.

Бары къаладагъы малны, сёйлешген кюйде, Абдулазизни ихтиярына бердилер. Абдулазиз ол малны оьзюню адамларына пайлады. Ол къапуну ачгъан дербентлиге де кёп мал берди.

Ва дагъы ондан сонг бу къаланы бузмакъдан яда бузмай къоймакъдан генгеш оьтгердилер.

Муслима булай деди: «Мунда гиши къойсакъ, капирлер ону сав къоймас, къаланы бузуп, ер булан бир этмек яхшыдыр», – деди.

Абдулазиз бу сёзню къабул гёрмеди, мунда кимесе къоюлмаса, къаланы капирлер елер, мунда къалада мюлк жыяр, ал бетде ондан сонг Азербайжангъа чапгъын этер. Абдулазизни сёзю Муслиманы хошуна гелмеди. Къаланы харап этдилер. Сонг Абдулазизни ширван вилаятына гьаким этип салдылар. Муслима оьз вилаятына гетди.

Ва дагъы ондан сонг да капирлер гелип Арменияны, Азербайжанны малын харап эте эди. Буланы гьалындан олар Муслимагъа арз этерлер эди. Ондан Муслима гелип Дербентни къаласын онгарды. Мунда кёп адамны къойду. Оьзю къайтып ерине гетди. Ва оьзюню вилаятында бийлик этип турду. Ондан сонг Абдулмалик халиф болду. Бу пайхаммарны тарихи булан уьч юз йыл эди22. Абдулазизни Армениядан къайтарып, онда Абдулгьакимни гьаким этип бакъдырды.

Ва дагъы Пайхаммар тарихи булан юз он йылы гелди23. Абдулмалик Убайдулла чарх атлы бир кимесени кёп асгер булан дав этсин деп, саддар этип Дербентге йиберген.

О заманда Хакъан мальуьн оьлюп, жагьаннемге табушгъан вакъти эди. Ону орнуна Башенк хан болуп олтурду.

Башенк дагъы асгери булан ондан чы­гъып, Хасин24 къала янына гелди. Убайдулла Чарах ону уьстюне барма сюйдю. Асгери рази болмады. ...Лезги бийлерден бир бина бар эди Датниш атлы. Ол капир мальуьн бир часусну Башенкни янына йиберип: «Бу гече Убайдуллах Чарах сени токътагъан еринге чапгъын этмеге къасты бар», – деп билдирди.

Убайдуллах Чарах о капир Башенкге часус25 йибермекни билди. Билген сонг, Убайдуллах Чарах уьч гече, уьч гюн шу бар еринде къаламан деп хабар яйды.

Ону Башенк капир эшитип парахат бола. Оьзю буса, Убайдуллах, бары гючюн топлап, асгерини янына геле, айта: «Бу гече душман уьстюне чапгъын этемен, сиз дагъы гьазирлигигизни гёрюгюз», – деди. Шондан сонг шам отларын ягъып (дав отлары), оланы ярыгъы булан асгерин юрютдю. Чархны уллулугъу абуру, сыйы шонча да уллу эди чи, эки минг адам ол гече шам ярыкълары булан, къалгъанлары ону артындан юрюр эди.

Ондан сонг Убайдуллах асгерин эки бёлдю, бир бёлюгюн Къайтакъ26 ханына бакъдырды. Айтды: «Гьар ким гюн чыкъгъанча мени яныма къаланы алып етмесе, мен огъар тийишлисин яныма чакъырып гёрсетермен», – деди.

Гене дагъы да ол лезги бийи бу гьалдан хабар билип, Башенкге бирдагъы часус йиберди.

Башенк Дарвакъдан чыкъды асгери булан Убайдгъа къаршы юрюдю. Капир ва бусурман асгерлер накъыралар согъуп давгъа гиришдилер. Ондан Убайдуллах Чарах атындан тюшюп, асгерине булай деди: «Гьей, ислам агьлю ва Иракъ Жизрат халкъы, мундан къачып, ватаныгъызгъа гетербиз деп хыял этемисиз. Ва Аллагьутаала бизге чох мал ва къанимат берир, хош шагьид болуп женнетде гьюрюлерине табушарсыз. Иншаллагь. Бу пана дюньяда бизге де къалмас, муну пайдасы ёкъдур», – деди.

Убайдуллах сёйлеп бите туруп, ону Гьайдакъ ханына йиберилген асгери къайтып гелди. Он эки минг есир, гьисапсыз мал гелтирди. Ондан сонг Табасарангъа баргъан асгер къайта. Къыркъ минг есир гьайван, кёп гьар тюрлю мал-матагь алып гелди.

Убайдуллах бу къаниматны27 оьз асгерине пайлады. Ондан сонг капирлеге къаршы бардылар. Накъыралар урдулар. Саваш (ябушув) башладылар. Капирлер къаршы гелип савашдылар. Кёп уллу къанлы давлар болду. Бусурманлар бири-бирине гьаллашып, бу дюнья панадыр деп, къатты ябушдулар. Къырылгъан капир асгерден сав майданны толтурдулар. Ондан Ха­къан огълу Башенк къылычдан къутулгъан капирлер булан къачып Анжи28 къаласына гирип сыйынды.

Уьч гюнден капирлер къырылды.

Башенк Анжидеги капирлеге булай деди: «Бу чох уллу душмандыр, ондан гьаранбалагьгъа къутулдукъ. Сизге де о дарс болсун. Менден сизге кёмек болмас», – деди. Ондан да къачып, Игьран Гелбах гьакимни янына гелди. Хабар берип: бир явур душмандыр. «Ондан гьаран жаныбыз къутгъардыкъ. Сизге ихтибат болсун», – деди.

Андан Балкъгъа ва Саргъатгъа. (Къызылярдыр ва Гиччи Мажаргъа гелди жумлу жумласына, – деди: «Игьран гьакими Гелбах янына барып, бусурманлар булан саваш этсин», – деди. Ондан да ол Мажаргъа гелди ва Жулад, ва шагьар Татаргъа гирди ва айтды: «Сиз Гелбах гьакимлигини пурманыны тюбюнде болугъуз. Аввалда гьар ким Гелбахда болса, оьзге шагьарлыланы пурманында болур эди». Бу сёзлерин айтып, тапшуруп Башенк оьз вилаятына гетди. Оьзю Эдилде болур эди.

Убайду Чарах ол капирлени малын къанимат этди. Ондан гёчюп Семендер, Таргъудур29 – онда гелди. Олар савашламадылар. Насигьат этип, аманат берди. Ондан Анжи шагьарына гелдилер. Анжи чох къаласы, чох мугькам эди. Шагьары уллу эди. Ону бир яны дерия – денгиз эди, бир яны тав эди. Шагьаргъа мугькам бару чекдирилген эди. Анжи гьакими, къала гьакими къалагъа гирип дав этме токъташды. Бусурманлар чакъра янын алып ерлешдилер. Бир нече керен къаст этип къараса да, гьеч къаланы алма болмады, оьзлер оьзлеге тогъушдулар. Гетме къаст этдилер. Шонда асгеринден бир нече бусурман чыгъып, Аллагьгъа оьзлени табушдуруп, шу ерде шагьид болма гьазирлигин билдирдилер.

Онда Абдулла огълу Савад ва Ибрагьим бу эки гиши чакъырдылар: ай, къардашлар, гьакътаала гьазирине... Женнетге вакил болур. Бизин булан бу къалагъа гелсин, деди. Булардан булай сёз эшитежек ол къазилерден отуз минг адам буланы янына гелдилер.

Бары да бир гьавур олтуруп генглешдилер. Бу ишни лайыкъ гёрдюлер деп билдирилди: арбалар онгарып, оларда агъач тургъузуп юклеп, оланы артына яшынып, къала къапулагъа ювукъ барма герек, дедилер. Онда булар барысы да бу сёзню лайыкъ гёрдю.

Шонда он эки арба ишлетдилер. Арбалар30 булан къала къапусуна гелдилер. Ондан Аллагьны пурманы булан шагьаргъа гирдилер.

Шагьарны алдылар. Шагьарны гьакими къапуну оьр янындагъы Нарын къаласына гирип яшынды. Гече болгъанда, бир нече уьягьлюлери булан къачып Кейван къаласына гетди. Бу Балкъ булан Анжини арасындагъы къаладыр. Балыкъчылардыр. Ондан сонг Анжи капирлеге бусурманлыкъны къабул этсин деп талап салдылар. Капирлер къабул болмады. Оланы барын къылычдан гечирдилер. Анжини оьртен от салып яллатма токъташдылар. Оьртен от салып яллатып, кюл уьстюнде кюл этип гетдилер. Бу къала Гьазирет пайхаммар тарихи булан юз он дёрт йылыны алдында аввал айда эди.

Пайхаммар тарихинден юз он беш йылдан сонг, Абдул Малик огълу Абу Муслим Дербентге йигирма дёрт минг гиши алып гелди. Бу Дагъыстанны къылыч булан бусурман этип, гьар ерден адамлар гёчюрюп алып гелип, Дербентни сакъламакъ учун мунда къойдулар.

Бек долашып Дербентни ярашдырып гетмиш эди.

Ондан сонг Абу Муслим гелди. Сагьракъ атлы Нуширван бина къургъан, къылгъан имаратны бузуп, Дербентни баруларын ярашдырып, ханына салагь къойма бир азим тикдирди. Ва дагъы Къайтакъ атлы имаратны абадан эшип бекликни барусун дерия ичине юз беш аршын узатдылар. Шагьар къаланы харап болгъан ерлерин барысын да бекледилер. Хазине салагь уьюнден бир анбар хана дагъы бина къылдылар. Олагъа гелеген будайны, арпаны сакъламакъ учун, ондан Дербент шагьарына магьалларын31 белгиледи.

Бир магьалласы Ардан тайпа эди. Онда бир межит бина къылды. О межитге Хазари тайпасыны межити дерлер эди. Бирдагъы магьалласы Фалистин эди. Межит бина къылды. Огъар Фалистин межит дерлер эди. Бир магьалласын дагъы агьлю Димишкъы эди. Бир межит къылды. Межитге Димишкъы дерлер эди. Дагъы агьлю Гьукумайис эди. Бир магьалладагъы Къайсери эди. Онда бир межит тигилди. Межитге Къайсери дерлер эди. Бир магьаллагъа Мосул дерлер эди. Олагъа дагъы межит бина къылды. Аты Мосул межит дерлер эди. Бу межитлерден башгъа бир уллу межит къылды. Жуманамаз къылмакъ учун онда. Йыгъылып (жыйылып) жуманамазын къылар эди.

Ва дагъы о межитде етти къапу этдирди. Бирисине – Баб-аль Магьжирин дер эди. Бирисине Баб-аль Макуйум ва бирине – Баб-аль Алакъа ва бирине Баб-аль Гючюк дер эди. Бу къапу дериягъа багъып ачыла эди. Эгер бусурманлар маслагьат учун гиши юрютсе, бу къапудан юрюр эди. Бу имаратлар ону заманында тамам болду.

Гьасили, Абу Муслим Дербентни мугькамлыкъгъа айландыргъан сонг.

Къумукъ32 уьстюне асгери булан барды. Къумукъ бийлери къаршы гелип, дав башладылар. Ахыры къачдылар. Онда хыйлысы къырылды. Бусурманлар оланы бусурманлыкъ къабул этген буса къояр эди. Къабул этмегенлерини малын, мюлкюн алдылар. Бусурманлыкъны къабул этмегенлерин оьлтюрдюлер. Ва шагьарны ортасында бир межит бина къылдылар. Нече авул межитлер къылдылар. Ва гьали Абу Муслим асгерлерден къурайыш тайпадан Абдулла Муталиб огълу, Абас огълу, Къасым огълу, Абдулла огълу Дагъыстан вилаятына солтан ва гьаким этип салды.

Ондан дагъы Къайтакъ уьстюне гелдилер. Олар къаршылыкъ билдирдилер. Гьакимин оьлтюрдю, къалгъанларын бусурман болгъанларын, харажда салып къойду. Бусурманлыкъны къабул этмегенлерин оьлтюрдюлер, малын алдылар.

Ондан Абу Муслим оьз адамларындан бир Гьамзат атлы бир игитин гьаким этип белгиледи. Бир яхшы гиши эди. Ондан сонг Табасаран уьстюне бардылар. Онда да бир хыйлы жапа чекдилер. Ахыры гьакимин оьлтюрдю, шагьарын алды. Бусурман болгъанланы малы, мюлкю булан къойду. Бусурман болмагъанларын оьлтюрдюлер. Малын харап этдилер. Онда Абу Муслим Мугьаммат Макъсум атлы бир яхшы гишини гьаким этди. Ва дагъы эки къази къойду. Ва дагъы бу эки къази булан экиси де бирче иш гёрсюн деди.

Жумла Дагъыстан гьакимлик уллусу Шагьбалдыр. Гюржюстан саргъатына етгинче ол Шагьбалны гьакимлигинде болур. Гьайдакъ ва Табасаран алып, Дербент гьакими Гьамзатгъа ва Макъсумгъа берсин,  деди. Амма оьзю алмасын,  деди. Дагъы Гюбечи харажны Дербент гьакими ала. Болурдан оьзге уьлкелер …. Гьамри ва …. Къуба ва Къура, ва Къарах, ва Ахты, ва Рутул, ва Захур, ва Къумукъ ва Гюржюстангъа етгенче.

Шагьбал алыр деп такъдир32 этип ону къолуна берди. Ва дагъы авар халкъы да Шагьбалгъа алапа берсин, деди. Бу жумла уьлкелер34 Гюржюстандан Игьрамгъа етгенче Шагьбалгъа хараж тёлесинлер,  деди. Ва дагъы Гьайдакъ ва Табасаран ва Гюбечи Дербент гьакимлигине хараж берме герек­лер. Бу уьч уьлкени харажын алып, Къазилеге берме борчлулар. Къысмат шулай болсун. Амма оьзюне баш чыгъарыр къадарын алсын. Ондан артыкъ алмасын, деди. Эгер Дербент гьакими адилликден тайыша буса, харжын адатдан артыкъ алса, Дербент къадилери ону гьакимликден тайдырсын., ону гьакъында магъа арз йиберсин. Биз ону гьюрбетинден35 тюшерербиз, иншаллагь, деди. Эгерден уьстюгюзге душман гелсе, Шагьбал асгери булан барып, савашсын, деди. Эгер бармайман десе, Дербент гьакими гюч булан ону гелтирип, Гьайдакъ гьакими ва Табасаран гьакимлери булан бирче барсынлар, деди. Эгер бармайбыз деселер, Дербент гьакимин гюч булан гелтирсин. Дербент гьакими Дербентни сакъласын асгери булан ол яна барсын, деди. Дербент гьакими болгъан гиши жуманамазгъа барсын, имам булан бирче жуманамаз къылсын, деди.

 

Язывчу аль пакъыр Къадирмурза.

1208 (1790) йыл.

«Таварихни» гьалиги къумукъ тилге гёчюрюп, баянлыкълар язып печатгъа гьазирлеген

Салав АЛИЕВ.

 

 

АНГЛАТЫВЛАР:

 

1. Къадирмурза таварих китабын оьзю яшагъан девюрде ва ондан кёп юз йылланы боюнда Хазар пачалыгъы къурулмакъ булан байлавлу болуп амалгъа гелме башлагъан бары да тюрк халкъланы арасында юрюлеген ортакъ тюрк тилде язгъан. Биз Къадирмурзаны язывуну алымын, сёз калима гелишин, жумла тизилишин –  гьасили, бары татывун бар кюйде сакъламагъа къаст этдик.

2. Дерия – Хазар ( Каспий) денгиз.

3. Камил – арап сёз, оьр даражагъа етишдирип къурмакъ.

4. Охувчулар эс этгенни сюер эдик: орта юз йылдагъы къумукъ адабият тилде – тезден, бир заманларда болгъан деген глагол къолланмай. Автор бары затны оьзю ортакъчылыкъ этгенде йимик, оьзю айтагъанны шагьаты болуп яза.

5. Хазарлыкъ пачалыкъ гьаракатында аты айтылгъан, къасткъылып иш гёреген баш гючлери болгъан деме ярай. Хазар пачалыкъ оьзюню терен маънасында шо халкъ къавумланы арасында къабул дыгъарлашгъан конфедерациясыдыр.

Аккаширлер – тарихи асарларда биринчилей ёлугъагъан хазарланы бирдагъы бир аты.

Аккашир ва бугъар ошагъан бек уллу тарихи маъналы маълуматлар, бизге белгили таварих китапланы тенглешдирип алсакъ, янгыз Къадирмурзаны китабында ёлугъа. Тарихчилер гьалиге ерли де токъташып битмеген: Гиччи Мажар, Юлад шагьарлар бугюнгю къайсы география точка болгъаны белгили тюгюл.

6. Къылмакъ, тизмек, этмек.

7. Раятлар – загьматчылар.

8. Рухсат – тарыкъ чакъы гюч, харж.

9. Кимесе – бирев, биревлер.

10. Бек – бий, бу англавну Пайхаммаргъа ва ону асхаплары булан байлавлу Къадирмурза тюрк языв мердешли … «бий» деген атны къоллай .

Пайхаммар ону англавунда Аллагьны алдында бийлени де бийи. Асхаплары – ону къайратлы гьаракатчылары.

11. «Таварихде» ёлугъагъан тарихи герти адамланы баянлыгъын бизин охувчулар «Дербент-наме» китапны гёчюрген белгили алим Гьасан Оразаев язгъан баянлыкълардан охуп пайдаланыр деген умут булан бу гезикге оьз яныбыздан бирдагъы англатыв яза турмай къойдукъ.

12. Хазинсине – отавуна, Хакъанны чатырына.

13. Бу суратлар къумукъ таварих китап­ланы (адабиятда) арасында суратлавланы биридир. О буса таварихлик жанрны аламатыдыр. Таварих чебер китаплар ойлашып чыгъарывну билмей. Гьар гезик тарихи барлыкъны ал бет этип берир.

14. Муъминлер – бусурман асгерлери.

15. Шагьид – Аллагьны ёлун якълап оьлмек.

16. Таварихде, не себепдендир, дёртюнчю гюнню аввалы айры тутулуп эсгерилмеген.

17. Шейитлик – бусурман иманында оьлюмге гьисапланмай, оьзюнге Аллагьны ёлунда женнетни къапулары ачылып, яшавну онда …. узатылыву къабул этиле.

18. Китапдагъы бу гьал янгыз Къадирмурзаны язывларында ёлугъагъан бир бек тамаша билдиривге шагьат бола. Хазарланы ханлары, асгер башчылары тавушгъа салынып сайланып, халкъны арасында оьзюне башчылыкъ ала болгъан.

19. Гьазирет – сыйлыланы сыйлысы.

20. Китапда Муслимни аты эки тюрлю къайдада языла. Бир Муслим, дагъы да Муслима.

21. Таъбир – сыкълашып, бирден-бир белсенип.

22. Гьали бизин санав булан 783 йыл бола.

23. Бу 790 йылгъа геле.

24. Хасин (хазин) къала – гьалиги Къаягент юртну ювукъ арасында болгъан.

25. Часус – яшыртгъын тапшурувну юрютювчю.

26. Таварихде бу тарапны аты эки къайдада языла: Гьайдакъ ва Къайтакъ.

27. Къанимат – кимге къаршы дав юрюле буса, шондан гючден чыгъарып алагъан мал-матагь, мюлк, тюп болгъан халкъдан алына­гъан ясакъ.

28. Алимлер «Анжи» деген сёзню лексика маънасына артыкъ агьамият берип, амма о англавну тарихи гелишине тергев бермей къоялар. О сёзню маънасын англатма къарамайлар. Амма о девюрде буса ерли ат къоя буса, идея ва идеология маъналар аслу юрюлген, шону учун, мени гьисабымда, кимерге, къумерге, мажаргъа мажар деген йимик, Анжи аты бырынгъы кимерлерден къалгъан къавум Анчыны атындан къоюлгъан. О буса Анжи шагьарны къургъан бизин къавумлагъа лап эжжелги бырынгъылыкъдан берли инанып юрюлеген инанч къатынгиши яда баш ана тёрел – икден (матриархатдан) гелеген терен тенгирлик болгъан. Бу ойну герти этеген далиллер кёп халкъланы тарихинде сакълангъан. Шону учун инг кёп яйылгъан инанывланы бириси де дюр. Бырынгъы тюрк эпосунда шону учун «Ананы ихтияры – Аллагьны ихтияры» деп негьакъ айтылмагъан.

29. Гьали язылгъан бир-бир китапларда Семендер ва Таргъу бири-бирине бек ювукъда янаша ерлешген шагьарлар йимик суратлана. Шону учун башлап къурулгъан Таргъуну да артда къурулгъан Таргъудан айырып билме тарыкъ.

30. Башгъа тарихи китапларда юз арба, минг арба деп гёрсетиле.

31. Магьаллары – район жамият бёлюклери.

32. Къумукъ деп бу ерде Къазикъумукъну эсгере.

33. Такъдир этип – кютюлме борчлу этип.

34. Уьлкелер – о замангъы Дагъыстан халкълар булан байлавлу бу уьлке деген сёз шу анг­лавда Къадирмурзаны китабында биринчилей башлап къоллангъан англав деме ярай.

35. Гьюрбетинден – гьали бар гьюрметинден тюшюрербиз демек.

http://yoldash.ru/articles/science/tavarikhni_manasy_yazyvchunu_aslu_kastyndan_gasil_bolur/

Размещено: 20.04.2016 | Просмотров: 1725 | Комментарии: 0

Комментарии на facebook

 

Комментарии

Пока комментариев нет.

Для комментирования на сайте следует авторизоваться.