Кумыкский мир

Культура, история, современность

Маййилик (ноябр)

фотоГюз гелди. Бав-бахчаларда, айлана якъдагъы агъачлыкълардагъы орман тереклер япырагъы тёгюлюп аякъ тюбюнгде лансыллай ва сигьрулу гьислени уята.

Дачаларда, бав-бахчаларда, къыр орманларда ер-ерде тереклени бутакъларында бишген оьгюзьемиш, ябушгъан, итбурун гюнню шавлаларына бёленип найнай эте, сукъландыра...

Дув авлакъларда къыр жанланы, къушланы тавушлары  къулакъгъа аз чалынагъан болгъан. Олар да адамлар йимик гелеген къышны алдында тас этивлерсиз чыкъмакъ учун гьазирлик гёрюв булан машгъул бола.

Амма айлана якъны чувлукъ къуршагъан деп бавчулагъа, дачачылагъа бугюнлерде парахат турмагъа тюшмей. Чакъны онгайлы шартларындан пайдаланып, гьар сагьатны асувлу кюйде къоллама къаст этигиз.

Неге тюгюл де, гелеген йылны тюшюмюне кюрчю бугюнлерден тутуп салына...

Дарман чачыла, акъчабыла

фотоНоябр айда, япыракъ тёгюлеген вакътиде, эгер де октябр айда чола болмагъан буса, дагъы гечге къоймайлы, бавларда, дачаларда дарман урув ишлени башлама таклиф этиле.

Айны башында емиш тереклени ва уьлкюлени адатлы гьалда минерал кюйлевючлени сув булан сингдирип чаймагъа герек.

Мисал учун айтгъанда, карбамид (мочевина) 10 литр сувгъа 700 грам къошулуп гьазирлене.

Эгер де къолугъузну тюбюнде минерал кюйлевючлеригиз ёкъ буса, озокъда, 10 литр сувгъа 1 кило туз къошуп чачма да ярай.

Дарман сувну къызгъанмайлы, тереклени башындагъы бутакъларындан башлап тюбюне ерли чачма тарыкъ. Неге тюгюл, сияланы (тля) урлугъу тереклени башларына ва бутакъларында къуруп къалгъан япыракъларына салына. Оьзге зараллы жанлар да уяларында аслу гьалда тереклени ярылгъан къабукъларыны яда буса бутакъларыны арасында къышлавгъа сыйына. Башгъа тюгюл, зараллы жанлар тереклени тюбюндеги япыракъланы арасында да къышлавун оьтгермеге бола. О саялы да дарман сув булан тереклени тюбюне тёгюлген япыракълагъа да чаймакъ пайдалы болур.

Артдагъы йылларда бав-бахчаларда оьзге тюрлю зараллы жанлар йимик, телижибин де кёп болгъан. О аслу гьалда юзюм салкъынланы заралландыра. Айтмагъа сюегеним, олар да ноябр айда толу кюйде къышлавгъа гете. Шону учун бав-бахчаларда оланы сыйынагъан ерлерин алданокъ гьызарлап, агъулу дарман булан ишлетмеге тюше.

Дарман ноябр айны башында не саялы этиле? Неге тюгюл, шо вакътиде зараллы жанлар япыракъланы тюбюне яда буса топуракъны ичине толу кюйде яшынып битмейгени саялы. Ноябр айда тереклеге акъчабылагъаны гьакъда да эсигизге салабыз.

Яйда буса дарманланы шо ёрукъда къоллама таклиф этилинмей, язбашны башларында ярай. Неге тюгюл, исси заманда олай дарманлар тереклени япыракъларын, къабугъун гюйдюрюп заралландырма имканлы.

Замансыз заманда яда буса оьлчевлери гьатдан оздурулуп артыкъ даражада этилинген дарманланы натижасында емишлени уьстюнде гьар тюрлю дамгъалар, «сюеллер» амалгъа гелме болагъаны гьакъда да унутма тюшмей.

Бир-бир агъулу дарманланы адамлар яшайгъан ерлеге ювукъдагъы бавларда ва дачаларда къоллама таклиф этилмей.

Мисал учун айтгъанда, «Нитрафенни» ва шолай башгъа тайпалары адамлар яшайгъан ерден 300-400 метр арекде къоллана.

Къазыв

фотоНоябр айдан башлап бир-бир гезиклерде гьар тюрлю бойларда бавчулар ва дачачылар емиш тереклени тюбюн къазма башлай. Къазма тарыкъмы ва не учун къазыла?

Сынав ташдырагъан кюйде, къазылгъан ерде сув топуракъны тюбюне яхшы гете. Сонг да, бузлагъан сонг топуракъны тюбюнде къышлавгъа сыйынгъан зараллы жанлар дагъытыла. Уьстевюне, тюплери къазылса, озокъда, тереклени тамурларына тыныш алма рагьат бола.

Язбашда къазылып, тюбю ерли кюйлевючлер булан пайдаландырылгъан бош топуракъланы аслу гьалда гюзде къазмай къойма да ярай. Озокъда, шо ишни гьар тюрлю бойларда чакъны гьалына къарап, оьзтёрече кюйде оьтгермеге де герек бола.

Демек, гьавасы бек сувукъ болагъан ерлерде терек тюплени язбашда къазып къойма да яражакъ.

Юз сугъарма, гюз сугъар

фотоТюзюн айтгъанда, бу йылны ичинде бизин республикабызны гьар тюрлю бойларында, тавларда, тавтюпде ва шолай да, тюзлюкдеги авлакъларда явунлар аз болмады.

Явунлар болгъан деп гюзлюк сугъарывдан да хантав къалма ярамай. Юз сугъарма, гюз сугъар деп негьакъ айтылмагъан.

Йылны шу вакътисинде тюшюмю къайтарылып битген, япырагъы тёгюлген вакътисинде тереклени тамурлары азыкъгъа ва сувгъа айра да бек амракъ болагъаны гьакъда унутма тюшмей.

Язны ахырында ва гюзню башларында явунлар аз болгъан буса, сугъармай къоймакъ уллу янгылыш. Неге десегиз, суву етишмеген тереклени бутакълары ва тюбюндеги тамурлары къагьрулу сувукълардан заралланып къуруп къалма бола. Емиш тереклени тюшюмге кёмек этеген тамурлары да, белгили болгъан кюйде, аслу гьалда уьстюнде бола.

Ноябр айда тереклер орнатыв башлана.

Кюйлевюч

фотоЧий яда къый болгъан полукъну ноябр айда тереклени тюбюне тёкме яраймы?

Белгили болгъаны йимик, чий ва къый болгъан полукъну тереклени суву юрюйгени токъталмай туруп тёкмеге таклиф этилмей. Неге тюгюл, тюбю азыкъландырылгъан тереклер къутуруп, къышны алдында да оьсюп гетмеге бола.

Азыкъландырагъанда алгъасавлукъгъа ёл бермейли, топуракъны уьст къатлавундагъы тамурларын заралландырмай иш гёрмеге къаст этигиз.

Гюзде тереклени тамурларын гючлендирмек учуч берилеген азот ва фосфор кюйлевючлени къоллама таклиф этилмей, «поезд гетген».

Шо кюйлевючлени яйны ахырларында бермеге герек. Шону орнуна ноябр айда AYA деген минерал кюйлевючню тёкмеге тюше. Гьаваны иссилиги 8 градусдан тюпге тюшмей туруп, шо минерал кюйлевюч топуракъгъа сингмей.

Демек, гюзгю ва язбашгъы явунланы сувлары ону агъыздырып алып гетежек деп янгылыш болмагъыз.

Япыракъланы яллатма тарыкъмы?

фотоСынаву етишмейген гезиклерде бир-бир бавчулар ва дачачылар тереклени тюбюне тёгюлген япыракъларын жыйып яллата.

Гьасили, япыракълардан зараллы жанлар, аврувлар яйылажакъ деген себеплер булан эте. Биз уьстде эсгерген кюйде, тереклени тюплерин минерал кюйлевючлер къатыш сув булан ишлетген сонг жыйып яллатма тарыкъ да болмай. Неге? Неге тюгюл де, япыракъланы бир-эки айны къайыш (къызыл) хуртлар оьзлер де къыйгъа дёндюрежек.

Сонг да, орманларда ва агъачлыкъларда тереклени тюплериндеги япыракълары тайдырылмай-яллатылмай югъунчлу къара къатлаву амалгъа гелегени гьакъда унутма тюшмей.

Бутав ишлер башлана

фотоБелгили болгъаны йимик, ноябр айда бизин республикабызны тавтюп ва тюзлюк боюндагъы районларда бутав ишлер башлана.

Тюзю, емиши геч бишеген журалы тереклени ва бёлеклени бутамай язбашгъа къойса къолай болур. Тюшюмю эрте ва орта чакъда бишеген тереклер ва уьлкюлер бутала.

Юзюм борла да тергелип, эрте, орта ва геч бишеген жураларына гёре гезиги булан бутала.

Чечеклер

фотоГюзде кёп йыллыкъ тамурлу чечеклени уьстюндеги къуругъан бутакъларын, хытанларын бутап тайдыра. Роза гюллени де бутагъан сонг, дарман сув булан ишлетип, оьзге кёп йыллыкъ чечеклени йимик гючлю сувукълардан сакъламакъ учун уьстюн бегете.

Исси ерлерде оьсеген нар, инжир, хурма тереклени башгъа журалары да сувукълардан къоркъагъаны гьакъда унутма тюшмей.

Гемиривчю жанлардан сакъ болугъуз

фотоГемиривчю жанлар емиш тереклени къабугъун заралландырмасын учун, къара кагъызыгъыз ёкъ буса, пластик шишаланы тюбюн ва башын тайдырыр, бир къабургъасын ярып тереклени тюбюне ябушдуруп байлама тарыкъ.

Шо вакътиде авлакъдагъы чычкъан тайпа гемиривчю жанлар адамлар яшайгъан уьйлеге, амбарлагъа ёл салмагъа муштарлы бола. Шону гьисапгъа алып, «Шторм», «Клерат», «Гельдан» ва оьзге тюрлю дарманланы къоллама унутмагъыз.

Чычкъанлар анисни ийисинден къачагъаны гьакъда билмек де пайдалы. Шону урлукълары уьстюне ябушагъан гезиклерде олар титирей ва уьйге дагъы къайтып гелмей.

Автор бу сагьифаны гьазирлейгенде оьз сынавундан ва интернет маълуматлардан пайдалангъан.


«Ёлдаш» 25.10.2013

Размещено: 03.11.2013 | Просмотров: 1770 | Комментарии: 0

Комментарии на facebook

 

Комментарии

Пока комментариев нет.

Для комментирования на сайте следует авторизоваться.